संन्यासाचारवर्णनम् (Description of the Conduct and Daily Discipline of Saṃnyāsa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः स्नेहसमन्वितः सम्प्रदायपरम्परासंरक्षणाय महादेवीं प्रति संन्यासिनोऽह्निकाचारं उपदिशति। ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सहस्रारपद्मे गुरुं स्फटिकप्रभं शुभमुद्राधरं ध्यायेत्; भावोपनीतैः उपचारैः अन्तःपूजां कृत्वा कृताञ्जलिः प्रणमेत्। प्रातःसायं यावत् सर्वकर्माणि महादेवपूजारूपेण समर्पयेत्। गुर्वनुज्ञया प्राणनिग्रहं कृत्वा समाहितो उपविश्य मनोऽिन्द्रियाणि जयेत्। ततः मूलाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं षट्चक्राणि परमदीप्तानि चिन्तयन् तत्र शिवं सच्चिदानन्दं निर्गुणं निरुपद्रवं सदाशिवं ध्यायेत्; अन्ते ‘सोऽहम्’ इति अनुभवे अद्वयभावेन लीयते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि संन्यासाह्निककर्म च । तव स्नेहान्महादेवि संप्रदायानुरोधतः
ईश्वर उवाच—अतः परं संन्यासिनोऽह्निककर्माणि नियमांश्च प्रवक्ष्यामि; तव स्नेहान्महादेवि, संप्रदायानुरोधतः।
Verse 2
ब्राह्मे मुहूर्त्त उत्थाय शिरसि श्वेतपंकजे । सहस्रारे समासीनं गुरुं संचितयेद्यतिः
ब्राह्मे मुहूर्त्त उत्थाय शिरसि श्वेतपङ्कजे । सहस्रारे समासीनं गुरुं संचितयेद्यतिः ॥
Verse 3
शुद्धस्फटिकसंकाशं द्विनेत्रं वरदाभये । दधानं शिवसद्भावमेवात्मनि मनोहरम्
शुद्धस्फटिकसङ्काशं द्विनेत्रं वरदाभये । दधानं शिवसद्भावमेवात्मनि मनोहरम् ॥
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासाचारवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासाचारवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 5
प्रातःप्रभृति सायान्ते सायादिप्रातरं ततः । यत्करोमि महादेव तदस्तु तव पूजनम्
प्रातःप्रभृति सायान्ते सायादिप्रातरं ततः। यत्करोमि महादेव तदस्तु तव पूजनम्॥
Verse 6
प्रतिविज्ञाप्य गुरवे लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । निरुद्धप्राण आसीनो विजितात्मा जितेन्द्रियः
गुरवे प्रतिविज्ञाप्य ततो गुरोरनुज्ञया । निरुद्धप्राण आसीनो विजितात्मा जितेन्द्रियः ॥
Verse 7
मूलादिब्रह्मरंध्रांतं षट्चक्रं परिचिंतयेत् । विद्युत्कोटिसमप्रख्यं सर्वतेजोमयं परम्
मूलाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रान्तं षट्चक्रं परिचिन्तयेत् । विद्युत्कोटिसमप्रख्यं सर्वतेजोमयं परम् ॥
Verse 8
तन्मध्ये चिंतयेन्मां च सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं परमं ब्रह्म सदाशिवमनामयम्
तन्मध्ये चिन्तयेन्मां च सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं परमं ब्रह्म सदाशिवमनामयम् ॥
Verse 9
सोहमस्मीति मतिमान्म दैक्यमनुभूय च । बहिर्निर्गत्य च ततो दूरं गच्छेद्यथासुखम्
सः अहम् अस्मीति धीमन् मतिṃ कृत्वा मयि ऐक्यं अनुभूय च । ततः बहिर्निर्गत्य दूरं गच्छेत् यथासुखं विचरन् ॥
Verse 10
वस्त्रेणाच्छाद्य मतिमाञ्छिरो नासिकया सह । विशोध्य देहं वि धिवत्तृणमाधाय भूतले
वस्त्रेणाच्छाद्य धीमान् शिरो नासिकया सह । विधिवद् देहं विशोध्य तृणं भूमौ निधापयेत् ॥
Verse 11
गृहीतशिश्न उत्थाय ततो गच्छेज्जलाशयम् । उद्धृत्य वार्यथान्यायं शौचं कुर्यादतन्द्रितः
गृहीतशिश्न उत्थाय ततो जलाशयं गच्छेत्; विधिनोद्धृत्य वारि शौचं कुर्यादतन्द्रितः।
Verse 12
हस्तौ पादौ च संशोध्य द्विराचम्योमिति स्मरन् । उत्तराभिमुखो मौनी दन्तधावनमाचरेत्
हस्तपादौ संशोध्य द्विराचम्य ओमिति स्मरन्; उत्तराभिमुखो मौनी दन्तधावनमाचरेत्।
Verse 13
तृणपर्णैः सदा कुर्यादमामेकादशी विना । अपां द्वादशगण्डूषैर्मुखं संशोधयेत्ततः
तृणपर्णैः सदा कुर्यादमावास्यैकादशी विना; ततः द्वादशगण्डूषैरपां मुखं संशोधयेत्।
Verse 14
द्विराचम्य मृदा तोयैः कटिशौचं विधाय च । अरुणोदयकाले तु स्नानं कुर्यान्मृदा सह
द्विराचम्य मृदा तोयैः कटिशौचं विधाय च; अरुणोदयकाले तु मृदा सह स्नानं कुर्यात्।
Verse 15
गुरुं संस्मृत्य मां चैव स्नानसंध्याद्यमाचरेत् । विस्तारभयतो नोक्तमत्र द्रष्टव्यमन्यतः
गुरुं संस्मृत्य मां च शिवं च, स्नान-सन्ध्यादिकं नित्यकर्म आचरेत्। विस्तरभयात् अत्र न विस्तरेणोक्तम्; अन्यशास्त्रेभ्यः ज्ञेयम्।
Verse 16
आबध्य शंखमुद्रां च प्रणवेनाभिषेचयेत् । शिरसि द्वादशावृत्त्या तदर्धं वा तदर्धकम्
आबध्य शङ्खमुद्रां च प्रणवेनाभिषेचयेत्। शिरसि द्वादशावृत्त्या तदर्धं वा तदर्धकम्॥
Verse 17
तीरमागत्य कौपीनं प्रक्षाल्याचम्य च द्विधा । प्रोक्षयेत्प्रणवेनैव वस्त्रमंगोपमार्जनम्
तीरमागत्य कौपीनं प्रक्षाल्याचम्य च द्विधा। प्रोक्षयेत् प्रणवेनैव वस्त्रमङ्गोपमार्जनम्॥
Verse 18
मुखम्प्रथमतो मृज्य शिर आरभ्य सर्वतः । तेनैव मार्जयेद्देहं स्थित्वा च गुरुसन्निधौ
मुखं प्रथमतो मृज्य शिर आरभ्य सर्वतः। तेनैव मार्जयेद्देहं स्थित्वा च गुरुसन्निधौ॥
Verse 19
आबध्याद्वामतः शुद्धं कौपीनं च सडोरकम् । ततः संधारयेद्भस्म तद्विधिः प्रोच्यतेऽद्रिजे
आबध्याद्वामतः शुद्धं कौपीनं च सडोरकम्। ततः संधारयेद्भस्म तद्विधिः प्रोच्यतेऽद्रिजे॥
Verse 20
द्विराचम्य समादाय भस्म सद्यादिमंत्रतः । अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैरभिमंत्र्य स्पृशेत्तनुम्
द्विराचम्य भस्म समादाय सद्यादिमन्त्रतः। ‘अग्नि’ इत्यादिमन्त्रैः अभिमन्त्र्य तनुं स्पृशेत्॥
Verse 21
आपोवेत्यभिमंत्र्याथ जलं तेनैव सेचयेत् । ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा मानस्तोकेति मंत्रतः
आपो वा इत्यनेन मन्त्रेण जलमभिमन्त्र्य तेनैव जलं प्रोक्षयेत्। ततः ‘ॐ आपः ज्योतिः’ इत्युच्चार्य ‘मा नस्तोके’ इत्यादिमन्त्रेण विधिवत् शुद्धिप्रोक्षणं समापयेत्।
Verse 22
समद्य कमलद्वन्द्वं कुर्या केकं तु पंचधा । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेषु परमेश्वरि
ततः कमलद्वन्द्वमुद्रां समादाय ‘केक’न्यासं पञ्चधा कुर्यात्—शिरसि वदने हृदि गुह्ये पादयोश्च, हे परमेश्वरि।
Verse 23
ईशानादिसमारभ्य सद्यान्तं पंचभिः क्रमात् । उद्धूल्य कवलं पश्चात्प्रणवेनाभिषेचयेत्
ईशानादारभ्य पञ्चभिः क्रमशः सद्यान्तं यावत्, कवलं समुद्धूल्य शुद्धिं कुर्यात्। ततः प्रणवेन तदभिषिच्य पावनं कुर्यात्।
Verse 24
सर्वांगं च ततो हस्तौ प्रक्षाल्यान्यत्समाहरेत् । समर्च्य पूर्वत्तत्तु त्रिपुण्ड्रांस्तेन धारयेत्
ततः सर्वाङ्गं हस्तौ च प्रक्षाल्य, शिष्टान् द्रव्यसम्भारान् समाहरेत्। पूर्ववत् समर्च्य, तेनैव भस्मना विधितः त्रिपुण्ड्रान् धारयेत्।
Verse 26
नाभौ बाह्वौः संधिषु च पृष्ठ चैव यथाक्रमम् । प्रक्षाल्य हस्तौ च ततो द्विराचम्य यथाविधि
नाभौ बाह्वोः सन्धिषु च पृष्ठे च यथाक्रमम् । प्रक्षाल्य हस्तौ ततः कृत्वा द्विराचमनं विधितः ॥
Verse 27
पंचीकरणमुच्चार्य भावयेत्स्वगुरुं बुधः । वक्ष्यमाणप्रकारेण प्राणायामान्षडाचरेत्
पञ्चीकरणं समुच्चार्य बुधः स्वगुरुं भावयेत् । वक्ष्यमाणविधानेन प्राणायामान् षडाचरेत् ॥
Verse 28
दक्षहस्तेन संगृह्य जलं वामेन पाणिना । समाच्छाद्य द्विषड्वारं प्रणवे नाभिमंत्रयेत्
दक्षहस्तेन जलं गृहीत्वा वामपाणिना समाच्छाद्य । द्विषड्वारं संवृत्य प्रणवेन तज्जलं नाभिमन्त्रयेत् ॥
Verse 29
एवं त्रिवारं संप्रोक्ष्य शिरसि त्रिः पिबेत्ततः । समाहितेन मनसा ध्यायन्नोंकारमीश्वरम्
एवं त्रिवारं सम्प्रोक्ष्य शिरसि च त्रिः सिञ्चेत् ततः । त्रिः पिबेत् समाहितचित्तो ध्यायन् ओंकारमीश्वरम् ॥
Verse 30
सौरमण्डलमध्यस्थं सर्वतेजोमयं परम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्द्धनारीकमद्भुतम्
सौरमण्डलमध्यस्थं सर्वतेजोमयं परम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमद्भुतं अर्द्धनारीश्वररूपिणम् ॥
Verse 31
सर्वाश्चर्य्यगुणोपेतं सर्वालंकारशोभितम् । एवं ध्यात्वाथ विधिवद्दद्यादर्घ्यत्रयं ततः
सर्वाश्चर्यगुणोपेतं सर्वालंकारशोभितम् । एवं ध्यात्वा ततः विधिवदर्घ्यत्रयं दद्याद् ॥
Verse 32
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा द्विषड्वारं तु तर्पयेत् । पुनराचम्य विधिवत्प्राणायामत्रयं चरेत्
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा द्विषड्वारं तु तर्पयेत् । पुनराचम्य विधिवत् प्राणायामत्रयं चरेत् ॥
Verse 33
पूजासदनमागच्छेन्मनसा संस्मरञ्च्छिवम् । द्वारमासाद्य प्रक्षाल्य पादौ मौनी द्विराचमेत्
पूजामण्डपं गच्छेत् मनसा शिवं संस्मरन्। द्वारं प्राप्य पादौ प्रक्षाल्य मौनी भूत्वा द्विराचमेत्॥
Verse 34
प्रविशेद्विधिना तत्र दक्षपादपुरस्स रम् । मण्डपान्तस्सुधीस्तत्र मण्डलं रचयेत्क्रमात्
ततः विधिना तत्र प्रविशेत् दक्षपादपुरःसरम्। मण्डपान्तः सुधीस्तत्र क्रमात् मण्डलं रचयेत्॥
Frequently Asked Questions
Īśvara prescribes a sequential renunciant regimen: rise at brāhma-muhūrta, visualize and honor the guru in the sahasrāra, offer all daily actions as Mahādeva’s worship, obtain the guru’s consent, restrain prāṇa, and proceed into ṣaṭcakra contemplation culminating in Sadāśiva meditation and so’ham recognition.
The sahasrāra enthronement of the guru encodes lineage as the gateway to highest realization; the ṣaṭcakra map frames liberation as an ascent from embodied bases (mūla) to the brahma-randhra apex; ‘bhāvopanīta’ offerings signal internalized worship where intention substitutes for external materials; ‘so’ham’ marks the non-dual pivot where devotion matures into identity-recognition of Śiva.
Sadāśiva is foregrounded as the meditative object: saccidānanda-vigraha (the form of being-consciousness-bliss), nirguṇa (beyond attributes), parama brahman (supreme absolute), and anāmaya (free from affliction), indicating a theological synthesis of personal Śiva and the impersonal absolute.