अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
अध्यायः २३ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—वाराणसी कुतः विशेषपुण्यदा, अविमुक्तस्य च कः प्रभावः इति। सूतः वाराणस्याः शोभां विश्वेश्वरमाहात्म्यं च संक्षेपेण प्रमाणवत् वर्णयति। ततः पार्वती लोकानां हितकाम्यया शङ्करं क्षेत्रमहिमानं विस्तरेण वक्तुं याचते। शिवः प्रश्नं शुभं हितकरं च मन्यते, अविमुक्तं/वाराणसीं स्वस्य नित्यं गुह्यतमं धाम, सर्वेषां मोक्षहेतुम् इति घोषयति। तत्र सिद्धैः योगिभिः जितेन्द्रियैः शिवव्रतपरैः महायोगः क्रियते, भुक्तिमुक्त्योः साधनं च। वाराणसी शिवसन्निधेः नित्यं मोक्षप्रदं क्षेत्रं, विश्वेश्वरस्य संरक्षणे साधनानां परिपाकस्थानम् इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ऋषय ऊचुः—हे सूत, यदि वाराणसी पुण्या महापुरी एव, तर्हि अस्माकं तस्याः महिमानं वद; अविमुक्तक्षेत्रस्य दिव्यप्रभावं च, हे प्रभो।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
सूत उवाच—वाराणस्याः सुशोभनं माहात्म्यं संक्षेपतः सम्यक् वक्ष्ये; मुनीश्वराः, विश्वेश्वरस्यापि महिमानं श्रूयताम्।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
कदाचित् परमानन्दमुदिता देवी पार्वती लोकहितकामनया शङ्करं पप्रच्छ—अविमुक्तक्षेत्रयोः माहात्म्यम्।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
पार्वत्युवाच—अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं शेषतः वक्तुमर्हसि; मयि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया सम्यक् ब्रूहि।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
सूत उवाच—देव्याः तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः, जीवानां प्रियहितहेतवे तां भवानीं प्रत्युवाच।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
परमेश्वर उवाच—साधु पृष्टं त्वया भद्रे, लोकानां सुखदं शुभम्। कथयामि यथार्थं वै अविमुक्तस्य माहात्म्यम्।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम। सर्वेषां जंतूनां ह्येतत् सर्वथा मोक्षहेतुकम्।
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
अस्मिन् सिद्धाः सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः। नानालिङ्गधराः नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
अभ्यस्यन्ति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः। परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम् ॥
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ; तयोस्तीर्थापेक्षा न विहिता, विहिते समौ।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
तौ जीवन्मुक्तौ तु ज्ञेयौ; यत्रकुत्रापि वै मृतौ प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव—मयोक्तं निश्चितं वचः।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
अत्र तीर्थेऽस्ति विशेषोऽविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वतो देवि परशक्ते सुचित्तया ॥
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्स्युर्मुक्ता एव न संशयः ॥
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा ॥
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः; अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाक् नात्र संशयः।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
स्वेदजश्चाण्डजो वापि उद्भिज्जोऽथ जरायुजः; मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
अत्र देवि न ज्ञानापेक्षा, न भक्तिविस्तारापेक्षा पुनः। न कर्मापेक्षा, न दानाद्यपेक्षा चात्र किञ्चन।
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
अत्र न संस्कृत्यपेक्षा, न ध्यानापेक्षा कदाचन। सुजातीनां नामोच्चारणापेक्षा न, न च पूजाविधिविस्तारापेक्षा।
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
मम मोक्षप्रदे क्षेत्रे यो मानवो वसति ध्रुवम्। यथा तथा मृतोऽपि सन् स निश्चितं मोक्षमाप्नुयात्।
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
एतन्मम दिव्यं पुरं प्रिये, गुह्यादपि गुह्यतरम्। ब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति अस्य माहात्म्यं, हे पार्वति॥
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
तस्मादिदं महत्क्षेत्रम् अविमुक्तमिति स्मृतम्। नैमिषादिभ्यः सर्वेभ्यः परं, मृते मोक्षप्रदं परम्॥
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः। अविमुक्ते त्यजन् प्राणान् जन्तुः मोक्षाय कल्पते॥
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना ॥
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः ॥
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रयच्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम् ॥
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम् ॥
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे ॥
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरुचिर्नरः; इह क्षेत्रे मृतो यः स संसारं न पुनर्विशेत्।
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
किं पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था दम्भवर्जिताः; कृतिनश्च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः।
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
जन्मान्तरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात्; तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति।
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
अत्र पार्वति भक्तैः संस्थापितानि हि लिङ्गान्यनेकानि। अस्मिन्नेव स्थाने सर्वकामप्रदानि मोक्षदानि च॥
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
पञ्चक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्। समन्ताच्च तथा जन्तोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्॥
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते ॥
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम् ॥
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततः पापं भुक्त्वा क्षीणं कृत्वा, हे सुन्दरि, पश्चान्मोक्षमवाप्नोति ॥
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
इति ते समाख्याता पापाचारस्य या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरः सम्यगविमुक्तकं सेवयेत् ॥
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
केवलं अशुभं कर्म इह नरकाय भवति। शुभं कर्म स्वर्गाय जायते; उभयमिश्रात् मानुष्यं जन्म इति ईरितम्।
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
जन्म इह सम्यगसम्यक् च, न्यूनाधिक्ये च भवेत्। उभयोः क्षये मुक्तिर्भवेत्—सत्यं हि पार्वति।
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
कर्मकाण्डे महेश्वरि कर्म त्रिविधं प्रकीर्तितम्—सञ्चितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति; एतदेव बन्धकारणं भवति।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
पूर्वजन्मसमुद्भूतं कर्म ‘सञ्चितम्’ इति समुदाहृतम्। यत् शरीरेण भुज्यते तदेव ‘प्रारब्धम्’ इति परिकीर्तितम्।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
जन्मना यत् सांप्रतम् कर्म क्रियते, शुभाशुभं च देवेशि, तदेव ‘क्रियमाणम्’ इति बुधा विदुः।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
प्रारब्धकर्मणो भोगेनैव क्षयः, नान्यथा। तथापि पावनेनोपायेन पूजनादिभिः संचितागामिकर्मणोर्द्वयोर्नाशः सम्भवति॥
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
काशीं पुरीं विना सर्वकर्मणां नाशो न लभ्यते। अन्यानि तीर्थानि सुलभानि, काशिका तु पुरी दुर्लभा परमा॥
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
पूर्वजन्मकृतं यदि काशीदर्शनं सादरम्। तदा काशीं समासाद्य तत्रैव मृत्युमाप्नुयात्, नान्यथा॥
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
काशीं प्राप्य यो नरः गङ्गायां स्नानमाचरेत्। तदा क्रियमाणस्यापि संचितस्यापि पापस्य संक्षयो भवति॥
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
भोगं विना प्रारब्धं न नश्यतीति सुनिश्चितम्। तस्यैव प्रवाहे मृत्यौ सञ्जाते तदा तस्य देहबन्धस्य क्षयो भवेत्॥
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
पूर्वं काशीफलमासाद्य पश्चात् पापं समाचरेत् चेत् । तस्य पूर्वसंस्पर्शबीजेन बलवता पुनः काशिकां नीयते नरः ॥
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसादेव जायन्ते । तस्मात् काशीं नरः सेवेत् कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम् ॥
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विन्दति ॥
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्न हि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफलम् ॥
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
संयोगमात्रे तयोश्चेत् काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात् तयोः योगः तीर्थराजफलं वृथा ॥
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
तस्मात् मम शासनात् विष्णुः साक्षादेव नूतनां सृष्टिं निर्माय, मनसा निर्दिष्टां तां विधाय, तस्याः सिद्धिं ध्रुवं प्रयच्छति।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यम्बकस्य च माहात्म्यम् । यच्छ्रुत्वा मानवः सर्वपापेभ्यः क्षणादेव मुच्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.