ओंकार-परमेश-लिङ्गकथा — The Narrative of the Oṃkāra Parameśa Liṅga (Gokarṇa–Vindhya Episode)
अस्मिन्नध्याये ऋषयः सूतं चतुर्थं ज्योतिर्लिङ्गं व्याख्यातुम् याचन्ते—ओंकारपरमेशलिङ्गं सर्वपातकहारि इति स्तूयते। सूतः कथां प्रवर्तयति—परभक्तिमान् नारदः गोकर्णं गत्वा शिवं पूजयति। तत्र विन्ध्यः ‘सर्वं मयि, किञ्चिदपि न न्यूनम्’ इति मानग्रस्तः स्वात्मानं महान्तं मन्यते; नारदः मेरुं तस्मादुन्नतं दर्शयित्वा तस्य गर्वं भिनत्ति। ततो विन्ध्यः खिन्नः विवेकप्रबोधेन पश्चात्तापं कृत्वा विश्वेश्वरशम्भोः तपसा आराधनं कर्तुं शङ्करं शरणं गच्छति। शिवशरणागति-पूजनयोः पापक्षयः तथा धर्मतत्त्वभ्रान्तिनिवृत्तिः इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । त्वया सूत महाभाग श्राविता ह्यद्भुता कथा । महाकालाख्यलिंगस्य निजभक्तसुरक्षिकः
ऋषय ऊचुः। त्वया सूत महाभाग श्राविता ह्यद्भुता कथा। महाकालाख्यलिङ्गस्य निजभक्तसुरक्षिकः॥
Verse 2
ज्योतिर्लिंगं चतुर्थं च कृपया वद वित्तम । ओंकारं परमेशस्य सर्वपातकहारिणः
हे विद्वत्तम, कृपया चतुर्थं ज्योतिर्लिङ्गं वद—परमेश्वरस्य ओंकारं, सर्वपातकहारिणम्।
Verse 4
सूत उवाच । ओंकारे परमेशाख्यं लिंगमासीद्यथा द्विजाः । तथा वक्ष्यामि वः प्रीत्या श्रूयतां परमर्षयः । कस्मिंश्चित्समये चाञ नारदो भगवान्मुनिः । गोकर्णाख्यं शिवं गत्वा सिषेवे परभक्तिमान्
सूत उवाच—द्विजाः, ओंकारे परमेशाख्यं लिङ्गं यथाऽऽसीत्, तथा वः प्रीत्या वक्ष्यामि; शृणुत परमर्षयः। कस्मिंश्चित्समये नारदो भगवान् मुनिः परभक्तिमान् गोकर्णाख्यं शिवं गत्वा सिषेवे।
Verse 5
ततस्स आगतो विन्ध्यं नगेशं मुनिसत्तमः । तत्रैव पूजितस्तेन बहुमानपुरस्सरम्
ततः स मुनिसत्तमो विन्ध्यं नगेशमागात्। तत्रैव तेन बहुमानपुरस्सरं सम्यक् पूजितोऽभवत्।
Verse 6
मयि सर्वं विद्यते च न न्यूनं हि कदाचन । इति भावं समास्थाय संस्थितो नारदाग्रतः
“मयि सर्वं विद्यते, न च कदाचन न्यूनम्” इति भावं समास्थाय, नारदाग्रतः स स्थिरः संस्थितोऽभवत्।
Verse 7
तन्मानं तत्तदा श्रुत्वा नारदो मानहा ततः । निश्श्वस्य संस्थितस्तत्र श्रुत्वाविन्ध्योऽब्रवीदिदम्
तन्मानं तत्तदा श्रुत्वा नारदो मानहा ततः । निश्श्वस्य संस्थितस्तत्र श्रुत्वाविन्ध्योऽब्रवीदिदम् ॥
Verse 8
विन्ध्य उवाच । किं न्यूनं च त्वया दृष्टं मयि निश्श्वासकारणम् । तच्छ्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्स महामुनिः
विन्ध्य उवाच । किं न्यूनं च त्वया दृष्टं मयि निश्श्वासकारणम् । तच्छ्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्स महामुनिः ॥
Verse 9
नारद उवाच । विद्यते त्वयि सर्वं हि मेरुरुच्चतरः पुनः । देवेष्वपि विभागोऽस्य न तवास्ति कदाचन
नारद उवाच । विद्यते त्वयि सर्वं हि मेरुरुच्चतरः पुनः । देवेष्वपि विभागोऽस्य न तवास्ति कदाचन ॥
Verse 10
सूत उवाच । इत्युक्त्वा नारदस्तस्माज्जगाम च यथागतम् । विन्ध्यश्च परितप्तो वै धिग्वै मे जीवितादिकम्
सूत उवाच—एवमुक्त्वा नारदस्तस्मात् स्थानाद् यथागतम् जगाम। विन्ध्यश्च पश्चात्तापतप्तो वै ‘धिक् मे जीवितादिकम्’ इति नूनं व्याजहार॥
Verse 11
विश्वेश्वरं तथा शंभुमाराध्य च तपाम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा शंकर शरणं गतः
‘विश्वेश्वरं तथा शम्भुम् आराध्य तपाम्यहम्’ इति मनसा निश्चित्य स शङ्करं शरणं गतः॥
Verse 12
जगाम तत्र सुप्रीत्या ह्योंकारो यत्र वै स्वयम् । चकार च पुनस्तत्र शिवमूर्तिश्च पार्थिवीम्
सुप्रीत्या तत्र जगाम ह्यॊंकारो यत्र वै स्वयम् प्रादुर्भूतः। तत्रैव पुनः पार्थिवीं शिवमूर्तिं चकार॥
Verse 13
आराध्य च तदा शंभुं षण्मासं स निरन्तरम् । न चचाल तपस्थानाच्छिवध्यानपरायणः
तदा शम्भुम् आराध्य स षण्मासं निरन्तरम्। तपस्थानात् न चचाल शिवध्यानपरायणः॥
Verse 14
एवं विंध्यतपो दृष्ट्वा प्रसन्नः पार्वतीपतिः । स्वरूपं दर्शयामास दुर्ल्लभं योगिनामपि
एवं विन्ध्ये कृतं तपो दृष्ट्वा प्रसन्नः पार्वतीपतिः । स्वस्वरूपं दर्शयामास योगिनामपि दुर्लभम् ॥
Verse 15
प्रसन्नस्स तदोवाच ब्रूहि त्वं मनसेप्सितम् । तपसा ते प्रसन्नोस्मि भक्तानामीप्सितप्रदः
प्रसन्नः स तदोवाच ब्रूहि त्वं मनसेप्सितम् । तपसा ते प्रसन्नोऽस्मि भक्तानामीप्सितप्रदः ॥
Verse 16
विन्ध्य उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश बुद्धिं देहि यथेप्सिताम् । स्वकार्यसाधिनीं शंभो त्वं सदा भक्तवत्सलः
विन्ध्य उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश बुद्धिं देहि यथेप्सिताम् । स्वकार्यसाधिनीं शम्भो त्वं सदा भक्तवत्सलः ॥
Verse 17
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवाञ्छंभुश्चिचेत हृदये चिरम् । परोपतापदं विन्ध्यो वरमिच्छति मूढधीः
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान् शम्भुश्चिन्तयामास हृदये चिरम् । परोपतापदं विन्ध्यो वरमिच्छति मूढधीः ॥
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामोंकारेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायाम् ओंकारेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 19
सूत उवाच । तथापि दत्तवाञ् शंभुस्तस्मै तद्वरमुत्तमम् । विध्यपर्वतराज त्वं यथेच्छसि तथा कुरु
सूत उवाच। तथापि दत्तवान् शम्भुः तस्मै तद्वरमुत्तमम्। ‘विन्ध्यपर्वतराज त्वं यथेच्छसि तथा कुरु’॥
Verse 20
एवं च समये देवा ऋपयश्चामलाशयाः । संपूज्य शंकरं तत्र स्थातव्यमिति चाबुवन्
एवं च समये देवा ऋषयश्चामलाशयाः। संपूज्य शंकरं तत्र स्थातव्यमिति चाब्रुवन्॥
Verse 21
तच्छुत्वा देववचनं प्रसन्नः परमेश्वरः । तथैव कृतवान्प्रीत्या लोकानां सुखहेतवे
तच्छ्रुत्वा देववचनं प्रसन्नः परमेश्वरः। तथैव कृतवान् प्रीत्या लोकानां सुखहेतवे॥
Verse 22
ॐ कारं चैव यल्लिंगमेकं तच्च द्विधा गतम् । प्रणवे चैव ओंकारनामासीत्स सदाशिवः
ॐकाररूपं यल्लिङ्गमेकमेव, तदेव द्विधा अभवत्। प्रणवे ‘ओंकार’ इति नाम्ना यः, स एव साक्षात् सदाशिवः॥
Verse 23
पार्थिवे चैव यज्जातं तदासीत्परमेश्वरः । भक्ताभीष्टप्रदौ चोभौ भुक्तिमुक्तिप्रदौ द्विजाः
पार्थिवरूपे यज्जातं तदेव परमेश्वरः। उभौ च भक्ताभीष्टप्रदौ, भुक्तिमुक्तिप्रदौ द्विजाः॥
Verse 24
तत्पूजां च तदा चक्रुर्देवाश्च ऋषयस्तथा । प्रापुर्वराननेकांश्च संतोष्य वृषभध्वजम्
तत्पूजां च तदा चक्रुर्देवाश्च ऋषयस्तथा। प्रापुर्वराननेकांश्च संतोष्य वृषभध्वजम्॥
Verse 25
स्वस्वस्थानं ययुर्देवा विन्ध्योपि मुदितोऽधिकम् । कार्य्यं साधितवान्स्वीयं परितापं जहौ द्विजाः
स्वस्वस्थानं ययुर्देवा विन्ध्योपि मुदितोऽधिकम्। कार्य्यं साधितवान्स्वीयं परितापं जहौ द्विजाः॥
Verse 26
य एवं पूजयेच्छंभुं मातृगर्भं वसेन्न हि । यदभीष्टफलं तच्च प्राप्नुयान्नात्र संशय
य एवं शम्भुं सम्यक् पूजयेत् स पुनर्मातृगर्भवासं न प्राप्नुयात्। यदभीष्टं फलं तदेव लभते—नात्र संशयः॥
Verse 27
सूत उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातमोंकारप्रभवे फलम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि केदारं लिंगमुत्तमम्
सूत उवाच। एतत्ते सर्वमाख्यातम् ओंकारप्रभवं फलम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि केदारलिङ्गमुत्तमम्॥
Frequently Asked Questions
It introduces the Oṃkāra/Parameśa Jyotirliṅga frame and narrates how Nārada’s intervention exposes Vindhya’s pride (māna) by invoking Meru’s superiority, catalyzing Vindhya’s resolve to seek Śiva through tapas and refuge (śaraṇāgati).
Oṃkāra signifies Śiva as the sonic-ontological ground (praṇava as consciousness), while the “mountain hierarchy” functions as an ethical allegory: elevation becomes a metaphor for spiritual maturity, and the correction of māna is presented as necessary for receiving the liṅga’s purificatory power.
Śiva is referenced through the Oṃkāra-Parameśa Liṅga (Jyotirliṅga framing) and through epithets Viśveśvara, Śaṃbhu, and Śaṅkara—names that emphasize sovereignty (lord of all), beneficence, and the refuge-giving aspect of the deity.