Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
युद्धकाण्ड
सुग्रीवेण महोदरे निहते तद् दृष्ट्वा महापार्श्वस्य क्रोधोऽतिववृधे। स राक्षसः शरवर्षेणाङ्गदस्य वानरसेनां व्यथयामास—केषाञ्चिद् छेदनं केषाञ्चिद् विदारणं कृत्वा अग्रभागं क्षणेन विषादयामास। तदा वानराणां मनोभङ्गं निरीक्ष्याङ्गदः समुत्थाय महापार्श्वाय परिघं क्षिप्त्वा तं रथात् पातयामास; सहैव जाम्बवान् महाशिलां प्रक्षिप्य राक्षसानां रथपङ्क्तिं विदारयामास, अश्वान् हत्वा रथं च भग्नं चकार। पुनः सञ्ज्ञां लब्ध्वा महापार्श्वः समरं प्रत्यपद्यत—अङ्गदं शरैर्विव्याध, जाम्बवन्तं गवाक्षं च भृशं बिभेद। ततः क्रुद्धोऽङ्गदः घोरं परिघं गृहीत्वा भ्रमयित्वा महापार्श्वं ताडयामास, अनन्तरं च हस्ततलेनाभिजघान। महापार्श्वोऽपि परशुं क्षिप्तवान्, तं चाङ्गदः सम्यग् अवारयत्। अथाङ्गदः निर्णायकं मुष्टिप्रहारं वक्षःस्थले हृदयप्रदेशे च न्यपातयत्; तेन महापार्श्वस्य हृदयं विदीर्णं, स राक्षसः पपात मृतः। वानराः सिंहनादं नदन्ति, लङ्कायाः प्रासादाः कम्पन्ते; तं कोलाहलं श्रुत्वा रावणः पुनः समराय मनः समादधे—युद्धे च मनोबलवृद्धिः प्रादुरभवत्।
Shlokas
Verse 1
महोदरेतुनिहतेमहापार्श्वोमहाबलः ।सुग्रीवेणसमीक्ष्याथक्रोधात्सम्ररक्तलोचनः ।।।।अङ्गदस्यचमूंभीमांक्षोभयामाससायकैः ।
महोदरे निहते तु महाबलो महापार्श्वः सुग्रीवेण कृतं तद् दृष्ट्वा क्रोधेन संरक्तलोचनः। स तु सायकैः अङ्गदस्य भीमां चमूं क्षोभयामास॥
Verse 2
सवानराणांमुख्यानामुत्तमाङ्गानिसर्वशः ।।।।पातयामानकायेभ्यःफलंवृन्तादिवानिलः ।
स महापार्श्वो वानरमुख्यानां उत्तमाङ्गानि सर्वशः कायेभ्यः पातयामास, यथा अनिलो वृन्ताद् फलानि पातयति॥
Verse 3
केषांचिदिषुभिर्बाहुन् स्कन्धांश्छिच्छेदराक्षसः च ।।।।वानराणांसुङ्कृद्ध: पार्श्वंकेषांव्यदारयत् ।
स राक्षसः सुसंक्रुद्धः केषांचिद् वानराणाम् इषुभिर्बाहून् स्कन्धान् च छिच्छेद, केषांचित् पार्श्वं व्यदारयत् ॥
Verse 4
तेऽर्दिताबाणवर्षेणमहापार्श्वेनवानराः ।।।।विषादविमुखाःसर्वेबभूवुर्गतचेतसः ।
महापार्श्वस्य बाणवर्षेण अर्दिताः ते वानराः सर्वे विषादविमुखा बभूवुः, गतचेतसोऽभवन् ॥
Verse 5
निरीक्ष्यबलमुद्विग्नमङ्गदोराक्षसार्दितम् ।।।।वेगंचक्रेमहावेगमहाबाहुस्समुद्रइवपर्वणि ।
राक्षसार्दितं बलम् उद्विग्नं निरीक्ष्य अङ्गदः महाबाहुः महावेगः वेगं चक्रे; यथा समुद्रः पर्वणि वर्धते ॥
Verse 6
आयसंपरिघंगृह्यसूर्यरमशिसमप्रभम् ।।।।समरेवानरश्रेष्ठोमहापार्श्वेन्यपातयत् ।
सूर्यरश्मिसमप्रभम् आयसंपरिघं गृह्य, वानरश्रेष्ठः समरे महापार्श्वे न्यपातयत्॥
Verse 7
स तुतेनप्रहारेणमहापार्श्वोविचेतनः ।।।।ससूतस्स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञश्चापतद्भुवि ।
तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः सन्, ससूतः स्यन्दनात् तस्माद् विसंज्ञो भुवि पपात॥
Verse 8
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
अथ तेजस्वी ऋक्षराजो जाम्बवान् नीलाञ्जनचयोपमः, मेघसन्निभाद् व्यूहात् स्वात् निष्पत्य सुमहावीर्यः॥
Verse 9
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।6.99.8।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।6.99.9।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
क्रुद्धः स गिरिशृङ्गाभां विपुलां शिलां प्रगृह्य, तरसा अश्वान् जघान; तं स्यन्दनं च बभञ्ज।
Verse 10
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तुमहापार्श्वोमहाबलः ।।।।अङ्गदंबहुभिर्बाणैर्भूयस्तंप्रत्यविध्यत ।
मुहूर्तात् लब्धसंज्ञो महाबलो महापार्श्वः पुनरेव अङ्गदं बहुभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्॥
Verse 11
जाम्बवन्तंत्रिभिर्बाणैराजघानस्तनान्तरे ।।।।ऋक्षराजंगवाक्षं च जघानबहुभिश्शरैः ।
स जाम्बवन्तं त्रिभिर्बाणैः स्तनान्तरे आजघान; ऋक्षराजं गवाक्षं च बहुभिः शरैः जघान॥
Verse 12
जाम्बवन्तंगवाक्षं च स दृष्टवाशरपीडितौ ।।।।जग्राहपरिघंघोरमङ्गदःक्रोधमूर्छितः ।
जाम्बवन्तं गवाक्षं च शरपीडितौ दृष्ट्वा, क्रोधमूर्छितोऽङ्गदः घोरं परिघं जग्राह॥
Verse 13
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
तस्मिन् राक्षसे प्रकुपितो वालिनः सुतोऽङ्गदः दूरस्थित एव तस्यायसं परिघं रविरश्मिसमप्रभं द्वाभ्यां भुजाभ्यां दृढं सङ्गृह्य वेगवान् भ्रामयित्वा महापार्श्वं वधार्थं चिक्षेप।
Verse 14
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।6.99.13।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।6.99.14।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
तस्मिन् राक्षसे प्रकुपितो वालिनः सुतोऽङ्गदः दूरस्थित एव तस्यायसं परिघं रविरश्मिसमप्रभं द्वाभ्यां भुजाभ्यां दृढं सङ्गृह्य वेगवान् भ्रामयित्वा महापार्श्वं वधार्थं चिक्षेप।
Verse 15
स तुक्षिप्तोबलवतापरिघन्तस्यरक्षसः ।।।।धनुश्चसशरंहस्ताछचिरस्त्रांचाप्यपातयत् ।
बलवता क्षिप्तः स परिघो राक्षसस्य तस्य हस्तात् सशरं धनुः शिरस्त्राणानि चापि पातयामास।
Verse 16
तंसमासाद्यवेगेनवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ।
तं वेगेन समासाद्य प्रतापवान् वालिपुत्रः क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले तलेनाभ्यहनत्।
Verse 17
स तुक्रुद्धोमहावेगोमहापार्श्वोमहाद्युति ।।।।करेणैकेनजग्राहसुमहान्तंपरश्वथम् ।
ततः स क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः करेणैकेन सुमहान्तं परश्वथं जग्राह।
Verse 18
तंम्तैलधौतंविमलंशैलसारमयंदृढम् ।।।।राक्षसःपरमक्रुद्धोवालिपुत्रेन्यपातयत् ।
तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढं परश्वथं राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत्।
Verse 19
तेनवामांसफलकेभृशंप्रत्यवपादितम् ।।।।अङ्गदोमोक्ष्यामाससरोषस्सपरश्वधम् ।
तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपादितेऽपि परश्वधे । अङ्गदः सरोषः सन् तं प्रहारं मोक्षयामास ॥
Verse 20
सवीरोवज्रसङ्काशमङ्गदोमुष्टिमात्मनः ।।।।संवर्तयत्सुसङ्कृद्धःपितृतुल्यपराक्रमः ।
तदा पितृतुल्यपराक्रमो वीरः अङ्गदः सुसंक्रुद्धः स्वमुष्टिं वज्रसङ्काशं दृढं संवर्तयामास।
Verse 21
राक्षसस्यस्तनाभ्याशेमर्मज्ञोहृदयंप्रति ।।।।इन्द्राशनिमस्पर्शं स मुष्टिंविन्यपातयत् ।
मर्मज्ञः सः राक्षसस्य स्तनाभ्याशे हृदयप्रति इन्द्राशनिसमस्पर्शं मुष्टिं प्रहृत्य विन्यपातयत्।
Verse 22
तेनतस्यनिपातेनराक्षसस्यमहामृधे ।।।।पफालहृदयंचास्य स पपातहतोभुवि ।
तेन प्रहारनिपातेन महामृधे तस्य राक्षसस्य हृदयं पफाल; स हतः भुवि पपात।
Verse 23
स्मिन्निपतितेभूमौतत्सैन्यंसम्प्रचुक्षुभे ।।।।अभवच्चमहान्क्रोधस्समरेरावणस्यतु ।
तस्मिन् भूमौ निपतिते तत्सैन्यं सम्प्रचुक्षुभे; समरे तु रावणस्य महान् क्रोधः समभवत्।
Verse 24
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।।।
हृष्टानां वानराणां सिंहनादः सुपुष्कलः शब्देन स्पोटयन्निव लङ्कां साट्टालगोपुराम्; महेन्द्रेणेव देवानां महान् नादः समभवत्।
Verse 25
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।6.99.24।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।6.99.25।।
तेन प्रहारनिपातेन महामृधे तस्य राक्षसस्य हृदयं पफाल; स हतः भुवि पपात।
Verse 26
अथैन्द्रशत्रुस्त्रिदिवालयानांवनौकनांचैवम्हाप्रणादम् ।श्रुत्वासरोषंयुधिराक्षसेन्द्रः ।पुनश्चयुद्धाभिमुखोऽवतस्थे ।।।।
अथैन्द्रशत्रुः त्रिदिवालयानां वनौकसां च महाप्रणादं श्रुत्वा, सरोषो राक्षसेन्द्रः पुनरेव युद्धाभिमुखोऽवतस्थे॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s escalation from defensive response to decisive neutralization of a commander who is inflicting indiscriminate casualties on allied troops; the episode frames leadership as the duty to restore battlefield stability while protecting the broader force.
Though largely non-dialogic, the sarga teaches that courage is inseparable from discernment: Aṅgada observes collective distress, acts to restore morale, and applies targeted force (marmaprahāra) to end a destructive threat—illustrating duty-driven action rather than impulsive violence.
Laṅkā is highlighted as a resonant war-space: the vānaras’ victory-roar is described as vibrating its attics and gateways (sāṭṭāla-gopura), underscoring the city’s architectural presence and the psychological reach of battlefield sound.