शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । वर्द्धमाना गिरेः पुत्री सा शक्ति लोकपूजिता । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती

ब्रह्मोवाच । वर्धमाना गिरेः पुत्री सा लोकपूजिता परा शक्तिः । अष्टवर्षा यदा जाता तदा सती हिमालयगृहे वसत् ॥

Verse 2

तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । कृत्वा तामद्भुतामन्तर्मुमोदातीव नारद

तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । अन्तः कृत्वा तदद्भुतं संकल्पं मुदितोऽभवत् ॥ नारद ।

Verse 3

तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । समाधातुं मनस्सम्यक्तपः कर्त्तुं समैच्छत

तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः। मनः सम्यक् समाधातुं यथावत्तपः कर्तुं समैच्छत॥

Verse 4

कांश्चिद्गणवराञ्छान्तान्नंद्यादीनवगृह्य च । गङ्गावतारमगमद्धिमवत्प्रस्थमुत्तमम्

कांश्चिद्गणवरान् शान्तान् नन्द्यादीन् अवगृह्य च । गङ्गावतारं कर्तुं स हिमवत्प्रस्थमुत्तमं जगाम ॥

Verse 5

यत्र गंगा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने

यत्र गङ्गा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने ॥

Verse 6

हरे ध्यानपरे तिस्मिन्प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन्केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः

हरे ध्यानपरे तस्मिन् प्रमथाः ध्यानतत्पराः । अभवन् केचिदपरे नन्दिभृङ्ग्यादयो गणाः ॥

Verse 7

चेतो ज्ञानभवं नित्यं ज्योतीरूपं निरामयम् । जगन्मयं चिदानन्दं द्वैतहीनं निराश्रयम्

स नित्यं चेतो-ज्ञानभवः, ज्योतीरूपो निरामयः। जगन्मयः स चिदानन्दो, द्वैतहीनो निराश्रयः।

Verse 9

सेवां चक्रुस्तदा केचिद्गणाः शम्भोः परात्मनः । नैवाकूजंस्तु मौना हि द्वरपाः केचनाभवन्

तदा केचिद् गणाः शम्भोः परात्मनः सेवां चक्रुः। केचन तु द्वारपाः मौनाः, नैवाकूजन्त किञ्चन।

Verse 10

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हिमभूधरः । शङ्करस्यौषधिप्रस्थं श्रुत्वागमनमादरात्

एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमभूधरः शीघ्रं जगाम। शङ्करस्यौषधिप्रस्थे आगमनं श्रुत्वा स आदरात् तं प्रत्युद्ययौ।

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे शिवशैलसमागमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘शिवशैलसमागमवर्णनम्’ नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 12

हिमालय उवाच । देवदेव महादेव कपर्दिच्छंकर प्रभो । त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्

हिमालय उवाच—देवदेव महादेव कपर्दिन् शङ्कर प्रभो। त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्॥

Verse 13

नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे

नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च। निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे॥

Verse 14

कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च । नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने

कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च। नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने॥

Verse 15

परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने

परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने ॥

Verse 16

अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने

अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने ॥

Verse 17

विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते

विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते ॥

Verse 18

तपोरत तपस्थानसुतपः फलदायिने । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

तपोरताय तपःस्थानेषु कृततपःफलप्रदाय । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे ॥

Verse 19

व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोस्तु परमात्मने

व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोऽस्तु परमात्मने ॥

Verse 20

लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत्

लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत् ॥

Verse 21

मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथ कृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः

मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथकृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः ॥

Verse 22

अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम । अद्य मे सफलं सर्वं यदत्र त्वं समागतः

अद्य मे सफलं जन्म, सफलं जीवनं मम। अद्य मे सफलं सर्वं, यदत्र त्वं समागतः॥

Verse 23

ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रमाज्ञान्देहि महेश्वर । त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः

ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रं आज्ञां देहि महेश्वर। त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः॥

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः । किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्

ब्रह्मोवाच। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः। किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्॥

Verse 25

सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः

सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः। उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः॥

Verse 26

महेश्वर उवाच । तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु

महेश्वर उवाच। तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः। यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु॥

Verse 27

त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्

त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां सदाश्रयः। देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्॥

Verse 28

सदा वासो द्विजादीनां गंगापूतश्च नित्यदा । परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः

सदा वासो द्विजादीनां गङ्गापूतश्च नित्यदा। परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः॥

Verse 29

अहं तपश्चराम्यत्र गंगावतरणे स्थले । आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्

अहं तपश्चराम्यत्र गङ्गावतरणस्थले। आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्॥

Verse 30

निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप । सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्

निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप। सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्॥

Verse 31

ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः

ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः ॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास स सूतिकृत् । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा जगन्नाथः स सूतिकृत् तूष्णीमास। ततः गिरिराजः प्रणयेन शम्भुं प्रति इदमब्रवीत्।

Verse 33

हिमालय उवाच । पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वम्परमेश्वर । स्वागतेनाद्य विषये स्थितं त्वाम्प्रार्थयामि किम्

हिमालय उवाच—पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वं परमेश्वर। अद्य स्वागतेन विषये स्थितं त्वां किमर्थं प्रार्थयेऽहम्?

Verse 34

महता तपसा त्वं हि देवैर्यत्नपराश्रितैः । न प्राप्यसे महेशान स त्वं स्वयमुपस्थितः

महता तपसा देवैर्यत्नपरैः समाश्रितैः अपि, हे महेशान, त्वं न प्राप्यसे। तथापि स एव स्वयमेव स्वातन्त्र्यकृपया उपस्थितः।

Verse 35

मत्तोप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । भवानिति च मत्पृष्ठे तपसे समुपस्थितः

मत्तोऽप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान्। तथापि भवानिति मत्पृष्ठे संबोध्य तपसे समुपस्थितः।

Verse 36

देवेन्द्रादधिकम्मन्ये स्वात्मानम्परमेश्वर । सगणेन त्वयागत्य कृतोऽनुग्रहभागहम्

देवेन्द्रादपि अधिकं मन्ये स्वात्मानं परमेेश्वर । सगणेन त्वया आगत्य कृतोऽहमनुग्रहभाग्भवन् ॥

Verse 37

निर्विघ्नं कुरु देवेश स्वतन्त्रः परमन्तपः । करिष्येऽहन्तथा सेवां दासोऽहन्ते सदा प्रभो

देवेश, एतत् कार्यं निर्विघ्नं कुरु; त्वं स्वतन्त्रः परमन्तपः । अहं तथा विधिना सेवां करिष्ये; प्रभो, अहं ते सदा दासः ॥

Verse 38

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजोऽसौ स्वं वेश्म द्रुतमागतः । वृत्तांत्तं तं समाचख्यौ प्रियायै च समादरात्

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स गिरिराजः स्वं वेश्म द्रुतमागतः । स आदरात् प्रियायै तं वृत्तान्तं समग्रं न्यवेदयत् ॥

Verse 39

नीयमानान्परीवारान्स्वगणानपि नारद । समाहूयाखिलाञ्छैलपतिः प्रोवाच तत्त्वतः

नारद, नीयमानान् परीवारान् स्वगणानपि दृष्ट्वा शैलपतिः । अखिलान् समाहूय तत्त्वतः प्रोवाच ॥

Verse 40

हिमालय उवाच । अद्य प्रभृति नो यातु कोपि गंगावतारणम् । मच्छासनेन मत्प्रस्थं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

हिमालय उवाच—अद्यप्रभृति कोऽपि गङ्गावतारणाय न गच्छतु। मम शासनाज्ञया मम प्रस्थेन च एषा दृढा आज्ञा; सत्यमेतदहं ब्रवीमि।

Verse 41

गमिष्यति जनः कश्चित्तत्र चेत्तं महाखलम् । दण्डयिष्ये विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

यदि कश्चिज्जनो तत्र गमिष्यति, स चेत् महाखलः स्यात्, तं विशेषेण दण्डयिष्ये। सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 42

इति तान्स नियम्याशु स्वगणान्निखिलान्मुने । सुयत्नं कृतवाञ्छैलस्तं शृणु त्वं वदामि ते

इति तान् स नियम्याशु स्वगणान् निखिलान् मुने। सुयत्नं कृतवान् शैलः, तं शृणु त्वं वदामि ते॥