गौतमस्य शिवदर्शनं पापक्षयवचनं च | Gautama’s Vision of Śiva and the Teaching on Sin and Purification
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन कथिते प्रसङ्गे गौतममहर्षेः पत्न्या सह कृतभक्त्या प्रसन्नः शिवो गणैः सह आविर्बभूव। कृपानिधिः शम्भुः वरं वृणु इति वदन् तं प्रार्थयामास। गौतमः शिवस्य मङ्गलरूपं दृष्ट्वा स्तुतिं कृत्वा पापनाशं निःपापत्वं च याचते। शिवः प्रत्युवाच—त्वं स्वभावतः शुद्धः, भक्तिनिष्ठो भक्तः पापी न मन्यते; भक्तस्य दर्शनमात्रेणापि अन्ये शुद्ध्यन्ति। ततः शिवः दुरात्मनां भक्तद्रोहिणां दुष्कृतं तेषामेव प्रतिफलति इति दर्शयन् सतां हितकारी दुष्टानां दण्डकर्ता च भवति; अनुग्रह-दण्डयोः शैवसिद्धान्तं तथा दर्शन-भक्ति-सत्याचारैः शुद्धेः मार्गं निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः । आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा
सूत उवाच । एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः । आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा ॥
Verse 2
अथ प्रसन्नस्स शिवो वरं ब्रूहि महामुने । प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः
अथ प्रसन्नः शिवो महामुनिमुवाच— “वरं ब्रूहि; तव शुद्धभक्त्या अहं प्रसन्नः।” इति कृपानिधिः शम्भुः प्राह।
Verse 3
तदा तत्सुंदरं रूपं दृष्ट्वा शंभोर्महात्मनः । प्रणम्य शंकरं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः
तदा शम्भोर्महात्मनः परमसुन्दरं रूपं दृष्ट्वा सः भक्त्या शंकरं प्रणम्य मुदितः स्तुतिं चकार।
Verse 4
स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः । निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः
बहु स्तुत्वा पुनः पुनः प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिः स्थित्वा गौतमो देवमब्रवीत्— “देव, मां निष्पापं कुरु।”
Verse 5
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे
सूत उवाच। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः। सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे॥
Verse 6
शिव उवाच । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने । एतैर्दुष्टैः किल त्वं च च्छलितोऽसि खिलात्मभिः
शिव उवाच। धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने। एतैर्दुष्टैः किल त्वं च छलितोऽसि खिलात्मभिः॥
Verse 7
त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवंति हि । किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतस्सदा
त्वद्दर्शनमात्रेण लोकाः निष्पापाः भवन्ति हि। किं पुनस्त्वं सपापोऽसि, मद्भक्तिनिरतः सदा॥
Verse 8
उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः । ते पापाश्च दुराचारा हत्यावंतस्त एव हि
उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः। ते पापाश्च दुराचारा हत्यावन्तस्त एव हि॥
Verse 9
एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः संभवंतु च । कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्
एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः सम्भवन्तु च। कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्॥
Verse 10
सूत उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा । बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दंडदः
सूत उवाच—एवमुक्त्वा तस्मै शंकरस्तदा तेषां दुश्चरितं विस्तरेण न्यवेदयत्। हे विप्राः, सत्कर्मिणां फलदः दुष्टानां दण्डदश्च प्रभुः बहु प्राह।
Verse 11
शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या सांजलिः पुनरब्रवीत्
शर्वोक्तमिति तच्छ्रुत्वा ऋषिः सुविस्मितमानसः। शिवं भक्त्या सुप्रणम्य साञ्जलिः पुनरब्रवीत्॥
Verse 12
गौतम उवाच । ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् । यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्
गौतम उवाच—हे महेशान, तैर्ऋषिभिः महानुपकारः कृतः। यदि तैर्नैवं कृतं स्यात्, तव दर्शनं कुतो भवेत्॥
Verse 13
धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् । तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्
धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम्। तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्॥
Verse 14
सूत उवाच । इत्येवं तद्वचश्श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः । गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च
सूत उवाच—एवं तद्वचः श्रुत्वा महेश्वरः सुप्रसन्नः। गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या च तं विलोक्य॥
Verse 15
शिव उवाच । ऋषि धन्योसि विप्रेंद्र ऋषे श्रेष्ठतरोऽसि वै । ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्
शिव उवाच । ऋषे विप्रेन्द्र, त्वं धन्योऽसि; ऋषीणां मध्ये श्रेष्ठतरोऽसि वै। मां सुप्रसन्नं ज्ञात्वा, इदानीं त्वं वरमुत्तमं वृणु॥
Verse 16
सूत उवाच । गौतमोऽपि विचार्यैव लोके विश्रुतमित्युत । अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्
सूत उवाच । गौतमोऽपि विचार्यैव जगाद—लोके विश्रुतमेतदिति; अन्यथा न भवेदेव। तस्मादुक्तं यथाविधि समाचरेत्॥
Verse 17
निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमश्शिवभक्तिमान् । सांजलिर्नतशीर्षो हि शंकरं वाक्यमब्रवीत्
एवं निश्चित्य मुनिश्रेष्ठो गौतमः शिवभक्तिमान्। साञ्जलिर्नतशीर्षश्च शंकरं प्रति वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 18
गौतम उवाच । सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पंचभिः कृतम् । नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्
गौतम उवाच । सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं; तथापि पञ्चभिः कृतमेतत्। नान्यथा भवतीत्यत्र; यज्जातं तत्तु जायतां सम्यक्॥
Verse 19
यदि प्रसन्नो देवेश गंगा च दीयतां मम । कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते
यदि प्रसन्नो देवेश, गङ्गा च दीयतां मम। कुरु लोकोपकारं हि; नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते॥
Verse 20
सूत उवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपंकजम् । नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया
सूत उवाच। इत्युक्त्वा तस्य वचनं धृत्वा वै पादपंकजम्, गौतमो लोककाम्यया देवेशं शिवं नमश्चकार।
Verse 21
ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः । सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्
ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः। सारं चैव समुद्धृत्य तत् पूर्वमेव रक्षितवान्।
Verse 22
विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किंचन । तत्तस्मै दत्तवाञ्च्छंभुर्मुनये भक्तवत्सलः
विवाहे ब्रह्मणा दत्तेषु दानेषु यदवशिष्टं किंचन, तत् भक्तवत्सलः शंभुः तस्मै मुनये दत्तवान्।
Verse 23
गंगाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् । तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्
तत्रैव तदा गङ्गाजलं परमाद्भुतं स्त्रीरूपमभवत्। तां दृष्ट्वा ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा सादरं नतिं व्यधात्॥
Verse 24
गौतम उवाच । धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया । मां च पावय गंगे त्वं पततं निरये ध्रुवम्
गौतम उवाच—धन्यासि कृतकृत्यासि त्वया पावितं भुवनत्रयम्। मां च पावय गङ्गे त्वं निरये पतितं ध्रुवम्॥
Verse 25
सूत उवाच । शंभुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु । गंगे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया
सूत उवाच—ततः शम्भुः सर्वहितकृद् इवोवाच: शृणु; हे गङ्गे, मदाज्ञया त्वं एतं गौतमं पावयस्व।
Verse 26
इति श्री शिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां । त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 27
गंगोवाच । ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो । गमिष्यामि निजस्थानं वचस्सत्यं ब्रवीमि ह
गंगोवाच—ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो, गमिष्यामि निजस्थानं; वचः सत्यं ब्रवीमि ह।
Verse 28
सूत उवाच । इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः । लोकोपकरणार्थाय पुनर्गगां वचोऽब्रवीत्
सूत उवाच—इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः। लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोऽब्रवीत्॥
Verse 29
शिव उवाच । त्वया स्थातव्यमत्रैव व्रजेद्यावत्कलिर्युगः । वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्
शिव उवाच—देवि, त्वया अत्रैव स्थातव्यम् यावत् कलियुगं व्रजेत्। ततः गन्तुं शक्यते, यदा वैवस्वतो मनुः अष्टाविंशत्तमो भवेत्।
Verse 30
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनश्शंकरस्य तत् । प्रत्युवाच पुनर्गंगा पावनी सा सरिद्वरा
सूत उवाच । इति श्रुत्वा तस्य स्वामिनः शंकरस्य वचः पुनः । प्रत्युवाच सरिद्वरा पावनी गङ्गा ॥
Verse 31
गंगोवाच । माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर । सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तकः
गङ्गोवाच । यदि मे माहात्म्यमधिकं स्वामिन् महेश्वर कीर्त्येत । तदा त्रिपुरान्तक सर्वेषां हिताय धरायां स्थास्यामि ॥
Verse 32
किं चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह । तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणसांबिकः प्रभो
किञ्चान्यच्च शृणु स्वामिन् सुन्दरेण वपुषा । तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणः साम्बिकः प्रभो ॥
Verse 33
सूत उवाच । एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः । लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोब्रवीत्
सूत उवाच । एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः । लोकोपकरणार्थाय पुनर्गङ्गां वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 34
शिव उवाच । धन्यासि श्रूयतां गंगे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि । तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि
शिव उवाच—धन्यासि श्रूयतां गङ्गे; अहं त्वया न भिन्नो हि। तथापि अस्य पावनप्रादुर्भावार्थं अहम् अत्र प्रतिष्ठास्ये; त्वमपि अत्रैव प्रतिष्ठां कुरु।
Verse 35
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः । प्रसन्नमानसा भूत्वा गंगा च प्रत्यपूजयत्
सूत उवाच—एवं परमेशितुः स्वामिनो वचनं श्रुत्वा गङ्गा प्रसन्नमानसा भूत्वा तं प्रत्यपूजयत्।
Verse 36
एतस्मिन्नंतरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः । सुतार्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च
एतस्मिन्नन्तरे देवाः पुरातना ऋषयश्चापि । सुतार्थं शुभहेतोश्च नानाक्षेत्राणि तीर्थानि विविधानि च जग्मुः ॥
Verse 37
आगत्य गौतमं सर्वे गंगां च गिरिशं तथा । जयजयेति भाषंतः पूजयामासुरादरात्
आगत्य गौतमं सर्वे गङ्गां गिरिशमेव च । ‘जय जय’ इति वदन्तः पूजयामासुरादरात् ॥
Verse 38
ततस्ते निर्जरा सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा । करान् बद्ध्वा नतस्कंधा हरिब्रह्मादयस्तदा
ततः सर्वे निर्जरास्ते मुदा स्तुतिं चक्रुः। तदा हरिब्रह्मादयः करान् बद्ध्वा नतस्कन्धाः तमस्तुवन्।
Verse 39
गंगा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा । वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया
तदा तेषु प्रसन्ना गङ्गा गिरिशश्चोचतुः— “सुरश्रेष्ठाः, वरं ब्रूत; वः प्रियकाम्यया वयं दास्यामः।”
Verse 40
देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे । स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्
देवा ऊचुः— “यदि प्रसन्नो देवेश, प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे; कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणां हितायात्रैव स्थातव्यम्।”
Verse 41
गंगोवाच । यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः । गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्
गङ्गोवाच— “यूयं सर्वप्रियार्थं तिष्ठथात्र, न किं पुनः; गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्।”
Verse 42
भवत्सु मे विशेषोत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः । तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्
“भवत्सु मे विशेषोऽत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः; तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात् तदा तिष्ठाम्यसंशयम्।”
Verse 43
सर्वे ऊचुः । सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुस्सर्वसुहृत्तमः । तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः
सर्वे ऊचुः । यदा सिंहराशौ गुरुः सर्वसुहृत्तमः स्यात्, तदा वयं सर्वे त्वामागमिष्यामः, न संशयः ।
Verse 44
एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह । क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनास्स्मः सरिद्वरे
एकादशवर्षपर्यन्तं लोकानां पातकं यदिह सञ्चितम् । एवं क्षालितं भवति; तथापि वयं मलिनाः स्मः, हे सरिद्वरे ।
Verse 45
तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामस्सर्वथा प्रिये । त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्
तस्यैव क्षालनार्थं त्वां नूनमागमिष्यामः प्रिये। त्वत्सकाशे महादेवि सत्यं प्रोच्यते आदरात्॥
Verse 46
अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया । स्थातव्यं शंकरेणापि त्वया चैव सरिद्वरे
लोकानामनुग्रहार्थं प्रियकाम्यया च नः। सरिद्वरे त्वया तत्र स्थातव्यं शंकरेण च॥
Verse 47
यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि । त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम्
यावत्सिंहे गुरो चैव स्थास्यामस्तावदेव हि। त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम्॥
Verse 48
कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः । स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्
कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः । भवच्छासनतो वयं स्वदेशांश्च गमिष्यामः ॥
Verse 49
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा । स्थितोऽसौ शंकरः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा । शंकरः प्रीत्या तत्रैव स्थितोऽसौ सरिद्वरा च स्थिता ॥
Verse 50
सा गंगा गौतमी नाम्ना लिंगं त्र्यंबकमीरितम् । ख्याता ख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्
सा गङ्गा ‘गौतमी’ नाम्ना ख्याता, लिङ्गं च ‘त्र्यम्बकम्’ इरितम् । उभयं ख्यातिमगमत् महापातकनाशनम् ॥
Verse 51
तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ । आयांति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि देवतानि च
तद्दिनादारभ्य सिंहस्थे बृहस्पतौ स्थिते सति । सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि देवताश्चात्रायान्ति इति श्रूयते ॥
Verse 52
सरांसि पुष्करादीनि गंगाद्यास्सरितस्तथा । वासुदेवादयो देवाः संति वै गोतमीतटे
पुष्करादीनि सरांसि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । वासुदेवादयो देवाः सन्ति वै गौतमी-तटे ॥
Verse 53
यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि । स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्
यावत् तत्रैव तिष्ठन्ति तावत् तेषां फलं न दृश्यते। स्वप्रदेशं समायातेषु तर्हि तेषां कर्मफलम् उदेति॥
Verse 54
ज्योतिर्लिंगमिदं प्रोक्तं त्र्यंबकं नाम विश्रुतम् । स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्
इदं ज्योतिर्लिङ्गं ‘त्र्यम्बक’ इति नाम्ना विश्रुतं प्रोक्तम्। गौतम्यास्तटे स्थितं महापातकनाशनम्॥
Verse 55
यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकनामकम् । पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
यो भक्त्या पश्येत् त्र्यम्बकनामकं ज्योतिर्लिङ्गम्। पूजयेत् प्रणमेत् स्तुत्वा स सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 56
ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकं हि पूजितं गौतमेन ह । सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्
त्र्यम्बकस्य ज्योतिर्लिङ्गं हि गौतमेन सम्यक् पूजितम् । अत्र सर्वकामप्रदं, परत्र च परममुक्तिदम् ॥
Verse 57
इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः
इति युष्माभिः पृष्टं सर्वं मया सम्यग् समाख्यातम्, मुनीश्वराः । किमन्यत् श्रोतुमिच्छथ? तद् ब्रूत, अहं वक्ष्यामि न संशयः ॥
Frequently Asked Questions
Śiva directly manifests before Gautama, invites a boon, and argues that a devotee devoted to Śiva is inherently purified; wrongdoing lies with those who harass or deceive the devotee, who incur severe demerit.
Darśana functions as a purificatory conduit: proximity to Śiva (and, by extension, to steadfast devotees) transmits śuddhi, reframing purity as relational and grace-mediated rather than merely juridical or external.
Śiva is foregrounded as prasanna-kṛpānidhi (the gracious, pleased lord) and as satkada/asatsu-daṇḍada (benefactor of the good and punisher of the wicked), integrating compassion with moral governance.