Sukta 61
Sukta 10.61
Traditionally connected with narrative material around Bṛhaspati/Angiras-complex in late RV; exact rishi attribution varies by Anukramaṇī traditions for 10.61 (often listed under a late seer-family).
Mixed/Allusive: mantric power (Brahman/Bṛhaspati impulse) with Rudra-force; inner battle motif; no single exclusive devatā in this verse.
Triṣṭubh (11-syllable cadence typical of narrative and battle hymns).
ऋग्वेदस्य १०.६१ सूक्तं विलम्बकालीनं त्रिष्टुभ्छन्दोमयं, यत्र मन्त्रः (ब्रह्म) अन्तःसङ्ग्रामे रुद्रसदृशं तीव्रं बलं इव निरूप्यते। तत्र प्रेरिता वाक् सम्यगिच्छा च शत्रुभेदान् भित्त्वा एकत्वेन यज्ञं पुनः प्रतिष्ठापयतः। सूक्तं अङ्गिरस्–बृहस्पतिसदृशैः विजयी-वाक्शक्तेः प्रतिमाभिः प्रवहति; भर्ग इति दीप्तं अग्नितत्त्वं नाम्ना निर्दिश्य त्रिधा-प्रतिष्ठायां देवान् आसीनान् करोति। अन्ते च विश्वे देवाः सौहार्दे स्पष्टविवेके च सहाय्याय आहूयन्ते।
Mantras
Mantra 1
इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ । क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन् ॥
इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म, क्रत्वा शच्या मन्तरा-जौ। क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः, पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन्॥
Mantra 2
स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् । तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥
स एव दानाय अदभ्याय चाभिमुखो वन्वन् च्यवानः सूदैः समृद्धैर्हविर्भिर्वेदिममिमीत। तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः स एवैतस्मादुत्याः क्षोदं रेत इव सिञ्चति, तमसि कर्मणो नवजन्म प्रतिष्ठापयितुम्।
Mantra 3
मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ ॥
येषु हवनेषु मन इव तिग्मं बलं धावति, तेषु विप्राः शच्या प्रभाव्या वनुथो द्रवन्तः। यः शर्याभिः स्वकिरणैस्तुविनृम्णोऽस्य दिशं गभस्तौ समाश्रीणीते, स हव्यस्य ऋजुं पन्थानं प्रतिष्ठापयति।
Mantra 4
कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् । वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥
यदा कृष्णा शक्तिररुणीषु गोषु (रश्मिगोषु) सीदति, हे दिवो नपातौ अश्विनौ, वां हुवे। वीतं मे यज्ञम्; आगतं मे अन्नम्। ववन्वांसौ पूर्णतां जयतौ, मम नेषं—आनन्दवृद्ध्योः अन्वेषणम्—मा स्मृतध्रू, मा विस्मृतौ मा च ध्रुव्यां पततम्।
Mantra 5
प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो अपौहत् । पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥
प्रथिष्ठं यस्य वीरकर्म इष्णदनुष्ठितं नु; नर्यः शक्तिः अपौहत् प्रतिबाधकं सर्वम्। पुनस्तदेव वृहति यत् कनायाः दुहितुरानुभृतम्; अनर्वा शक्तिः सृष्टेः सन्ततिं पुनः प्रतिष्ठापयति।
Mantra 6
मध्या यत्कर्त्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम् । मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ ॥
मध्यायां यत् कर्त्वम् अभवदभीके—कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम्—तदा मनानग्रेतौ वियन्तौ सृज्यं रेतो जहतुः; सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ।
Mantra 7
पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् । स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥
पिता यत् स्वां दुहितरम् अधिष्कन्, क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत्; तदा स्वाध्यः अजनयन् ब्रह्म देवाः—मन्त्रसत्यं—वास्तोष्पतिं च व्रतपां निरतक्षन्।
Mantra 8
स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः । सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥
स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ; अथ स्माद् दभ्रचेताः परैदप। सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्; ता नु मे पृशन्यो न जगृभ्रे—अहं काला-चित्त-विघ्नकर्तॄणां ग्रहम् अपाकरोमि।
Mantra 9
मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीददूधः । सनितेध्मं सनितोत वाजं स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत् ॥
मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिर् अग्निं न नग्न उप सीददूधः। सनीतेध्मं सनीतोत वाजं; स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत्—गुह्यपोषणात् कर्म धारयन्।
Mantra 10
मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् । द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥
मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन्। द्विबर्हसो य उप गोपमागुर्; अदक्षिणासोऽच्युता दुदुक्षन्—स्थिरशक्तीन् विकुर्वन्तः।
Mantra 11
मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तुरण्यन् । शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥
मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तु रण्यन् । शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥
Mantra 12
पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः । वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥
पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः । वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥
Mantra 13
तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् । वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥
तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् । वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥
Mantra 14
भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थे निषेदुः । अग्निर्ह नामोत जातवेदाः श्रुधी नो होतॠतस्य होताध्रुक् ॥
भर्ग इति ह नामास्य—यस्मिन् देवाः स्वर्णा इव त्रिषधस्थे निषेदुः। अग्निरिति ह नामास्य जातवेदाः; श्रुधि नः, होतः ऋतस्य, होता अद्रुक्।
Mantra 15
उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै । मनुष्वद्वृक्तबर्हिषे रराणा मन्दू हितप्रयसा विक्षु यज्यू ॥
उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याव्, इन्द्र, गूर्तये यजध्यै। मनुष्वद् वृक्तबर्हिषे रराणा, मन्दू हितप्रयसा, विक्षु यज्यू।
Mantra 16
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः । स कक्षीवन्तं रेजयत्सो अग्निं नेमिं न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥
अयं स्तुतो राजा वन्दे, वेधा; अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः। स कक्षीवन्तं रेजयत्, सोऽग्निं नेमिं न चक्रम्, अर्वतो रघुद्रु इव।
Mantra 17
स द्विबन्धुर्वैतरणो यष्टा सबर्धुं धेनुमस्वं दुहध्यै । सं यन्मित्रावरुणा वृञ्ज उक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥
स द्विबन्धुर्वैतर॒णो यष्टा, यथा सबर्धुं धेनुमश्वं च दुहध्यै स्यात्। स यन्मित्रावरुणौ उक्थैः सं वृञ्जते, तदा ज्येष्ठैः वरूथैः आर्यमणं जयति।
Mantra 18
तद्बन्धुः सूरिर्दिवि ते धियंधा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् । सा नो नाभिः परमास्य वा घाहं तत्पश्चा कतिथश्चिदास ॥
तद्बन्धुः—दिवि सू॒रिः ते धियं धा; नाभानेदिष्ठः प्र वेनन् रपति। सा नः अस्य परमा नाभिः; अहं च तत् पश्चात् कतिथश्चिदासम्।
Mantra 19
इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः । द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥
इयं मे नाभिः; इह मे सधस्थम्। इमे मे देवाः; अयमस्मि सर्वः। द्विजा अहं, प्रथमजा ऋतस्य; इयं धेनुर्जायमाना मम तेजस्वि पोषणमदुहत्।
Mantra 20
अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनेषाट् । ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥
अथासु मन्द्रो विभावान् अरतिर्द्विवर्तनिर्वनेषाट् स्वात्मानमवस्यति। ऊर्ध्वा यदा श्रेणिर्न शिशोर्दन्त इवोन्नमति, तदा माता क्षिप्रं स्थिरं शेवृधं सूते।
Mantra 21
अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः । श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याळाश्वघ्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥
अथ गावो दीप्तयः कनायाः उपमातिमनु प्रेयुः, कस्यचित् श्वान्तस्य शुनोऽपि परे ययुः। श्रुधि त्वं सुद्रविणो नः; त्वं सूनृताभिर्वाक्भिः अन्तःस्थितं याळाश्वघ्नं वावृधे।
Mantra 22
अध त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥
अथ त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्, महो राये नृपते वज्रबाहो, अस्माननुगृहाण। रक्षा च नो मघवन्; हरिवः, तेऽनेहसि अभिष्टौ सूरीन् पाही, अस्माकं च निकटं सहायकः भव।
Mantra 23
अध यद्राजाना गविष्टौ सरत्सरण्युः कारवे जरण्युः । विप्रः प्रेष्ठः स ह्येषां बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥
अथ यदा राजानौ गविष्टौ (ज्योतिषः अन्वेषणे) कारवे स्तोतृभ्यः सरत्सरण्युम् (शीघ्रगामिनीं शक्तिम्) प्रावर्तयताम्, जरण्यवे (यथास्तुत्यन्वेषिणे) च; तदा विप्रः प्रेष्ठः स एवेषां नायकः बभूव। स तान् परां निनाय, उत च पारयामास।
Mantra 24
अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्टौ वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु । सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्चासि श्रवसश्च सातौ ॥
अथ न्वस्य जेन्यस्य (विजयिनः) पुष्टौ वर्धने वयं न वृथा रेभन्तः प्रयतामहे—तदिदानीम्। यतोऽसि तस्य सरण्युः सूनुरश्वः; विप्रश्चासि। श्रवसः (यशसः) सातौ (जये) त्वमेव सा सिद्धिः/शक्तिः यया प्राप्तिर्भवति।
Mantra 25
युवोर्यदि सख्यायास्मे शर्धाय स्तोमं जुजुषे नमस्वान् । विश्वत्र यस्मिन्ना गिरः समीचीः पूर्वीव गातुर्दाशत्सूनृतायै ॥
युवोः यदि सख्याय अस्मे शर्धाय नमस्वान् स्तोमं जुजुषे—तदा यस्मिन्न् विश्वतः समीचीः गिरः समागच्छन्ति। पूर्वीव गातुः सूनृतायै (सत्यदीप्तायै वाचः) आत्मानं दाशति।
Mantra 26
स गृणानो अद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः । वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः ॥
स गृणानोऽद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः। वर्धदुक्थैर्वचोभिराहि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः॥
Mantra 27
त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः । ये वाजाँ अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः ॥
त ऊ षु नो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः। ये वाजाननयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः॥
Frequently Asked Questions
It presents mantra (brahman) as a powerful, even fierce force that overcomes inner and outer obstacles, then identifies the purifying radiance (Bharga) with Agni Jātavedas and ends by asking all the gods to help in unity.
It uses the language of conflict to describe how disciplined speech and will defeat obstruction and division—an ‘inner battle’ where scattered impulses are brought back into one coherent sacrifice and purpose.
Bharga is the radiant, purifying brilliance associated here with Agni (Jātavedas). It is portrayed as the light in which divine powers can ‘take their seat,’ supporting truth (ṛta) and clear discernment.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.