नन्दिकेश्वरशिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Nandikeśvara Śiva-liṅga)
अध्यायः ७ पुराणप्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—वैशाखस्य सप्तमे दिने नर्मदासम्बन्धेन गङ्गाया आगमनकथं कथ्यते, नन्दिकेशस्य (नन्दिकेश्वरस्य) च उत्पत्तिकथा का इति। सूतः श्रवणमात्रेण पुण्यवर्धनं मन्वानः ऋषिकानाम ब्राह्मणीं दृष्टान्ततया वर्णयति। सा पूर्वकर्मवशात् युवाविधवा जाता, तथापि ब्रह्मचर्यं दृढीकृत्य घोरं तपः करोति, पूर्वं पार्थिवपूजां कृत्वा शिवध्याननिष्ठा भवति। तदा मूद्हनामासुरः कामपीडितः प्रलोभनैः सह तां मोहितुम् उपसर्पति; सा तु शिवस्मरणे स्थिता कामदृष्टिमपि न ददाति। इति नन्दिकेश्वरशिवलिङ्गस्य माहात्म्यं सूच्यते—व्रतध्याननिष्ठा अधर्मात् रक्षति, लिङ्गपूजायाः सिद्धिं च ददाति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं गंगा समायाता वैशाखे सप्तमीदिने । नर्मदायां विशेषेण सूतैतद्वर्णय प्रभो
ऋषय ऊचुः—वैशाखे मासि सप्तम्यां कथं गङ्गा समायाता, विशेषतः नर्मदायाम्? हे सूत प्रभो, एतद्वर्णय।
Verse 2
ईश्वरश्च कथं जातो नन्दिकेशो हि नामतः । वृत्तं तदपि सुप्रीत्या कथय त्वं महामते
ईश्वरः कथं जातो नन्दिकेश इति नामतः? तद्वृत्तमपि सुप्रीत्या कथय त्वं महामते।
Verse 3
सूत उवाच । साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठा नन्दिकेशाश्रितं वचः । तदहं कथयाम्यद्य श्रवणात्पुण्यवर्द्धनम्
सूत उवाच—साधु पृष्टं ऋषिश्रेष्ठाः, नन्दिकेशाश्रितं वचः। तदहं कथयाम्यद्य, श्रवणात् पुण्यवर्द्धनम्।
Verse 4
ब्राह्मणी ऋषिका नाम्ना कस्यचिच्च द्विजन्मनः । सुता विवाहिता कस्मैचिद्द्विजाय विधानतः
ऋषिका नाम्ना ब्राह्मणी कस्यचिद् द्विजन्मनः सुता आसीत्। सा च विधानतः कस्मैचिद् द्विजाय विवाहिता।
Verse 5
पूर्वकर्मप्रभावेन पत्नी सा हि द्विजन्मनः । सुव्रतापि च विप्रेन्द्रा बालवैधव्यमागता
पूर्वकर्मप्रभावेन सा द्विजन्मनः पत्नी सुव्रतापि, हे विप्रेन्द्र, बाल्य एव वैधव्यम् आगता।
Verse 6
अथ सा द्विजपत्नी हि ब्रह्मचर्य्यव्रतान्विता । पार्थिवार्चनपूर्वं हि तपस्तेपे सुदारुणम्
अथ सा द्विजपत्नी ब्रह्मचर्यव्रतान्विता पार्थिवार्चनपूर्वं सुदारुणं तपः अतेपेत्।
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नन्दिकेश्वरशिवलिंगमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नन्दिकेश्वरशिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 8
तपन्तीं तां समालोक्य सुन्दरीमतिकामिनीम् । तया भोगं ययाचे स नानालोभं प्रदर्शयन्
तपन्तीं तां समालोक्य सुन्दरीमतिकामिनीम्। तया सह भोगं ययाचे स नानालोभं प्रदर्शयन्॥
Verse 9
अथ सा सुव्रता नारी शिवध्यानपरायणा । तस्मिन्दृष्टिं दधौ नैव कामदृष्ट्या मुनीश्वराः
अथ सा सुव्रता नारी शिवध्यानपरायणा। तस्मिन् दृष्टिं दधौ नैव कामदृष्ट्या मुनीश्वर॥
Verse 10
न मानितवती तं च ब्राह्मणी सा तपोरता । अतीव हि तपोनिष्ठासीच्छिवध्यानमाश्रिता
न मानितवती तं च ब्राह्मणी सा तपोरता। अतीव हि तपोनिष्ठासीच्छिवध्यानमाश्रिता॥
Verse 11
अथ मूढः स दैत्येन्द्रः तया तन्व्या तिरस्कृतः । चुक्रोध विकटं तस्यै पश्चाद्रूपमदर्शयत्
अथ मूढः स दैत्येन्द्रः तया तन्व्या तिरस्कृतः । चुक्रोध विकटं तस्यै पश्चाद्रूपमदर्शयत् ॥
Verse 12
अथ प्रोवाच दुष्टात्मा दुर्वचो भयकारकम् । त्रासयामास बहुशस्तां च पत्नीं द्विजन्मनः
अथ प्रोवाच दुष्टात्मा दुर्वचो भयकारकम् । त्रासयामास बहुशस्तां च पत्नीं द्विजन्मनः ॥
Verse 13
तदा सा भयसंत्रस्ता बहुवारं शिवेति च । बभाषे स्नेहतस्तन्वी द्विजपत्नी शिवाश्रया
तदा सा भयसन्त्रस्ता बहुवारं “शिवेति” च बभाषे। स्नेहतस्तन्वी द्विजपत्नी शिवाश्रया॥
Verse 14
विह्वलातीव सा नारी शिवनामप्रभाषिणी । जगाम शरणं शम्भोः स्वधर्मावनहेतवे
विह्वलातीव सा नारी शिवनामप्रभाषिणी। स्वधर्मावनहेतवे शम्भोः शरणं जगाम॥
Verse 15
शरणागतरक्षार्थं कर्तुं सद्वृत्तमाहितम् । आनन्दार्थं हि तस्यास्तु शिव आविर्बभूव ह
शरणागतरक्षार्थं सद्वृत्तमाहितं कर्तुं च। तस्याः आनन्दार्थं शिवो ह्याविर्बभूव॥
Verse 16
अथ तं मूढनामानं दैत्येन्द्रं काम विह्वलम् । चकार भस्मसात्सद्यः शंकरो भक्तवत्सलः
अथ शंकरो भक्तवत्सलः कामविह्वलं मूढनामानं दैत्येन्द्रं तं सद्य एव भस्मसात् चकार।
Verse 17
ततश्च परमेशानो कृपादृष्ट्या विलोक्य ताम् । वरं ब्रूहीति चोवाच भक्तरक्षणदक्षधीः
ततः परमेशानः कृपादृष्ट्या तां विलोक्य ‘वरं ब्रूहि’ इति उवाच, भक्तरक्षणदक्षधीः।
Verse 18
श्रुत्वा महेशवचनं सा साध्वी द्विजकामिनी । ददर्श शांकरं रूपमानन्दजनकं शुभम्
महेशवचनं श्रुत्वा सा साध्वी द्विजकामिनी। ददर्श शाङ्करं रूपमानन्दजनकं शुभम्।
Verse 19
ततः प्रणम्य तं शंभुं परमेशसुखावहम् । तुष्टाव साञ्जलिः साध्वी नतस्कन्धा शुभाशया
ततः प्रणम्य तं शम्भुं परमेशसुखावहम्। तुष्टाव साञ्जलिः साध्वी नतस्कन्धा शुभाशया।
Verse 20
ऋषिकोवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । दीनबन्धुस्त्वमीशानो भक्तरक्षाकरः सदा
ऋषिरुवाच— देवदेव महादेव शरणागतवत्सल। दीनबन्धुस्त्वमीशानो भक्तरक्षाकरः सदा।
Verse 21
त्वया मे रक्षितो धर्मो मूढनाम्नोऽसुरादिह । यदयं निहतो दुष्टो जगद्रक्षा कृता त्वया
त्वयैव मेऽत्र धर्मो रक्षितो मूढनाम्नोऽसुरात्। असौ दुष्टो निहतः, त्वयैव जगतो रक्षा कृता॥
Verse 22
स्वपादयोः परां भक्तिं देहि मे ह्यनपायिनीम् । अयमेव वरो नाथ किमन्यदधिकं ह्यतः
स्वपादपद्मयोः मे देहि परां भक्तिमनपायिनीम्। अयमेव वरो नाथ, किमन्यदधिकं ततः॥
Verse 23
अन्यदाकर्णय विभो प्रार्थनां मे महेश्वर । लोकानामुपकारार्थमिह त्वं संस्थितो भव
विभो महेश्वर, अन्यदपि मे प्रार्थनां शृणु। लोकानामुपकारार्थम् इह त्वं संस्थितो भव, साक्षात् अनुग्रहस्वरूपः।
Verse 24
सूत उवाच । इति स्तुत्वा महादेवमृषिका सा शुभव्रता । तूष्णीमासाथ गिरिशः प्रोवाच करुणाकरः
सूत उवाच—इति महादेवं स्तुत्वा सा शुभव्रता ऋषिका तूष्णीम् आस। ततः करुणाकरः गिरिशः प्रोवाच।
Verse 25
गिरिश उवाच । ऋषिके सुचरित्रा त्वं मम भक्ता विशेषतः । दत्ता वराश्च ते सर्वे तुभ्यं येये हि याचिताः
गिरिश उवाच—हे ऋषिके, त्वं सुचरित्रा मम भक्ताऽसि विशेषतः। ये ये वराः त्वया याचिताः, ते सर्वे तुभ्यं दत्ताः।
Verse 26
एतस्मिन्नंतरे तत्र हरिब्रह्मादयः सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ययुर्हर्षसमन्विताः
एतस्मिन्नन्तरे तत्र हरिब्रह्मादयः सुराः। शिवस्याविर्भावमाज्ञाय हर्षसमन्विताः तत्र ययुः।
Verse 27
शिवं प्रणम्य सुप्रीत्या समानर्चुश्च तेऽखिलाः । तुष्टुवुर्नतका विप्राः करौ बद्ध्वा सुचेतसः
शिवं सुप्रीत्या प्रणम्य ते सर्वे विप्राः समं समाराधयामासुः। सुचेतसः करौ बद्ध्वा नतका स्तुतिं चक्रुः।
Verse 28
एतस्मिन्समये गंगा साध्वी तां स्वर्धुनी जगौ । ऋषिकां सुप्रसन्नात्मा प्रशंसन्तो च तीद्विधिम्
एतस्मिन्समये साध्वी गङ्गा स्वर्धुनीति विख्याता, सुप्रसन्नात्मा ऋषीन् विधिं च प्रशंसन्ती जगाद।
Verse 29
गंगोवाच । ममार्थे चैव वैशाखे मासि देयं त्वया वचः । स्थित्यर्थं दिनमेकं मे सामीप्यं कार्य्यमेव हि
गङ्गोवाच—ममार्थे वैशाखमासि त्वया वचो देयं; मम स्थित्यर्थं दिनमेकं मे सामीप्यं कर्तव्यमेव।
Verse 30
सूत उवाच । गंगावचनमाकर्ण्य सा साध्वी प्राह सुव्रता । तथास्त्विति वचः प्रीत्या लोकानां हितहेतवे
सूत उवाच—गङ्गावचनमाकर्ण्य सा साध्वी सुव्रता प्रीत्या लोकहितहेतवे ‘तथास्तु’ इति प्रत्युवाच।
Verse 31
आनन्दार्थं शिवस्तस्याः सुप्रसन्नश्च पार्थिवे । तस्मिंल्लिंगे लयं यातः पूर्णांशेन तया हरः
आनन्दहेतोस्तस्याः शिवः सुप्रसन्नः पार्थिवलिङ्गेऽभवत्। तस्मिन्लिङ्गे हरः पूर्णांशेन लयं यातः, भक्तस्य सुखाय स्वं स्वरूपं प्रकाशयामास॥
Verse 32
देवः सर्वे सुप्रसन्नाः प्रशंसंति शिवं च ताम् । स्वंस्वं धाम ययुर्विष्णुब्रह्माद्या अपि स्वर्णदी
सर्वे देवाः सुप्रसन्नाः शिवं तां च देवीम् प्रशशंसुः। ततः विष्णुब्रह्मादयः स्वर्णद्याः तटात् स्वस्वं धाम ययुः।
Verse 33
तद्दिनात्पावनं तीर्थमासीदीदृशमुत्तमम् । नन्दिकेशः शिवः ख्यातः सर्वपापविनाशनः
तद्दिनादेव तत् तीर्थं परमं पावनमभवत्। तत्र शिवो नन्दिकेश इति ख्यातः सर्वपापविनाशनः।
Verse 34
गंगापि प्रतिवर्षं तद्दिने याति शुभेच्छया । क्षालनार्थं स्वपापस्य यद्ग्रहीतं नृणां द्विजाः
द्विजाः, गङ्गापि प्रतिवर्षं तस्मिन् दिने शुभेच्छया तत्र याति—नृणां गृहीतानां पापानां क्षालनार्थम्।
Verse 35
तत्र स्नातो नरः सम्यङ् नंदिकेशं समर्च्य च । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते ह्यखिलैरपि
तत्र सम्यक् स्नातो नरः नन्दिकेशं समर्च्य च । ब्रह्महत्यादिभिः पापैः सर्वैरखिलैरपि मुच्यते हि ॥
Frequently Asked Questions
It presents a two-part inquiry (Gaṅgā’s Vaiśākha Saptamī arrival in relation to Narmadā, and Nandikeśa’s origin) and develops a narrative exemplum: the widow-ascetic Ṛṣikā’s tapas and Śiva-dhyāna tested by the asura Mūḍhanāmā, in service of establishing the Nandikeśvara Śiva-liṅga’s māhātmya.
The chapter encodes a ritual logic: Pārthiva worship signifies accessible, materially grounded liṅga-praxis; brahmacarya and tapas function as internal ‘protective technologies’; and the seduction attempt dramatizes kāma as a destabilizing force overcome through single-pointed Śiva-dhyāna, thereby legitimizing the liṅga’s sanctity and the efficacy of the associated observance.
Nandikeśvara/Nandikeśa is foregrounded as the key Śaiva figure anchoring the chapter’s liṅga-māhātmya; Śiva appears primarily as the meditative object (dhyeya) whose contemplation grants steadiness and protection, while the chapter’s framing implies a localized manifestation via the Nandikeśvara Śiva-liṅga.