रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)
अस्मिन्नध्याये सूतः ऋषीन्समक्षं रामेश्वरलिङ्गस्य प्रादुर्भावकथां प्रतिजानाति। रामायणप्रसङ्गे विष्णोः रामावतारः, सीताहरणं रावणेन, किष्किन्धाकाण्डे सुग्रीवसख्यं वालिवधश्च, वानराणां प्रेषणं, हनूमतः सिद्धिः सीताचूडामणिप्राप्तिश्च, ततः रामस्य दक्षिणसमुद्रतीरागमनं वर्ण्यते। एषा कथा शैवतार्थचार्टररूपेण तीर्थमहिमानं स्थापयति—विष्ण्ववतारोऽपि रामः विजयपूर्वं शिवानुग्रहार्थं लिङ्गप्रतिष्ठां करिष्यतीति, धर्मस्थापनायां शिवकृपायाः आधारत्वं दर्शयन्।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि रामेश्वराभिधं लिङ्गम् । यथापूर्वं प्रादुर्भूतं तदृषयः शृणुतादरात् ॥
Verse 2
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः
पुरा विष्णुः सतां प्रियः पृथिव्यां चावततार ॥
Verse 3
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा
तत्र विप्राः, जनकात्मजा सीता रावणेनोरुमायिना हृता; सा हि लङ्कायां तस्य स्वगृहं प्रापिता ॥
Verse 4
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह
तस्याः अन्वेषणपरः स किष्किन्धाख्यां पुरीमगात्। सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह॥
Verse 5
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः। सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै॥
Verse 6
कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे
कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः। हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे॥
Verse 7
अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः
अथ कपिवराननात् सीतां लंकां गतां ज्ञात्वा। सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः॥
Verse 8
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः
तदा द्विजाः, सकपीशः श्रीरामो लक्ष्मणेन सह, सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्बलवत्तरैर्वानरैः परिवृतोऽभवत्।
Verse 9
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः
अष्टादशाख्यैः पद्मैः (विमानासनैः) सः पयोनिधेः तीरं ययौ; दक्षिणे दिशि यः दृश्यते स लवणाकरः सागरः।
Verse 10
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः; वानरैः सेव्यमानः लक्ष्मणेन सह, शिवप्रियः, तत्र तस्थौ।
Verse 11
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी
“हा जानकि! कुतो याता? कदा चेयं मिलिष्यति? अगाधः सागरश्च, अतीर्तव्या च वानरी सेना।”
Verse 12
राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै
राक्षसः स गिरिधर्ता नाम, महाबलपराक्रमः; लङ्काख्यो दुर्गमो दुर्गः, इन्द्रजित्तनयो हि सः।
Verse 13
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । वनौकोभिरङ्गदादिपुरस्सरैराश्वासितोऽभवत् ॥
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र राघवः शैवसत्तमः प्रीत्या भ्रातरं जलार्थिनं लक्ष्मणाभिधं उवाच।
Verse 15
राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि
राम उवाच—भ्रातर्लक्ष्मण वीरेश! अहं जलार्थी पिपासितः। तद् द्रुतं पाथोऽऽनय, वानरैः कैश्चिदेव हि।
Verse 16
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः
सूत उवाच—तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र दश दिशो ह्यधावन्। जलं नीत्वा च ते प्रोचुः, प्रणिपत्य पुरः स्थिताः।
Verse 17
वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्
वानरा ऊचुः—स्वामिन्, जलं गृह्यताम्; तत्त्वदाज्ञया आनीतम्। महोत्तमं सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्।
Verse 18
सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्
सूत उवाच । अतिप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या तान् विलोक्य, तद्वचनं श्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं तज्जलं जग्राह ।
Verse 19
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया
स शैवः तज्जलं नीत्वा यदा पातुम् आरब्धवान्, तदैव शिवेच्छया तस्य स्मरणं समजायत॥
Verse 20
न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै
यदि शम्भोर्दर्शनं न कृतं, कथं जलं गृह्यते? स हि स्वस्वामी परेशः सर्वानन्दप्रदः खलु।
Verse 21
इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः
इत्युक्त्वा रघुवरेण तदा जलं पीतम्। पश्चात् रघुनन्दनः पार्थिवीं पूजां चकार।
Verse 22
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्
आवाहनादिकान् सर्वानुपचारान् प्रकल्प्य वै। विधिवत् षोडशोपचारैः प्रीत्या शङ्करमर्चयत्।
Verse 23
प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा
प्रणिपातैः स्तवैर्दिव्यैः शिवं सन्तोष्य यत्नतः। स रामः सद्भक्त्या मुदा शङ्करं प्रार्थयामास।
Verse 24
राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्
राम उवाच। स्वामिन् शम्भो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल। पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्॥
Verse 25
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः
एतज्जलमगाधं वारिधेर्भवतारण; कथं त्वं समुद्रं तरिष्यसि? रावणाख्यो महावीरो राक्षसोऽस्ति बलवत्तरः।
Verse 26
वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये
वानराणां बलं ह्येतच्चञ्चलं युद्धसाधनम्; मम कार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये?
Verse 27
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत; साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्यं हि दुर्लभम्।
Verse 28
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्जयः सर्वथाखिलैः; त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्।
Verse 29
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातः सदाशिव ॥
Verse 30
सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च
सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैः शंकरेति च ॥
Verse 31
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह
इति तत्र शिवं स्तुत्वा मन्त्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह ॥
Verse 32
प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह
प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवः सुप्रसन्नो बभूव ह ॥
Verse 33
सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्
ततः साङ्गः सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः। यथोक्तममलं रूपं कृत्वा शीघ्रमविरभवत्॥
Verse 34
ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्
ततः संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः। ‘शिवमस्तु; वरं ब्रूहि; रामेति’ स तदाब्रवीत्॥
Verse 35
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः
तद्रूपं तदा दृष्ट्वा सर्वे पूताः स्वयमेव। ततः शिवधर्मपरायणो राघवः शिवपूजां चकार॥
Verse 36
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः
विविधां स्तुतिं कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा। रावणाजौ स्वात्मनः जयम् प्रार्थयामास॥
Verse 37
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्
ततः रामभक्त्या प्रसन्नहृदयो महेश्वरः प्रीतिसमन्वितः पुनरब्रवीत्— “महाराज, ते जयः अस्तु।”
Verse 38
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः
शिवदत्तं जयं प्राप्य तदनुज्ञां च समवाप्य। पुनः स प्रार्थयामास साञ्जलिर्नतमस्तकः॥
Verse 39
राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर
राम उवाच— त्वया स्थेयमिह स्वामिन् लोकानां पावनाय च। परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर॥
Verse 40
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले
सूत उवाच— इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिङ्गरूपोऽभवत्तदा। रामेश्वर इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभूज्जगतीतले॥
Verse 41
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्
रामस्तु तस्य शैवप्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चाञ्जसा । रावणादीन् निहत्याशु राक्षसान् प्राप तां प्रियाम् सीताम् ॥
Verse 42
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
रामेश्वरस्य महिमा अद्भुतोऽभूद् भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः ॥
Verse 43
दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
यो दिव्यगङ्गाजलेनैव सद्भक्त्या शिवं रामेश्वरं स्नापयति, स एव जीवन्मुक्तो भवति।
Verse 44
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
इह देवानामपि दुर्लभान् अखिलान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते परं ज्ञानं प्राप्य, ध्रुवं कैवल्यं प्राप्नुयात्।
Verse 45
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्
इति वः समाख्यातं शिवस्य ज्योतिर्लिङ्गं दिव्यं रामेश्वराभिधम्; तच्छ्रवणमात्रेण श्रोतॄणां पापं प्रणश्यति।
Frequently Asked Questions
It stages an etiological prelude to the Rāmeśvara Liṅga: Rāma’s Rāmāyaṇa journey is retold up to the southern seashore, positioning the forthcoming liṅga-establishment as the theological claim that righteous action culminates in Śiva-worship and depends upon Śiva’s sanction.
The liṅga functions as an axis of stabilization at a liminal threshold (the oceanic boundary before Laṅkā): it encodes the doctrine that agency (karma) is purified and empowered when anchored in Śiva-tattva, transforming a geographic edge into a metaphysical center through consecration.
Śiva is highlighted primarily through the toponymic/iconic manifestation ‘Rāmeśvara’—Śiva as present in the liṅga associated with Rāma’s worship—rather than through an anthropomorphic form; Gaurī is not foregrounded in the sampled passage.