Kṣaura-Snāna-Vidhi — Rite of Tonsure/Shaving and Purificatory Bath (Śaiva Procedure)
अस्मिन्नध्याये सुब्रह्मण्यः वामदेवमुनिं प्रति क्षौर-स्नान-विधिं निरूपयति। व्रती/तपस्विनः शीघ्रशुद्ध्यर्थं गुरु-नमस्कारः, आज्ञाग्रहणं, योगपट्ट-सम्पन्नता, व्रतसमाप्तिः, आचमनं च पूर्वकर्माणि निर्दिश्यन्ते। वस्त्र-क्षुर-जल-मृत्तिकादीनि प्रक्षाल्य ‘शिवं शिवम्’ इत्यादि शैवमन्त्रैः तथा अस्त्रमन्त्रैः संस्कार्य रक्षणं क्रियते। दक्षिणतः आरभ्य दिशानियमेन केशच्छेदनं, केशानां यथाविधि त्याग/निक्षेपः, श्मश्रु-नखादि-शोधनं च कथ्यते। ततः बिल्व-अश्वत्थ-तुलसीमूलादि पुण्यवृक्षस्थानेभ्यः मृत्तिकाग्रहणं, पुनःपुनरवगाहनं, प्रमाणविभागः, पुनर्मन्त्रसंस्कारश्च वर्ण्यते। एवं गुरु-अधिकार-मनोरक्षणयुक्तं शारीरकर्म लिटुर्गिककर्मत्वेन शैवशुद्धिनियमः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सुब्रह्मण्य उवाच । क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने । यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा
सुब्रह्मण्य उवाच— वामदेव महामुने, क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये। यस्य सद्यो विधानेन यतिनः परा शुद्धिः स्यात्॥
Verse 2
योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्
योगपट्टप्रकारस्य विधिं प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यः स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्मोद्यतो भवेत् ॥
Verse 3
गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्
गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरः संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत् ॥
Verse 4
क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्
क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत् ॥
Verse 5
स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते
स्थापितं प्रोक्षितं तोयैः शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामाङ्गुष्ठाभिमन्त्रिते ॥
Verse 6
अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् । अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
अस्त्रमन्त्रेणोन्मील्य सम्यगवलोक्य च क्षुरं रसाधनं च । मन्त्रेणाभिमन्त्र्य द्वादशकृत्वः जप्त्वा पुनरस्त्रमन्त्रेण प्रोक्षयेत् शुद्ध्यर्थं रक्षार्थं च ॥
Verse 7
क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् । केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्
क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत्। केशांश्च कांश्चिदग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्॥
Verse 8
पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले । श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्
पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले। श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृन्तयेत्॥
Verse 9
बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् । द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च
बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिपुण्यवृक्षस्थानेभ्यः मृतिकां संगृह्य, द्विषट्वारं जलमध्ये निमज्य, ततः तीरं गत्वोपविश्य कर्मारभेत्।
Verse 10
शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च । एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्
शुद्धे देशे मृदं संस्थाप्य त्रेधा विभज्य, एवं पुनस्त्रिधा कृत्वा, प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्।
Verse 11
तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना । करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्
तत्रैकां मृदमादायान्यपाणौ निधाय, करौ द्वादशधा लिप्य, प्रत्येकं यथाक्रमं क्षालयेत् शुद्धये।
Verse 12
पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् । संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्
पुनः क्रमात् एकं पादं ततः अपरं पादं, मुखे चान्यत्र च करे संलिप्य; अम्भोभिः आक्षाल्य, पुनश्च जलम् आविशेत् ॥
Verse 13
अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् । आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः
अन्यां पवित्रां मृदं गृहीत्वा शिरसि द्वादशक्रमेण विन्यसेत्। तां मृदं आलिप्य मुखान्तपर्यन्तं निमज्ज्य पुनः पुनः तथा शैवशुद्धिविधिं कुर्यात्॥
Verse 14
तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा । प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया
तीरं गत्वा तु गण्डूषान् कृत्वा षोडशाचमनं द्विधा। प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया जपेत्॥
Verse 15
मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया । कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा
मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य तदेकया। कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा॥
Verse 16
प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः । पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति
प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः। पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति॥
Verse 17
प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा । त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्
प्रोक्ष्याभिमन्त्रयेत् सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा। त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत् सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्॥
Verse 18
स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया । पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः
स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया। पाणिभ्यां च मृदा शिष्यः सुमतिर्दृढमानसः॥
Verse 19
गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् । शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया
गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान्। शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया॥
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः॥
Verse 21
ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्
ततः साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितः शिष्यः सर्वैश्वर्यपतिं शिवम्
Verse 22
त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्
त्रिवारं प्रणमेत्प्रीत्या साष्टाङ्गं च गुरुं शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारं च समुत्थाय च वन्दयेत्
Verse 23
तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् । स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्
तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य तां मृदम् । गृहीत्वा स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तविधिना तनौ विलेपयेत् ॥
Verse 24
तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च
तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । सम्यग्विलोड्य तां तत्र सर्वाङ्गेषु विलेपयेत् ॥
Verse 25
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । स विधितः सदा संसाराम्बुधिं नितरां तरति ॥
Verse 26
अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् । अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः
“ॐ” इति जपन् विरजाभस्मलोलितं जलम् अभिषिञ्चेत्; अङ्गोपमार्जनं कृत्वा ततः भस्मना सुस्नायात्।
Verse 27
त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् । यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने
ततः शुभं त्रिपुण्ड्रं यथोक्तविधिना विधाय, मुने, यथोक्ताङ्गेषु सर्वेषु सावधानं न्यसेत्।
Verse 28
ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः । महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च
ततः शुद्धमना भूत्वा मध्यंदिनक्रियाः कुर्यात्; महेश्वरं नमस्कृत्य गुरून् तीर्थादिकानि च।
Verse 29
सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने । साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै
मुने, परमभक्त्या महेशानं सम्पूजयेत्—साम्बिकं ज्ञानदातारं त्रिभवस्य पातारं त्रातारं च।
Verse 30
ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः । भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु
ततः स दृढचेतस्को यतिः स्वव्रतसंस्थितः। शुद्धो भिक्षार्थं प्रव्रजेद् विप्रवर्गेषु साधुषु॥
Verse 31
ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् । भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्
ततः शुद्धात्मा सन् तत्र पञ्चधा परिकल्पितं भैक्ष्यं यथोचितं कुर्यात्। दूषितान्नं विवर्जयेत्॥
Verse 32
शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् । भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते
शौचं स्नानं तथा भिक्षा नित्यमेकान्तसेवनम्। भिक्षोश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नैव विद्यते॥
Verse 33
अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा । भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते
अलाबुपात्रं वेणुपात्रं दारवं मृण्मयं तथा। भिक्षोश्चत्वारि पात्राणि पञ्चमं नैव विद्यते॥
Verse 34
ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् । दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः
ताम्बूलं तैजसपात्रं रेतःसेकं सिताम्बरम् । दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः ॥
Verse 35
साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः
साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म नैवाचरेद्यतिः ॥
Verse 36
यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये । संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्
यतिः शुद्ध्यर्थं प्रयत्नेन क्षौरस्नानं समाचरेत्। शुद्धचित्तेन मनसा सदाशिवं परं ब्रह्म नित्यशुद्धं संस्मरेत्॥
Verse 37
इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः । क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
इत्येव मुनिशार्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः। क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
Frequently Asked Questions
Subrahmaṇya teaches Vāmadeva the kṣaura-snāna-vidhi: a step-by-step Śaiva procedure combining shaving/tonsure with purificatory bathing, including guru permission, ācamana, cleansing of tools, mantra-empowerment, the act of shaving, and subsequent purity handling.
The rahasya is that purification is not merely hygienic: implements and substances become ritually ‘fit’ through mantra-saṃskāra. The repeated “śivaṃ śivam” and protective astra-mantra function as sacral authorization and energetic safeguarding, converting ordinary actions into Śaiva liturgy aligned with Śiva-tattva.
Rather than a narrative iconographic form, the chapter highlights Śiva’s presence as mantra and sanctifying principle—invoked through Śiva-nāma utterance and astra-mantra protection—showing a functional theology where Śiva operates as purifier, protector, and the ground of ritual efficacy.