Mantra 1
Sukta 10.190
Devata: Cosmogonic principle (often addressed to the universal creative process; implicit Brahmanic/Ṛta principle rather than a single anthropomorphic deity)
Samhita Patha (Devanagari)
ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥
Samhita Patha (IAST)
ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भी॑द्धा॒त्तप॒सोऽध्य॑जायत । ततो॒ रात्र्य॑जायत॒ तत॑: समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ॥
Transliteration
ṛtáṃ ca satyáṃ cābhī́ddhāt tápaso ’dhy ajāyata | táto rā́try ajāyata tátaḥ samudró arṇaváḥ ||
Translation
तपसः प्रज्वलनाद् ऋतं च सत्यं चाभिजायते; ततः रात्रिरजायत, ततः समुद्रोऽर्णवः—विस्तीर्णो भावतरङ्गः।
Padapatha (Word Analysis)
ऋ॒तम् । च॒ । स॒त्यम् । च॒ । अ॒भी॑द्धात् । तप॑सः । अधि॑ । अ॒जा॒य॒त॒ । ततः॑ । रात्री॑ । अ॒जा॒य॒त॒ । ततः॑ । स॒मु॒द्रः । अ॒र्ण॒वः ॥ऋतम् । च । सत्यम् । च । अभीद्धात् । तपसः । अधि । अजायत । ततः । रात्री । अजायत । ततः । समुद्रः । अर्णवः ॥ṛtam | ca | satyam | ca | abhīddhāt | tapasaḥ | adhi | ajāyata | tataḥ | rātrī | ajāyata | tataḥ | samudraḥ | arṇavaḥ
Word by Word
ऋतम्cosmic order, right order
ऋतम्:
Karma (with implied ‘अभूत्/अस्ति’ or as coordinated object with ‘सत्यम्’)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक) < √ऋ (ऋ- गतौ/ऋ- सत्ये; ‘ऋत’ = cosmic order)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
सत्यम्truth
सत्यम्:
Karma (coordinated with ‘ऋतम्’)
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक) < सत् (√अस् ‘to be’) + यत्
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
अभीद्धात्from/after the kindling (forth)
अभीद्धात्:
Apādāna/Source-marker in sense ‘from/after the kindling’ (temporal-causal)
TypeIndeclinable
Rootअभीद्धात् (अव्यय/निपात-समूह): अभि + इद्धात् (इद्धात् = ‘kindled/ignited’, from √इन्ध् ‘to kindle’)
तपसःof/from austerity, heat (creative fervor)
तपसः:
Apādāna/Source (genitive of source: ‘from tapas’)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) < √तप् ‘to heat, to practice austerity’
अधिupon, over
अधि:
Adhikaraṇa (locative sense ‘upon/over’)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
अजायतwas born, arose
अजायत:
— (finite verb; subject implied: ‘ऋतं च सत्यं च’)
TypeVerb
Root√जन् (जनीँ प्रादुर्भावे) with preverb अधि (in sense ‘arose/was born’)
ततःtherefrom, then
ततः:
Apādāna/Source (ablatival adverb: ‘therefrom’)
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिक + तसिल्)
रात्रिःNight
रात्रिः:
Kartā (of ‘अजायत’)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
अजायतwas born
अजायत:
—
TypeVerb
Root√जन् (जनीँ प्रादुर्भावे)
ततःtherefrom, then
ततः:
Apādāna/Source
TypeIndeclinable
Rootततः (तद् + तसिल्)
समुद्रःocean
समुद्रः:
Kartā (of implied ‘अजायत/अभवत्’)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक) = सम् + उद्र/उद्र (water mass)
अर्णवःflood, watery expanse
अर्णवः:
Kartā (in apposition with ‘समुद्रः’)
TypeNoun (appositional) / Adjective
Rootअर्णव (प्रातिपदिक)