दशशैवव्रतप्रश्नः — Inquiry into the Ten Principal Śaiva Vratas
अध्यायः ३८ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं मङ्गलमहेश्वरकथाप्रवर्तनाय स्तुवन्ति, ततः प्रश्नं तीक्ष्णीकुर्वन्ति—केन व्रतेन शिवः प्रसीदति येन भक्ताः भुक्तिं मुक्तिं च लभन्ते। सूतः पूर्वं दिव्यप्रसङ्गे पृष्टमेतदिति निर्दिश्य यथाश्रुतं कथयिष्यामीति प्रतिजानीते, श्रोतॄणां पापहारकत्वं च स्पष्टयति। अनन्तरं शिवस्यैव उत्तरं प्रवर्तते—बहूनि व्रतानि फलप्रदानि सन्ति, किन्तु जाबालश्रुतिविदां प्रमाणैः प्रसिद्धानि दश प्रधानानि शैवव्रतानि विशेषतः निर्दिशति। एवं संवादरूपेण व्रतवर्गीकरणं, यत्नेन आचरणीयत्वं, तथा ऋषि→सूत→पूर्वदिव्यप्रश्न→शिव इति परम्पराप्रमाणं च स्थाप्यते; शेषभागे व्रतविधानाधिकारफलनिर्णयाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्
ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम् ॥
Verse 2
बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् । सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते
हे सूत, बहुभिर्ऋषिभिः श्रुतं यद्यपि सत्यमिदं वस्तु । अस्माकं न मतः सन्देहः; तदेतत् ते कथयामि ॥
Verse 3
केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्
केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । त्वं शिवकृत्ये कुशलः; तस्मात् पृच्छामहे वयम् ॥
Verse 4
भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते
भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येते भक्तैः येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण, व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ॥
Verse 5
सूत उवाच । सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्
सूत उवाच—सम्यक् पृष्टं, ऋषिश्रेष्ठाः, भवद्भिः करुणात्मभिः। शिवपदाम्भोजं स्मृत्वा यथाश्रुतं कथयामि॥
Verse 6
यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा । हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति
यथा भवद्भिः पृच्छ्यते तथा हि वेधसा पृष्टम्। हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति॥
Verse 7
कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने । केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि
कस्मिंश्चित् समये तैस्तु परमात्मा पृष्टः—केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि?
Verse 8
इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा । तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्
इति पृष्टोऽहं तदा तैः हरिणा च; तदद्य कथयामि—शृण्वतां पापहारकम्।
Verse 9
शिव उवाच । भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै
शिव उवाच—भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च; तत्र मुख्यानि दशसंख्यानि ज्ञेयानि।
Verse 10
दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः । तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा
जाबालश्रुतिपारगाः शैवाः दश शैवव्रतान्याहुः। तानि व्रतानि द्विजैः सर्वदा यत्नेनैव कर्तव्यानि॥
Verse 11
प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् । कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्
प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन नक्तभोजनव्रतं चरेत्। कालाष्टम्यां विशेषेण हे हर, भोजनं परित्यजेत्॥
Verse 12
एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् । असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे
एकादश्यां सितायां, हे विष्णो, भोजनं त्याज्यमेव। असितायां तु नक्तं भोक्तव्यं, मां समभ्यर्च्य, हे हरे।
Verse 13
त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् । असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः
त्रयोदश्यां सितायां निशि भोजनं कर्तव्यम्। असितायां तु त्रयोदश्यां प्राप्तायां तत्र शिवव्रतानि कर्तव्यानि।
Verse 14
निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे । उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः
सोमवासरे निशि यत्नेन भोजनं कर्तव्यम्। उभयोः पक्षयोः, हे विष्णो, सर्वदा शिवतत्परैः एषा नियमचर्या पालनीया।
Verse 15
व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः । यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे
एतेषु सर्वेषु व्रतेषु शैवाः भक्ताः प्रयत्नतः भोजनीयाः। हे द्विजश्रेष्ठ, यथाशक्ति व्रतसंपूर्तिफलसिद्ध्यर्थं तत् करणीयम्॥
Verse 16
व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः । व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः
एतानि व्रतानि नियमेन द्विजन्मभिः कर्तव्यानि। एतानि व्रतानि त्यक्त्वा तु द्विजाः स्वधर्मचौराः तस्कराः जायन्ते॥
Verse 17
मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्
मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम् ॥
Verse 18
शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी
शिवार्चनं रुद्रजपमुपवासः शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी ॥
Verse 19
अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा
अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा ॥
Verse 20
चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे । तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
चतुर्ष्वपि व्रतेषु बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं, हे हरे। तस्मात् भुक्तिमुक्तिफलाभिलाषिभिः तदेव मुख्यतया नित्यं कर्तव्यम्।
Verse 21
एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् । एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्
एतस्मात् मया प्रोक्तात् व्रतात् अन्यत् नास्ति नृणां हितावहम्। एतद्व्रतं तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्।
Verse 22
निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा । वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे
हे हरे, निष्कामानां सकामानां च सर्वेषां नृणां तथा; सर्ववर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां चायं धर्मः।
Verse 23
दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्
दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । सर्वेषां शरीरिणां हितकरं ह्येतदुत्तमं व्रतम् ॥
Verse 24
माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी
माघस्यासितपक्षे तु विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी ॥
Verse 25
तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते
तद्दिने यत्कर्तव्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतां तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते ॥
Verse 26
प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः
प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । स्नानादिकं समारभ्य नित्यकृत्यं समाचरेत् ॥
Verse 27
शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि । नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्
ततः शिवालयं गत्वा यथाविधि समर्चयेत्। पश्चाच्छिवं नमस्कृत्य संकल्पं सम्यगाचरेत्॥
Verse 28
देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव
देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव ॥
Verse 29
तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि
तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि ॥
Verse 30
एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै
एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै ॥
Verse 31
रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे
रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे ॥
Verse 32
निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ । पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः
निधाय तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ। पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः॥
Verse 33
परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा । आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्
परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासः शुभं तथा। आचम्य त्रिवारं हि पूजारम्भं समाचरेत्॥
Verse 34
यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् । अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च
यस्य मन्त्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत्। अमन्त्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च॥
Verse 35
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः । पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः। प्रथमे यामे शिवं पूज्य कृत्वा पूजनमुत्तमम्॥ ततः पश्चान्मंत्रं जपेद्बुधो भक्तिसंयुतः॥
Verse 36
पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि । कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्
तदा मंत्रवतः श्रेष्ठः पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम्। विदध्यात् कृतनित्यक्रियः पश्चात् समर्चयेत्॥
Verse 37
प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्
प्रथमं पार्थिवलिङ्गं कृत्वा, पश्चात् तस्य स्थापनं समाचरेत्। नानाविधैः स्तोत्रैः वृषभध्वजं देवं तोषयेत्।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 39
चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् । कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्
चतुर्ष्वपि यामेषु क्रमात् मूर्तीनां चतुष्टयं प्रथमम् आवाहनपूर्वं कृत्वा, विसर्गावधि विधिं प्रवर्तयेत्।
Verse 40
कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्
प्रीत्या रात्रौ जागरणं कुर्यात् महोत्सवसमन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र लिङ्गं स्थापयेत् शिवं पूजयेत् ॥
Verse 41
ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः
ततः नतस्कन्धः कृताञ्जलिः कृतसम्पूर्णव्रतको भूत्वा शम्भुं संप्रार्थयेत्, तं पुनः पुनर्नत्वा।
Verse 42
नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया । विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्
हे महादेव, त्वदाज्ञया मया कृतो यो नियमः, स स्वामिन् मया विसृज्यते; अनुत्तमं व्रतं सम्पूर्णं जातम्।
Verse 43
व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च । सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि
हे देवेश, अनेन व्रतेन यथाशक्ति कृतेन; हे शर्वाद्य, सन्तुष्टो भव, ममोपरि कृपां कुरु।
Verse 44
पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि । नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्
पुष्पाञ्जलिं शिवाय दत्त्वा विधिवद्दानं प्रदद्यात्। शिवमेव नमस्कृत्य तं नियमं सम्यग्विसर्जयेत्॥
Verse 45
यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः । भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्
यथाशक्ति द्विजान् शैवान् यतींश्च विशेषतः। भोजयित्वा सुसन्तोष्य पश्चात् स्वयम्भोजनमाचरेत्॥
Verse 46
यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे । शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते
यामे यामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैः हरे, शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते।
Verse 47
प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे । पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः
प्रथमे यामे च यथास्थापितं हरेः पार्थिवलिङ्गं परया भक्त्या नानोपचारैः सुसमर्पितैः पूजयेत्।
Verse 48
पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा । तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्
पञ्चद्रव्यैः प्रथमं हरः सदा पूजनीयः। तस्य तस्य मन्त्रेण पृथक् पृथग् द्रव्यं समर्पयेत्।
Verse 49
तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै । पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः
तद् द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां दद्यात्। पश्चात् जलधाराभिः शिष्टद्रव्याणि बुधः प्रक्षालयेत्।
Verse 50
शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया । पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्
अष्टोत्तरशतं मन्त्रं पठित्वा जलधारया तत्र शिवं पूजयेत्—निर्गुणं गुणरूपिणं च।
Verse 51
गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् । अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्
गुरुदत्तेन मन्त्रेण पूजयेद् वृषभध्वजम्। अन्यथा नाममन्त्रेण पूजयेद् वै सदाशिवम्॥
Verse 52
चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः । कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः
चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः। कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शम्भोः परात्मनः॥
Verse 53
पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः । अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे
पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः। अष्टभिर्नाममन्त्रैश्चार्पयेत् पुष्पाणि शंकरे॥
Verse 54
भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा । उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै
स एव भवः शर्वश्च रुद्रः पुनरेव च। पशुपतिरुग्रो महान्भीम ईशान इति नामानि वै॥
Verse 55
श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् । पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्
श्रीपूर्वैश्चतुर्थ्यन्तैर्नामभिः पूजयेत् शिवम्। पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्॥
Verse 56
आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः । अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्
आद्ये यामे बुधः पक्वान्नं नैवेद्यं कारयेत्; अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्।
Verse 57
नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः । अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्
ततः प्रथमं नमस्कारः, अनन्तरं ध्यानं, ततः गुरूपदिष्टस्य मनोर्जपः प्रोक्तः। अन्यथा पञ्चवर्णेन मन्त्रेण तेन शंकरं तोषयेत्॥
Verse 58
धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् । पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्
अथ धेनुमुद्रां प्रदर्श्य सुजलैस्तर्पणं चरेत्। ततः यथाबलं पञ्चब्राह्मणभोजनं कल्पयेद्वै॥
Verse 59
महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह । ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्
महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह। ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्॥
Verse 60
पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् । अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्
पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत्। अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्॥
Verse 61
द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् । पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्
पूर्वोक्तैर्द्रव्यैः पूजां कृत्वा ततः धारां समर्पयेत्। अनन्तरं पूर्वतो द्विगुणं मन्त्रं समुच्चार्य शिवमर्चयेत्॥
Verse 62
पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् । बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्
पूर्वैस्तिलयवैश्चैव कमलैश्च शिवं पूजयेत्। बिल्वपत्रैर्विशेषेण परमेश्वरमर्चयेत्॥
Verse 63
अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा । मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन
बीजपूरेणार्घ्यं दद्यात् नैवेद्यं पायसं तथा। मन्त्रावृत्तिस्तु पूर्वतोऽपि द्विगुणा भवेत् जनार्दन॥
Verse 64
ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् । अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि
ततः परं ब्राह्मणानां भोजनार्थं संकल्पं विधाय, अन्यत्सर्वं कर्मापि पूर्वविधिना यथावत् कुर्यात्, यावत् द्वितीयदिनसमाप्तिः।
Verse 65
यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् । यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च
तृतीययामे प्राप्ते पूर्ववत् पूजनं चरेत्। यवस्थानं तु गोधूमैः पूरयेत्, अर्कसमुद्भवैः पुष्पैश्च सह।
Verse 66
धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि
धूपैर्विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैश्चैव शाकैर्नानाविधैरपि ॥
Verse 67
कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत । अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्
ततः कर्पूरैः कृत्वैव आरार्तिकविधिं चरेत्। सदाडिमफलैरर्घ्यं दद्याद् द्विगुणं जपमाचरेत्॥
Verse 68
ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् । उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्
ततः संकल्पयेद् ब्रह्मभोजं सदक्षिणम्। उत्सवं पूर्ववत्कुर्याद् यावद्यामावधिर्भवेत्॥
Verse 69
यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् । प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्
यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम्। प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्॥
Verse 70
माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा । शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्
माषैः प्रियङ्गुभिर्मुद्गैः सप्तधान्यैस्तथाथवा। शङ्खीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्॥
Verse 71
नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि । अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्
नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि। अथवा माषान्नैरेव तोषयेच्च सदाशिवम्॥
Verse 72
अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे । विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च
अर्घ्यं दद्यात्कदलीफलैर्वाथवा हरे। विविधैः फलैश्चैव शिवायार्घ्यं प्रदापयेत्॥
Verse 73
पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः । संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः
पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मन्त्रजापं नरोत्तमः। ब्रह्मभोजस्य संकल्पं यथाशक्ति चरेद्बुधः॥
Verse 74
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्त्या कालं नयेत् सदा । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः ॥
Verse 75
उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्
उदये च तथा जाते पुनः स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत् ॥
Verse 76
नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा । ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया
नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधं तथा। ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया॥
Verse 77
शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः
शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः प्रार्थयेत् ॥
Verse 78
तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु
तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु ॥
Verse 79
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे ॥
Verse 80
अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः
अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः ॥
Verse 81
कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा । माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता
मम कुले, महादेव, तव भजनं सर्वदा अस्तु। यत्र त्वं देवता न पूज्यसे तस्मिन् कुले मम जन्म मा भूात्।
Verse 82
पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च । गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्
एवं पुष्पाञ्जलिं समर्प्य तिलकं शुभाशिषं च गृहीत्वा ब्राह्मणेभ्यः आशीर्वादान् गृह्णीयात्; ततः शम्भुं सादरं विसर्जयेत्।
Verse 83
एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि । न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम
एवं येन कृतं व्रतं तस्मात् हरो दूरो न हि; तस्य फलं वक्तुं न शक्यते, मम तस्मै नादेयं किञ्चन विद्यते।
Verse 84
अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् । तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा
अनायासतया यदि वै कृतं व्रतमिदं परम्, तस्य वै मुक्तिबीजं जातं—नात्र विचारणा।
Verse 85
प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः । उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्
प्रतिमासं व्रतं चैव नरैर्भक्तितः कर्तव्यम्; पश्चादुद्यापनविधिं कृत्वा सांगफलं लभेत्।
Verse 86
व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्
व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम् ॥
Verse 87
सूत उवाच । इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम । तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव
सूत उवाच—इति शिववचनं निशम्य विष्णुः हृष्टो विस्मितश्च स्वधाम पुनरागमत्। ततः परं भूतहितायात्महिताय च जनमध्येऽस्मिन्नेवोत्तमव्रते समचरद्।
Verse 88
कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः
कदाचित् केशवो नारदायैतद् दिव्यं शिवरात्रिव्रतं भुक्तिमुक्तिप्रदं कथयामास।
Frequently Asked Questions
It argues that vrata-śāstra is not merely auxiliary piety but a primary Śaiva means for attaining both worldly fulfillment and liberation, with Śiva himself authorizing a canonical set of ten principal observances.
The pairing implies a Śaiva integration of artha/kāma outcomes with soteriology: disciplined devotion is portrayed as capable of reconfiguring karmic causality (yielding bhukti) while simultaneously orienting consciousness toward Śiva (yielding mukti), collapsing the usual divide between ritual merit and liberation.
Śiva appears as Maheśvara (auspicious narrative focus), Śaṅkara (the beneficent grantor), and Paramātman (supreme principle), emphasizing both personal deity and metaphysical ultimacy in the authorization of Śaiva vratas.