पार्वतीप्रार्थना—हिमवत्पार्श्वे भिक्षुरूपेण याचनम् | Pārvatī’s Request: Śiva to Seek Her in Beggar-Form at Himālaya’s Court
अध्यायः २९ नारद–ब्रह्मसंवादे प्रवर्तते। नारदप्रश्नानन्तरं ब्रह्मा पार्वत्याः वचनानन्तरवृत्तान्तं कथयति। हरो हृष्टान्तः पार्वत्याः स्नेहयुक्तां नियोगवाणीं गृह्णाति। सा तं स्वामिनं स्मारयित्वा दक्षयज्ञविध्वंसप्रसङ्गं तथा तारकासुरपीडितदेवानां दुःखं च निवेदयति। अनुकम्पया मां पत्नीं गृहाणेति प्रार्थयित्वा धर्म्यं लौकिकं च विधिं वाञ्छति—पितृगृहं गन्तुं अनुमतिं याचते, हिमवत्पार्श्वे भिक्षुरूपेण आगत्य विधिवत् मम पाणिग्रहणं याचस्वेति लीलया निवेदयति। अत्र धर्मप्रमाणं, यशः, तथा तपस्विरूपस्य गृहस्थविवाहेन समन्वयः प्रतिपाद्यते, दिव्यसंयोगस्य सार्वजनिकस्वीकृतिः च उपस्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग किं जातं तदनन्तरम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथय त्वं शिवायशः
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग किं जातं तदनन्तरम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथय त्वं शिवायशः ॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । देवर्षे श्रूयतां सम्यक्कथयामि कथां मुदा । तां महापापसंहर्त्रीं शिवभक्तिविवर्द्धिनीम्
ब्रह्मोवाच । देवर्षे श्रूयतां सम्यक् कथयामि कथां मुदा । तां महापापसंहर्त्रीं शिवभक्तिविवर्द्धिनीम् ॥
Verse 3
पार्वती वचनं श्रुत्वा हरस्स परमात्मनः । दृष्ट्वानन्दकरं रूपं जहर्षातीव च द्विज
पार्वती वचनं श्रुत्वा हरस्स परमात्मनः । दृष्ट्वानन्दकरं रूपं जहर्षातीव च द्विज
Verse 4
प्रत्युवाच महा साध्वी स्वोपकण्ठस्थितं विभुम् । अतीव सुखिता देवी प्रीत्युत्फुल्लानना शिवा
प्रत्युवाच महा साध्वी स्वोपकण्ठस्थितं विभुम् । अतीव सुखिता देवी प्रीत्युत्फुल्लानना शिवा
Verse 5
पार्वत्युवाच । त्वं नाथो मम देवेश त्वया किं विस्मृतम्पुरा । दक्षयज्ञविनाशं हि यदर्थं कृतवान्हठात्
पार्वत्युवाच । त्वं नाथो मम देवेश त्वया किं विस्मृतम्पुरा । दक्षयज्ञविनाशं हि यदर्थं कृतवान्हठात्
Verse 6
स त्वं साहं समुत्पन्ना मेनयां कार्य्यसिद्धये । देवानां देव देदेश तारकाप्ताऽसुखात्मनाम्
स त्वं साहं समुत्पन्ना मेनयां कार्य्यसिद्धये । देवानां देव देदेश तारकाप्ताऽसुखात्मनाम्
Verse 7
यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां यदि । पतिर्भव ममेशान मम वाक्यं कुरु प्रभो
यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां यदि । पतिर्भव ममेशान मम वाक्यं कुरु प्रभो
Verse 8
पितुर्गेहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुजया । प्रसिद्धं क्रियतां तद्वै विशुद्धं परमं यशः
त्वदनुजया सह मया पितुर्गृहं सम्यग्गम्यते। तद्वै प्रसिद्धं क्रियतां, यथा विशुद्धं परमं यशः प्रतिष्ठां याति॥
Verse 9
गन्तव्यं भवता नाथ हिमवत्पार्श्वतं प्रभो । याचस्व मां ततो भिक्षु भूत्वा लीलाविशारदः
नाथ प्रभो, हिमवत्पार्श्वं भवता गन्तव्यम्। ततः भिक्षुभूत्वा लीलाविशारदः सन्, मां याचस्व विवाहार्थम्॥
Verse 10
तथा त्वया प्रकर्तव्यं लोके ख्यापयता यशः । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरुष्वैवं गृहा मम्
तथैव त्वया लोके यशः ख्यापयता यथोचितं कर्तव्यं; मम पितुः सर्वं सफलं कुरुष्व, एवं च मम पाणिं गृहाण।
Verse 11
ऋषिभिर्बोधितः प्रीत्या स्वबन्धुपरिवारितः । करिष्यति न संदेहस्तव वाक्यं पिता मम
ऋषिभिः प्रीत्या बोधितः स्वबन्धुपरिवारितश्च मम पिता; तव वाक्यं निःसन्देहं करिष्यति।
Verse 12
दक्षकन्या पुराहं वै पित्रा दत्ता यदा तव । यथोक्तविधिना तत्र विवाहो न कृतस्त्वया
पूर्वं दक्षकन्या अहं यदा मया पित्रा तुभ्यं दत्ता, तदा तत्र यथोक्तविधिना त्वया विवाहो न कृतः।
Verse 13
न ग्रहाः पूजितास्तेन दक्षेण जनकेन मे । ग्रहाणां विषयस्तेन सच्छिद्रोयं महानभूत्
दक्षेण मम जनकेन ग्रहाः न पूजिताः; तेन ग्रहविषयः अयं महान् सच्छिद्रः क्लेशोऽभवत्।
Verse 14
तस्माद्यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि मे प्रभो । विवाहं त्वं महादेव देवानां कार्य्यसिद्धये
तस्माद् मे प्रभो यथोक्तविधिना विवाहं कर्तुमर्हसि; हे महादेव, देवानां कार्यसिद्धये एतद् विवाहं साधय।
Verse 15
विवाहस्य यथा रीतिः कर्तव्या सा तथा धुवम् । जानातु हिमवान् सम्यक् कृतं पुत्र्या शुभं तपः
विवाहस्य यथा रीतिः कर्तव्या सा तथा ध्रुवम्। हिमवान् सम्यक् जानीयात् पुत्र्या शुभं तपः कृतम्॥
Verse 16
ब्रह्मोवाच इत्येवं वचनं श्रुत्वा सुप्रसन्नस्सदाशिवः । प्रोवाच वचनं प्रीत्या गिरिजां प्रहसन्निव
ब्रह्मोवाच—इत्येवं वचनं श्रुत्वा सुप्रसन्नः सदाशिवः। प्रोवाच वचनं प्रीत्या गिरिजां प्रहसन्निव॥
Verse 17
शिव उवाच । शृणु देवि महेशानि परमं वचनं मम । यथोचितं सुमाङ्गल्यमविकारि तथा कुरु
शिव उवाच—शृणु देवि महेशानि परमं वचनं मम। यथोचितं सुमाङ्गल्यं अविकारि तथा कुरु॥
Verse 18
ब्रह्मादिकानि भूतानि त्वनित्यानि वरानने । दृष्टं यत्सर्वमेतच्च नश्वरं विद्धि भामिनि
ब्रह्मादिकानि भूतानि त्वनित्यानि वरानने। दृष्टं यत् सर्वमेतच्च नश्वरं विद्धि भामिनि॥
Verse 19
एकोनेकत्वमापन्नो निर्गुणो हि गुणान्वितः । ज्योत्स्नया यो विभाति परज्योत्स्नान्वितोऽभवत्
एकोऽनेकत्वमापन्नो निर्गुणो हि गुणान्वितः। ज्योत्स्नया यो विभाति स परज्योत्स्नान्वितोऽभवत्॥
Verse 20
स्वतन्त्रः परतन्त्रश्च त्वया देवि कृतो ह्यहम् । सर्वकर्त्री च प्रकृतिर्महामाया त्वमेव हि
स्वतन्त्रः परतन्त्रश्च त्वया देवि कृतो ह्यहम्। सर्वकर्त्री च प्रकृतिः महामाया त्वमेव हि॥
Verse 21
मायामयं कृतमिदं च जगत्समग्रं सर्वात्मना हि विधृतं परया स्वबुद्ध्या । सवार्त्मभिस्सुकृतिभिः परमात्मभावैस्संसिक्तमात्मनि गणः परिवेष्टितश्च
मायामयं कृतमिदं जगत्समग्रं सर्वात्मना विधृतं परया स्वबुद्ध्या। सत्त्वात्मभिः सुकृतिभिः परमात्मभावैः संसिक्तो गणः स्वात्मनि परिवेष्टितश्च॥
Verse 22
के ग्रहाः के ऋतुगणाः के वान्येपि त्वया ग्रहाः । किमुक्तं चाधुना देवि शिवार्थं वरवर्णिनि
के ग्रहाः के ऋतुगणाः के वान्येऽपि त्वया ग्रहाः । किमुक्तं चाधुना देवि शिवार्थं वरवर्णिनि ॥
Verse 23
गुणकार्य्यप्रभेदेनावाभ्यां प्रादुर्भवः कृतः । भक्तहेतोर्जगत्यस्मिन्भक्तवत्सलभावतः
गुणकार्य्यप्रभेदेनावाभ्यां प्रादुर्भवः कृतः । भक्तहेतोर्जगत्यस्मिन्भक्तवत्सलभावतः ॥
Verse 24
त्वं हि वै प्रकृतिस्सूक्ष्मा रजस्सत्त्वतमोमयी । व्यापारदक्षा सततं सगुणा निर्गुणापि च
त्वं हि वै प्रकृतिस्सूक्ष्मा रजस्सत्त्वतमोमयी । व्यापारदक्षा सततं सगुणा निर्गुणापि च ॥
Verse 25
सर्वेषामिह भूतानामहमात्मा सुमध्यमे । निर्विकारी निरीहश्च भक्तेच्छोपात्तविग्रहः
सुमध्यमे, अहमेव सर्वेषां भूतानामिह आत्मा। अहं निर्विकारी निरीहश्च; भक्तेच्छया उपात्तविग्रहोऽस्मि, उपास्यरूपेण प्रकटे।
Verse 26
हिमालयं न गच्छेयं जनकं तव शैलजे । ततस्त्वां भिक्षुको भूत्वा न याचेयं कथंचन
शैलजे, अहं तव जनकं प्रति हिमालयं न गच्छेयम्। अपि च भिक्षुको भूत्वा त्वां किञ्चिदपि न याचेयं कथञ्चन।
Verse 27
महागुणैर्गरिष्ठोपि महात्मापि गिरीन्द्रजे । देहीतिवचनात्सद्यः पुरुषो याति लाघवम्
गिरीन्द्रजे, महागुणैर्गरिष्ठोऽपि महात्मापि; ‘देहि’ इति वचनात् सद्यः पुरुषो लाघवं याति।
Verse 28
इत्थं ज्ञात्वा तु कल्याणि किमस्माकं वदस्यथ । कार्य्यं त्वदाज्ञया भद्रे यथेच्छसि तथा कुरु
कल्याणि, इत्थं ज्ञात्वा किमस्माकं वदस्यथ। भद्रे, कार्य्यं त्वदाज्ञया; यथेच्छसि तथा कुरु।
Verse 29
ब्रह्मोवाच । तेनोक्तापि महादेवी सा साध्वी कमलेक्षणा । जगाद शंकरं भक्त्या सुप्रणम्य पुनः पुनः
ब्रह्मोवाच—तेनोक्तापि महादेवी सा साध्वी कमलेक्षणा। शंकरं भक्त्या जगाद, सुप्रणम्य पुनः पुनः।
Verse 30
पार्वत्युवाच । त्वमात्मा प्रकृतिश्चाहं नात्र कार्य्या विचारणा । स्वतन्त्रौ भक्तवशगौ निर्गुणौ सगुणावपि
पार्वत्युवाच— त्वमात्मा परमो, अहं च प्रकृतिः; नात्र विचारणा कार्या। स्वतन्त्रावपि भक्तवशगौ, निर्गुणौ सगुणावपि॥
Verse 31
प्रयत्नेन त्वया शम्भो कार्यं वाक्यं मम प्रभो । याचस्व मां हिमगिरेस्सौभाग्यं देहि शङ्कर
शम्भो प्रभो, प्रयत्नेन मम वाक्यं कार्यं कुरु। हिमगिरेः सकाशात् मां याचस्व; शङ्कर, सौभाग्यं देहि॥
Verse 32
कृपां कुरु महेशान तव भक्तास्मि नित्यशः । तव पत्नी सदा नाथ ह्यहं जन्मनि जन्मनि
महेशान, कृपां कुरु; तव भक्तास्मि नित्यशः। नाथ, जन्मनि जन्मनि अहं सदा तव पत्नी भवामि॥
Verse 33
त्वं ब्रह्म परमात्मा हि निर्गुणः प्रकृतेः परः । निर्विकारी निरीहश्च स्वतन्त्रः परमेश्वरः
त्वं हि ब्रह्म परमात्मा निर्गुणः प्रकृतेः परः । निर्विकारी निरीहः स्वतन्त्रः परमेश्वरः ॥
Verse 34
तथापि सगुणोपीह भक्तोद्धारपरायणः । विहारी स्वात्मनिरतो नानालीलाविशारदः
तथापि सगुणोपीह भक्तोद्धारपरायणः । विहारी स्वात्मनिरतो नानालीलाविशारदः ॥
Verse 35
सर्वथा त्वामहं जाने महादेव महेश्वर । किमुक्तेन च सर्वज्ञ बहुना हि दयां कुरु
सर्वथा त्वामहं जाने महादेव महेश्वर । किमुक्तेन च सर्वज्ञ बहुना हि दयां कुरु ॥
Verse 36
विस्तारय यशो लोके कृत्वा लीलां महाद्भुताम् । यत्सुगीय जना नाथांजसोत्तीर्णा भवाम्बुधेः
विस्तारय यशो लोके कृत्वा लीलां महाद्भुताम् । यत्सुगीय जना नाथांजसोत्तीर्णा भवाम्बुधेः ॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजा सुप्रणम्य पुनः पुनः । विरराम महेशानं नतस्कन्धा कृतांजलिः
ब्रह्मोवाच—इत्येवमुक्त्वा गिरिजा सुप्रणम्य पुनः पुनः । नतस्कन्धा कृताञ्जलिर्महेशानं प्रणम्य विरराम ॥
Verse 38
इत्येवमुक्तस्स तया महात्मा महेश्वरो लोकविडम्बनाय । तथेति मत्त्वा प्रहसन्बभूव मुदान्वितः कर्तुमनास्तदेव
इत्येवमुक्तः स तया महात्मा महेश्वरो लोकविडम्बनाय । तथेति मत्वा प्रहसन्बभूव मुदान्वितः कर्तुमनास्तदेव ॥
Verse 39
ततो ह्यन्तर्हितश्शम्भुर्बभूव सुप्रहर्षितः । कैलासं प्रययौ काल्या विरहाकृष्टमानसः
ततः शम्भुः सुप्रहर्षितोऽन्तर्हितो बभूव। काल्याः विरहेणाकृष्टमानसः स कैलासं प्रययौ॥
Verse 40
तत्र गत्वा महेशानो नन्द्यादिभ्यस्स ऊचिवान् । वृत्तान्तं सकलं तम्वै परमानन्दनिर्भरः
तत्र गत्वा महेशानो नन्द्यादिभ्यः स उचिवान्। सकलं वृत्तान्तं तं वै परमानन्दनिर्भरः॥
Verse 41
तेऽपि श्रुत्वा गणास्सर्वे भैरवाद्याश्च सर्वशः । बभूवुस्सुखिनोत्यन्तं विदधुः परमोत्सवम्
तेऽपि श्रुत्वा गणाः सर्वे भैरवाद्याश्च सर्वशः। सुखिनोऽत्यन्तं बभूवुः परमोत्सवं विदधुः॥
Verse 42
सुमंगलं तत्र द्विज बभूवातीव नारद । सर्वेषां दुःखनाशोभूद्रुद्रः प्रापापि संमुदम्
सुमङ्गलं तत्र द्विज बभूवातीव नारद। सर्वेषां दुःखनाशोऽभूद् रुद्रोऽपि संमुदं प्राप॥
Frequently Asked Questions
Pārvatī asks Śiva to go to Himavat’s residence and formally request her hand, even taking on a bhikṣu (mendicant) form as līlā; she also invokes the earlier Dakṣa-yajña destruction as contextual memory.
The narrative encodes the Śiva–Śakti union as grace-mediated and dharma-aligned: supreme divinity adopts humility (bhikṣu) to sanctify social order, showing that transcendence can validate, not negate, worldly rites.
Śiva is highlighted as Hara/Paramātman and as a potential bhikṣu-form (ascetic manifestation), while Pārvatī is shown as the directive Śakti who orchestrates the dharmic visibility of their union.