अत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Atrīśvara-māhātmya-varṇanam) — “Account of the Greatness of Atrīśvara”
अस्मिन्नध्याये सूतनारदिते ब्रह्मविदां श्रेष्ठोऽत्रिर्ऋषिः स्वाश्रमगृहस्थतपस्यां स्थितः वर्ण्यते। स जलं याचते; तदा पतिव्रता अनसूया कमण्डलुं गृहीत्वा वनं प्रविश्य जलप्राप्तेः साधनं चिन्तयति। तस्मिन् सन्धिक्षणे सरिद्वरा देवी गङ्गा साक्षात् प्रादुर्भूय संवादं करोति। सा शिवसेवाप्रभावं तथा अनसूयायाः साध्वीधर्मं दृष्ट्वा स्वागमनकारणं निवेदयति। एवं ऋषिगृहस्थधर्मः, चलतीर्थरूपा गङ्गा, परात्मा शिवः—एते त्रयः स्तराः संयोज्यन्ते। आचरणशुद्ध्या भक्त्या च तीर्थशक्तिराकृष्यते इति रहस्यं सूचयन् अध्यायः अत्रीश्वरं शिवलिङ्गकृपया गङ्गापावन्यसमन्वितं पुण्यक्षेत्रं प्रतिष्ठापयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः । जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति
सूत उवाच । कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः । जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति ॥
Verse 2
सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् । जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः
सापि साध्वी तवावश्येन कमण्डलुं गृहीत्वा तत्र विपिने जगाम। तत्र च चिन्तयामास—‘मम जलं कुतो नीयते’ इति॥
Verse 3
किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् । इति विस्मयमापन्ना तां गंगां हि ददर्श सा
‘किं करोमि क्व गच्छामि कुतो वा नीयते जलम्’ इति विस्मयमापन्ना सा। तदा शिवप्रसादपावनीं पावनां गङ्गां ददर्श॥
Verse 4
तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च सदा हि ताम् । गंगा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्
तामनुव्रजती यावत् सा तदा तां सदा संबोध्याब्रवीत्। गङ्गा सरिद्वरा देवी सुन्दरां तनुं बिभ्रती॥
Verse 5
गंगोवाच । प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना । धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्
गङ्गोवाच—प्रसन्नास्मि ते देवि; कुत्र यासि वदाधुना। धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां करोम्यहम्॥
Verse 6
सूत उवाच । तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी । प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः
सूत उवाच। तद्वचः श्रुत्वा तदा ऋषिपत्नी तपस्विनी। स्वयं सुचकिता प्रीत्या प्रत्युवाच द्विजान् प्रति॥
Verse 7
अनसूयोवाच । का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता । तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती
अनसूयोवाच। का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता। तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वि सुप्रवदा सति॥
Verse 8
सूत उवाच । इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः । सरिद्वरा दिव्यरूपा गंगा वाक्यमथाब्रवीत्
सूत उवाच। इत्युक्ते तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः। सरिद्वरा दिव्यरूपा गङ्गा वाक्यमथाब्रवीत्॥
Verse 9
गंगोवाच । स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः । साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ
गङ्गोवाच। स्वामिनः शिवस्य परात्मनः सेवनं तव दृष्ट्वा। साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा तव सन्निधौ स्थितास्म्यहम्॥
Verse 10
अहं गंगा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते । वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्
अहं गङ्गा समायाता तव भजनहेतोः शुचिस्मिते। वशीभूता ह्यहं जाता; यदिच्छसि तद् वरं वृणीष्व॥
Verse 11
सूत उवाच । इत्युक्ते गंगया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता । उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाऽधुना
सूत उवाच—एवमुक्ते साध्वी गङ्गा नमस्कृत्य पुरः स्थिता। उवाच—यदि मेऽद्य प्रसन्ना त्वं तर्हि मे जलं प्रयच्छ॥
Verse 12
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्ष्विति साऽब्रवीत् । शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सा अब्रवीत्—गर्तं कुरुष्व। स शीघ्रमागत्य तत्कृत्वा तत्क्षणमात्रतः स्थिता॥
Verse 13
तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा । आश्चर्य्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया
तत्र सा प्रविष्टा तदा जलरूपमभवत्। परमाश्चर्य्यं गत्वा तया तज्जलं गृहीतम्॥
Verse 14
उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे । अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्
लोकानां सुखहेतवे अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम् एतद्वचनमुवाच॥
Verse 15
अनसूयोवाच । यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपामयि । स्थातव्यं च त्वया तावन्मत्स्वामी यावदा व्रजेत्
अनसूयोवाच—यदि त्वं मे सुप्रसन्ना कृपामयि वर्तसे। तावत्त्वया अत्र स्थातव्यं यावन्मत्स्वामी व्रजेत्॥
Verse 16
सूत उवाच । इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् । गंगोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे
सूत उवाच। इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम्। गङ्गा प्रसन्नाति उवाच—अत्रेर्दार्यसि मेऽनघे॥
Verse 17
इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनपायि कृतन्तथा । स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता
इत्युक्ते तया तत्रानपायिनी तथैव चकार सा। स्वामिने दिव्यजलं दत्त्वा तस्य पुरतः स्थिता॥
Verse 18
स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् । पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह
स ऋषिरपि सुप्रीत्या विधिपूर्वकं स्वाचम्य। तत् दिव्यं जलं पपौ, पीत्वा च सुखमवाप ह॥
Verse 19
अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि । विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्
अहो! नित्यं यदिदं ‘जलम्’ इति पीयते, तज्जलं न हि। इति विचार्य स शीघ्रं परितोऽवलोकयामास॥
Verse 20
शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा । उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः
शुष्कान् वृक्षान् समालोक्य दिशश्च रूक्षतराः तथा । उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः ॥
Verse 21
तदुक्तं तत्समाकर्ण्य नेतिनेति प्रियान्तदा । तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया
तदुक्तं तत् समाकर्ण्य प्रिया तदा ‘नेति नेति’ इति अब्रवीत्। ततः सः पुनः ताम् उवाच—‘जलं नीतं कुतः त्वया?’॥
Verse 22
इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता । अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः
इत्युक्ते तु तदा तेन अनसूया परमं विस्मयं गता। मुनीश्वराश्च स्वमनसि सचिन्ताः अभवन्॥
Verse 23
निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम । निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम
मया यदि विधिवन्निवेद्यते तदा ममोत्कर्षो भवति। यदि तु न कदापि निवेद्यते तदा मम व्रतभङ्गो न भवति॥
Verse 24
नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम । इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः
‘नोभयं भवतु; तदेव मम निवेद्यं’ इति। एवं यावत्सा तद्विचारयति तावत्सा पुनः पुनः पृष्टा॥
Verse 25
अथानुग्रहतः शंभोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता । उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते
अथ शंभोः कृपया पतिव्रता प्राप्तबुद्धिः सती। उवाच—शृणुतां स्वामिनि, अद्यजातं ते कथयामि॥
Verse 26
अनसूयोवाच । शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा । गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम्
अनसूयोवाच । शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा । गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम् ॥
Verse 27
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः । प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन्
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः । प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन् ॥
Verse 28
अत्रिरुवाच । प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् । ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम्
अत्रिरुवाच । प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् । ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम् ॥
Verse 29
असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे । तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम
हे शुभे, यद्यद् योगिभिरपि देवैरपि च सदा असाध्यं, तदेव अद्य कथं जातम्? मम विस्मयः परमोऽभवत्।
Verse 30
यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मयेहं न चान्यथा । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिप्रिया
यदि एवं दृश्यते चेत्, तन्मय एव अहं नान्यथा—इति तद्वचनं श्रुत्वा पतिप्रिया प्रत्युवाच।
Verse 31
अनसूयोवाच । आगम्यतां मया सार्द्धं त्वया नाथ महामुने । सरिद्वराया गंगाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि
अनसूयोवाच—नाथ महामुने, यदि त्वं सरिद्वरां गङ्गां द्रष्टुमिच्छसि, तर्हि मया सार्धम् आगच्छ।
Verse 32
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता । गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गंगा सरिद्वरा
सूत उवाच—इत्युक्त्वा सा पतिव्रता तं पतिं समादाय, शिवं स्मृत्वा द्रुतं गता यत्र सरिद्वरा गङ्गा प्रवहति।
Verse 33
दर्शयामास तां तत्र गंगां पत्ये पतिव्रता । गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्
तत्र सा पतिव्रता पत्ये तां गङ्गां दर्शयामास, या स्वयं दिव्यस्वरूपिणी गर्ते तत्र संस्थिता आसीत्।
Verse 34
तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् । आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्
तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो जलपूरितं गर्तं सुन्दरम् आकण्ठं दृष्ट्वा “धन्योऽहम्” इति चाब्रवीत्।
Verse 35
किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा । इत्युक्तो मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा
“किं मदीयं तपः, किं वा अन्येषां तपः तदा” इति वचनेन संबोधितो मुनिशार्दूलः भक्त्या तां तदा तुष्टाव।
Verse 36
ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले । आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः
ततः स मुनिस्तत्र सुभगे जले सम्यक् सुस्नातः। पुनराचम्य तस्मिन्नेव पुण्यस्थले स्तुतिं पुनः पुनश्चकार॥
Verse 37
अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा । नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता
तदा अनसूयापि तस्मिन् सुन्दरे जले संस्नाता। मुनिर्नित्यकर्म चकार, सानसूयापि सुव्रता तथैव चकार॥
Verse 38
ततस्सोवाच तां गंगा गम्यते स्वस्थलं मया । इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्
ततः स गङ्गां प्रोवाच—“स्वस्थलं मया गम्यते।” इत्युक्ते साध्वी पुनः सरिद्वरां तामुवाच॥
Verse 39
अनसूयोवाच । यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि । त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने
अनसूयोवाच—यदि प्रसन्ना देवेशि, यदि च मयि कृपा अस्ति। तर्हि देवि, अस्मिन् तपोवने निश्चला स्थातुमर्हसि॥
Verse 40
महतां च स्वभावश्च नांगीकृत्य परित्यजेत् । इत्युक्ता च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनःपुनः
महतां स्वभावं नाङ्गीकृत्य न परित्यजेत्। इत्युक्तः स करौ बद्ध्वा तां पुनः पुनस्तुष्टाव भक्त्या॥
Verse 41
ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे । सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु
ऋषिश्चापि तथोवाच—त्वया स्थेयं सरिद्वरे । सानुकूला भव त्वं हि, देवि, नः कुरु सनाथान् ।
Verse 42
तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गंगा सरिद्वरा । प्रसन्नमानसा गंगाऽनसूयां वाक्यमब्रवीत्
तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्या गङ्गा सरिद्वरा । प्रसन्नमानसा गङ्गा अनसूयां वाक्यमब्रवीत् ।
Verse 43
गंगोवाच । शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि । स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात
गङ्गोवाच—शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि । स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात् ।
Verse 44
तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै । यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च
तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै । यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च ॥
Verse 45
पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् । तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति
पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् । तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति ॥
Verse 46
पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम । शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता
पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम । शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता ॥
Verse 47
तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि । तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि
तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि । तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि ॥
Verse 48
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता । गंगायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसंभवम्
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता । गङ्गायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसम्भवम् ॥
Verse 49
महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् । सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्
महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् । सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम् ॥
Verse 50
एतद्दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् । प्रसन्नोभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै
एतत् अनसूयायाः महत् पातिव्रत्यकर्म दृष्ट्वा महादेवः प्रसन्नोऽभवत्, पार्थिवरूपाद् आशु एव आविर्भूतः।
Verse 51
शंभुरुवाच । दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते । वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे
शंभुरुवाच—साध्वि पतिव्रते, तवैतत् सत्कर्म दृष्ट्वा प्रसन्नोऽस्मि। प्रिये, मत्तो वरं ब्रूहि; यतः त्वं मे सर्वेभ्यः प्रियतरा।
Verse 52
अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् । पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ
अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् । पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ ॥
Verse 53
नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ । अवोचेतां समभ्यर्च्य शंकरं लोकशंकरम्
नत्वा स्तुत्वा च करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ । समभ्यर्च्य लोकशंकरं शंकरं ताववोचताम् ॥
Verse 54
दम्पती ऊचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका । अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव
दम्पती ऊचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका । अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव ॥
Verse 55
प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा । उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः
प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा । उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः ॥
Verse 56
अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा । गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेथ मायया
अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा । गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेऽथ मायया ॥
Verse 57
तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा । हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गंगा मन्दाकिनी ह्यभूत्
तद्दिनादारभ्य तस्मिन् स्थानेऽक्षय्यं जलं नित्यं प्रववौ। हस्तमात्रपरिमिते तस्मिन् गर्ते गङ्गैव मन्दाकिनीरूपेण प्रादुर्भूता॥
Verse 58
तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुस्सहांगनाः । तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ते पुरा निर्गता द्विजाः
तत्रैव दिव्या ऋषयः सहाङ्गनाभिः समाजग्मुः। ते सर्वे द्विजाः पुरा निर्गताः तीर्थात्तीर्थं परिभ्रम्य समागताः॥
Verse 59
यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः । युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः
यवैर्व्रीहिभिश्च यज्ञयागपरायणाः। तैः ऋषिवरैः सम्यग्युक्ताः जनाः होमं चक्रुः॥
Verse 60
कर्मभिस्तैश्च संतुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा । आनन्दः परमो लोके बभूवातिमुनीश्वराः
तैः कर्मभिः संतुष्टाः घनाः तदा वृष्टिं चक्रुः। अतिमुनीश्वराः, लोके परमानन्दो बभूव॥
Verse 61
अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्ति वर्द्धनम्
अत्रीश्वरस्य माहात्म्यं वः सुखावहं मया कथितम्। भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्तिवर्धनं च॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents Anasūyā’s forest encounter with Gaṅgā, who declares she is drawn by the sight of devotion to Śiva and by Anasūyā’s righteous conduct—an argument that tīrtha-power and divine proximity are activated by Śaiva bhakti and ethical purity.
The kamaṇḍalu signifies portable ascetic authority and ritual readiness; the forest marks a liminal testing-ground; Gaṅgā as a speaking deity symbolizes tīrtha as conscious grace, implying that sacred waters are not merely physical but embodiments of Śiva-aligned purity and anugraha.
Śiva is highlighted primarily as parātman—the supreme inner reality whose worship and service regulate the movement of divine agencies (here, Gaṅgā). No distinct iconographic form of Śiva or explicit Gaurī manifestation is foregrounded in the sampled verses, though the episode prepares the theological ground for Atrīśvara as a Śaiva sacred locus.