Anasūyā–Atri Tapas-Varṇana (Description of Anasūyā and Atri’s Austerities)
अध्यायः ३ सूतवचनरूपेण ऋषिसभायां प्रवर्तते। चित्रकूटे ब्रह्मपुरीपरितः लिङ्गानां दिग्विन्यासः कथ्यते—ब्रह्मपुर्यां मत्तगजेन्द्रकं (पूर्वं ब्रह्मणा प्रतिष्ठितं, सर्वकामसमृद्धिदं), पूर्वे कोटीशं सर्ववरप्रदं, गोदावर्याः पश्चिमे पशुपतिलिङ्गम्। दक्षिणदिशि अनसूयाहर्षार्थं लोकहिताय च हरः स्वयमेव अत्रीश्वररूपेण प्रादुर्भवति। ऋषयः ‘कथं हरः अत्रीश्वरः’ इति तत्त्वं पृच्छन्ति; सूतः निरन्तरश्रवणस्य पावनत्वं प्रतिपादयति। चित्रकूटसमीपे कामदावने ब्रह्मजः अत्रिः अनसूयासहितः घोरं तपः करोति। ततः शतवर्षीयानावृष्ट्या सर्वभूतपीडा जायते; तदा शङ्करः करुणया प्रकट्य, ‘अंशेन’ इति कथ्यमानेऽपि स एव साक्षात् क्रियाशील इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् । ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्
सूत उवाच—ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटाख्यं लिङ्गं मत्तगजेन्द्रकं प्रसिद्धम्। तत् पूर्वं ब्रह्मणा स्थापितं सर्वकामसमृद्धिदं भवति॥
Verse 2
तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् । गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्
तस्य पूर्वदिशि कोटीशाख्यं लिङ्गं सर्ववरप्रदं स्थितम्। गोदावर्याः पश्चिमे तु पशुपतिनामकं तल्लिङ्गं विराजते॥
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायाम् ‘अनसूयात्रितपोवर्णनम्’ इति नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 4
प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् । स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि
अनावृष्टिकाले देवः स्वयं प्रादुर्भूय भूतान्यजीवयत्। स एव साक्षाच्छंकरोऽंशेनापि स्वयमेव हि॥
Verse 5
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः । उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत
ऋषय ऊचुः— सूत सूत महाभाग, कथमत्र अत्रीश्वरः हरिः उत्पन्नः परमो दिव्यः? तत्त्वं कथय सुव्रत॥
Verse 6
सूत उवाच । साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् । यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्
सूत उवाच। साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम्। यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्॥
Verse 7
दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् । चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्
दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम्। चित्रकूटसमीपेऽस्ति तपसां हितदं सताम्॥
Verse 8
तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् । तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः
तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम्। तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः॥
Verse 9
पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने । दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी
पूर्वं कदाचित् तत्रैव, मुने, दैववशात् प्राणिनां दुःखदा विकटा शतवार्षिकी अनावृष्टिरभूत्।
Verse 10
वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च । नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः
तदा सर्वे वृक्षाः शुष्काः, पल्लवानि फलानि च; नित्यार्थं जलं क्वापि न दृष्टमासीत्, मुनीश्वराः।
Verse 11
आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि
आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि ॥
Verse 12
संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते
संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते ॥
Verse 13
समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा
समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा ॥
Verse 14
ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्
ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम् ॥
Verse 15
स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः । अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्
स्वामिनि ध्यानसमाधौ निमग्ने तस्य शिष्याः दूरदेशं जग्मुः। अन्नाभावात् तदा ते स्वगुरुं मुनिं त्यक्त्वा विनिर्गताः॥
Verse 16
एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता
तदा सा एकाकिनी जाता, अनसूया पतिव्रता; ईर्ष्याद्वेषविनिर्मुक्ता, पतिसेवानिरता सदा।
Verse 17
सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् । पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्
सा मुदा सततं तं मुनिसत्तमं सिषेवे। पार्थिवं सुन्दरं लिङ्गं कृत्वा मन्त्रेण विधिपूर्वकं पूजनं चकार, नियमान् अन्वतिष्ठत्।
Verse 18
मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् । तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः
मानसैरुपचारैश्च भक्त्योपहारैश्च शंकरं पूजयामास। मुहुर्मुहुः संसेवित्वा भक्त्या शंकरं तुष्टाव।
Verse 19
बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् । दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा
बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा स्वामिनं शिवं प्रक्रम्य। दण्डवत्प्रणिपातेन तदा प्रतिप्रक्रमणं चकार।
Verse 20
चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी । दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा
तदा सुचरित्रा मुनिकामिनी अनसूया तथा चकार। तां सुन्दरीं दृष्ट्वा सर्वे दैत्यदानवाः तदा क्षुभितमानसाः अभवन्।
Verse 21
विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः । अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि
तत्र ते विह्वलाः सञ्जज्ञिरे, तस्य तेजसोऽसह्यत्वात् दूरत एव स्थिताः। यथा जनाः प्रज्वलितमग्निं दृष्ट्वा दूरे वर्तन्ते, तथैव तेऽपि दूरं स्थिताः॥
Verse 22
तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः । अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्
तां तदा दृष्ट्वा तेऽत्र न समीपं ययुः। अत्रेस्तपसा चानसूयायाः शिवसेवनभक्त्या च तत्र प्रभावो महान् आसीत्॥
Verse 23
विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम । तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह
विप्रेन्द्र, मनोवाक्कायैः संस्कृता सा देवी विशिष्यते स्म। तावत्कालं सा देवी परिचर्यां सेवां च निरन्तरं चकार॥
Verse 24
यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः । तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ
यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः आसीत्, तावत् तौ दम्पती तत्र स्वस्वकर्तव्यपरायणौ स्थितौ॥
Verse 25
संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः । एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः
मुनिशार्दूल, तौ तत्र सुसंस्थितौ; परः कश्चिदन्यः न स्थितः। एवं तदा काले ऋषिसत्तमोऽत्रिरपि प्रादुर्भूतः॥
Verse 26
ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन । अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा
स परमे ध्याने लीनोऽभूत्, किंचन न व्यबुध्यत। सा साध्वी अनसूयापि तथा स्वामिनं शिवं प्रति एकाग्रा बभूव।
Verse 27
नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती । तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च
सा सती नान्यत् परं किंचिद् जज्ञौ—स एव परः। तस्य तपसा सर्वं धार्यते सिद्ध्यति च, तथा तस्याश्च तद्भजनेन।
Verse 28
देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा । दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः
देवाश्च ऋषयश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा। तयोर्दर्शनार्थं सर्वाः परया प्रीत्या समाययुः।
Verse 29
दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः । तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्
दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः । तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ॥
Verse 30
उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च । अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्
उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च । अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम् ॥
Verse 31
तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् । पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्
तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा ते सर्वे समभाषत—भजनमेव परं मार्गः। यतः पूर्वैः ऋषिभिश्चापि तदेव दिव्यसिद्ध्यर्थं दुष्करं तपः कृतम्॥
Verse 32
एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् । धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका
एतादृशं कर्म केनापि क्वापि न कृतमिति न श्रुतम्—इत्यब्रुवन्। धन्योऽयं मुनिः, धन्यैव चानसूयिका, निर्मत्सरा॥
Verse 33
यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः । एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्
यदेताभ्यां परप्रीत्या पुनः सुतपः क्रियते, तदा एतत् तपः शुभं भवति—दुष्करमुत्तमं च॥
Verse 34
त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि । तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्
त्रिलोक्यां केनैतत् साम्प्रतं क्रियते—न हि ज्ञायते। तयोरेव प्रशंसां कृत्वा ते यथागतम् प्रतिजग्मुः॥
Verse 35
गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना । गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता
गतास्ते तदा तत्र; गङ्गा तु गिरिशं विना न जगाम। गङ्गा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता॥
Verse 36
कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा । शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः
कृत्वोपकारमेतस्यै गमिष्यामीत्युवाच सा । शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वर ॥
Verse 37
पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह । पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः
पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह । पञ्चाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तम ॥
Verse 38
वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा । यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्
वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा । यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम् ॥
Verse 39
अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता । एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति
अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता । एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति ॥
Frequently Asked Questions
It argues for Śiva’s responsive manifestation in history and geography: during a prolonged anāvṛṣṭi (hundred-year drought), Śaṅkara appears (prādurbhūta) for loka-upakāra and specifically in relation to Atri–Anasūyā’s tapas, grounding the origin/authority of Atrīśvara.
Directional placement of liṅgas functions as a ritual-epistemic map: sacred space is structured so that divine power is encountered as ‘located’ presence; the drought motif encodes Śiva as both cosmic regulator and compassionate savior, while śravaṇa is presented as a direct soteriological instrument (pāpa-kṣaya) parallel to tapas.
Śiva is highlighted as Atrīśvara (self-manifest for Atri–Anasūyā and world-benefit), alongside the named liṅga-forms Mattagajendrakā, Koṭīśa, and Paśupati, each presented as a distinct access-point with specific boon-conferring profiles.