पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)
अध्यायः २८ पार्वत्याः दृढवचनरूपः। सा विचित्रवेषधारिणं आगन्तुकं दृष्ट्वा स्थितिं सम्यगवगत्य कुटिलतर्क-विरोधवाक्यैः मोहितुं न शक्येति वदति। ततः सा सिद्धान्तं प्रतिपादयति—शिवः मूलतः निर्गुणं परब्रह्म, कार्योपाधिसम्बन्धात् सगुण इव प्रकाशते; अतः जन्म-वयः-परिमाण-सीमादयः तस्मिन न युज्यन्ते। सदाशिवः सर्वविद्यानां नित्याधारः, तस्मात् ‘शिवस्य अध्ययनापेक्षा’ इति कल्पना निरर्थका। वेदाः सृष्ट्यादौ शिवस्यैव ‘निःश्वास’ इव प्रदत्ताः; आद्यं तत्त्वं कालमानैः मापयितुं न शक्यते। अन्ते—ये शङ्करं शक्तिपतिं भक्त्या पूजयन्ति ते स्थिरं सामर्थ्यं, प्रायः त्रिशक्तिरूपं, प्राप्नुवन्ति; भक्तिरेव दिव्यशक्त्यां सहभागितां ददाति।
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः
पार्वत्युवाच—एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योऽयमागतः; इदानीं सकलं ज्ञातम्, अवध्यस्त्वं विशेषतः।
Verse 2
त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया
त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा; यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं, नोच्यते त्वया।
Verse 3
कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः
कदाचित् तादृशवेषधारी महेश्वरः दृश्यते। स परब्रह्म स्वलीलया स्वेच्छास्वरागोपात्तं सगुणविग्रहं धारयति॥
Verse 4
ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः
ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः। आगतः छलसंयुक्तं वचोऽवादीः कुयुक्तितः॥
Verse 5
शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः
शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः। शिवतत्त्वमतो वक्ष्ये सुविचार्य यथार्हतः॥
Verse 6
वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः
वस्तुतो निर्गुणं ब्रह्म; कारणभावेन तु सगुण इति कथ्यते। निर्गुणस्य गुणाधारस्य तस्य कुतो जातिर्भवेत्॥
Verse 7
स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः
सर्वविद्याधिष्ठानं स सदाशिवः। पूर्णस्य परमात्मनः तस्य विद्यया किं प्रयोजनम्॥
Verse 8
वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः
पुरा शंभोरुच्छ्वासरूपा वेदाः विष्णवे दत्ताः। तस्मात् कल्पादौ तेन समः सुप्रभुः कोऽस्ति शंभोः॥
Verse 9
सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्
सर्वेषामादिभूतस्य तस्य वयोमानं कुतः? ततो जाता प्रकृतिरिति चेत्, तस्य शक्तेः कारणं किं नु?
Verse 10
ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्
ये प्रीत्या सदा शक्तीशं शंकरं शंभुं भजन्ति, तेषां शंभुः शक्तित्रयं ददाति—सदाव्ययं सनातनम्॥
Verse 11
तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये
तस्यैव भजनात् जीवो निर्भयो मृत्युं जयति; तस्मात् स भुवनत्रये ‘मृत्युञ्जय’ इति प्रसिद्धः।
Verse 12
तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च
तस्यैव पक्षपातेन विष्णुः विष्णुत्वमाप्नोति; ब्रह्मा ब्रह्मत्वं तथा देवा देवत्वमेव च।
Verse 13
दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु
यथा देवराडादौ शिवस्य दर्शनार्थं गच्छति, तथा भूतादयः तद्पराः शिवस्य द्वारपालाः सन्ति।
Verse 14
दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः
दण्डैः प्रहृतं मुकुटं विद्धं च सर्वतः मृष्टं भवति। तस्य बहुपक्षेण किं? महाप्रभुः स्वयमेव प्रमाणम्।
Verse 15
कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः
कल्याणरूपिणस्तस्य सेवया इह किं न भवेत्? तस्य देवस्य किं न्यूनं यत् सदाशिवो माम् इच्छति?
Verse 16
सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी
सप्तजन्मदरिद्रः स्यात् सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोके लक्ष्मीः स्यादनपायिनी ॥
Verse 17
यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः
यदग्रे सिद्धयोऽष्टौ च नित्यं नृत्यन्ति तोषितुम् । अवाङ्मुखाः सदा तत्र तद्धितं दुर्लभं कुतः ॥
Verse 18
यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते
यद्यस्य मङ्गलानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मङ्गलं तस्य स्मरणादेव जायते ॥
Verse 19
यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा
यस्य पूजाप्रभावेण कामाः सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा ॥
Verse 20
शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा
शिवेति मङ्गलं नाम यस्य मुखे निरन्तरं वर्तते। तस्य भक्तस्य दर्शनमात्रेणापि अन्येऽपि सर्वदा पवित्रा भवन्ति॥
Verse 21
यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्
यद्यपूतं भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्याङ्गगं देवैः शिरोभिर्धार्यते कथम् ॥
Verse 22
यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्
यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणः शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथं भवेत् ॥
Verse 23
अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः
अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः। तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः॥
Verse 24
दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः
दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः। तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः॥
Verse 25
शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्
शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान्। आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्॥
Verse 26
त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्
त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम् ॥
Verse 27
शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्
शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । पुनः शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
Verse 28
रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः
रे रे दुष्ट! त्वया चोक्तम्—‘अहं जानामि शंकरम्’ । निश्चयेन न विज्ञातः शिव एव सनातनः ॥
Verse 29
यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः
यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः ॥
Verse 30
विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्
विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः। कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनाः सदैव हि॥
Verse 31
इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः
इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः। शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः॥
Verse 32
स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्
स एव परमेशानः सर्वेशो भक्तवत्सलः। तमेव दीनानुग्रहकारकं प्राप्तुम् मेऽभिलाषो हि॥
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा
ब्रह्मोवाच। इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने। विरराम शिवं ध्यायन् निर्विकारेण चेतसा॥
Verse 34
तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे
तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः। पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे॥
Verse 35
उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी
ततः गिरिजा स्वसखीं विजयां द्रुतमुवाच। शिवसक्तमनोवृत्तिः शिवनिन्दापराङ्मुखी॥
Verse 36
गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति
गिरिजोवाच—वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः। पुनर्वक्तुमनाः चैव शिवनिन्दां करिष्यति॥
Verse 37
न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह
न केवलं शिवस्य निन्दां कर्तुः पापं भवति; यः तां निन्दां शृणोति सऽपि इहैव पापभाग् भवति।
Verse 38
शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्
शिवनिन्दाकरो वध्यः सर्वथा शिवकिंकरैः; ब्राह्मणोऽपि चेत् स त्याज्यः, तत्स्थलात् द्रुतं गन्तव्यम्।
Verse 39
अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा
अयं दुष्टः पुनः शिवस्य निन्दां करिष्यति; ब्राह्मणत्वादवध्यः सन्, तस्मात् सर्वथा त्याज्योऽदृश्यश्च कर्तव्यः।
Verse 40
हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः
हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः ॥
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा उमया यावत् पादमुत्क्षिप्यते मुने, तावत् साक्षाच्छिवः स्वयम् प्रियया आलम्बोऽभवत्।
Verse 42
कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः
शिवः सुभगं स्वरूपं कृत्वा शिवध्यानानुकूलं यथा तथा, तद्रूपं शिवायै दर्शयित्वा अवाङ्मुखीं तामुवाच।
Verse 43
शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव
शिव उवाच—कुत्र यास्यसि मां हित्वा? न त्वं त्याज्या मया पुनः। प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि; नादेयम् विद्यते तव।
Verse 44
अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते
अद्यप्रभृति ते दासः तपोभिः क्रीत एव ते। क्रीतोऽस्मि तव सौन्दर्यात्; क्षणमेकं युगाय ते।
Verse 45
त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि
त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि ॥
Verse 46
मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः
मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः ॥
Verse 47
न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे
त्रिषु लोकेषु त्वादृशीं प्रणयिनीं न पश्यामि। सर्वथा अहं तवाधीनः; अतः हे शिवे, मम स्वकामः पूर्यताम्॥
Verse 48
एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्
एहि प्रिये मत्सकाशं; पत्नी त्वं मे, वरस्तव दत्तः। त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहं पर्वतोत्तमम्॥
Verse 49
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्
ब्रह्मोवाच—एवं देवदेवेनोक्ते पार्वती मुदमाप सा। तपोजातं यत्कष्टं तत् पुरातनं जहौ तदा॥
Verse 50
सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्
सर्वः श्रमो विनष्टोऽभूत् सत्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात् ॥
Frequently Asked Questions
A disguised/oddly appearing figure is perceived (implied as a veṣadhārī Maheśvara), prompting Pārvatī to declare she recognizes Śiva’s identity and cannot be deceived by contradictory or sophistical speech.
The episode functions as a test of discernment (viveka): the supreme can assume forms through līlā, but doctrinally remains beyond birth, age, and limitation; true recognition is grounded in tattva-jñāna rather than surface appearance.
Śiva is presented as Parabrahman/Sadāśiva (nirguṇa) who can appear saguṇa and even in a brahmacārin-like guise; he is also framed as lord of śakti who grants a durable triad of śaktis to devoted worshippers.