Sarga 98
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् युद्धकाण्डे अष्टनवतितमे सर्गे महोदरवधो वर्ण्यते। स्वबलक्षये विरूपाक्षवधे च कुपितो रावणो महोदरं “जयाशा” इति मन्यमानः राजानुग्रहऋणं पराक्रमेन प्रतिदातुमाज्ञापयति। ततः महोदरः पतङ्ग इव वह्निं प्रविश्य वानरसैन्यं मध्ये प्रविशति, बहून् वानरान् निहत्य शेषान् विक्षिप्य विद्रावयति। सुग्रीवस्तु भग्नान् वानरान् समाश्वास्य महोदरेण सह द्वन्द्वयुद्धं प्रवर्तयति। शिलाभिः प्रहाराः, शालवृक्षेण गदावत् प्रहारः, परिघप्रयोगः, गदायुद्धं च क्रमशः प्रवर्धते; अन्ते खड्ग-चर्मयुद्धं भवति। ग्रीष्ममध्याह्ने शुष्कसरोवरवत् क्षीणसैन्यं, विद्युत्सहितमेघाविव योद्धारौ इति दृष्टान्तैः संग्रामस्य तीव्रता दर्श्यते। अन्ते महोदरः खड्गं शरीरात् निष्कासयितुं प्रवृत्तः सन् सुग्रीवेण शिरश्छिन्नः पतति। तेन राक्षसाः त्रस्ताः पलायन्ते, वानराः हृष्टाः जयघोषं कुर्वन्ति, रावणस्य च कोपः भूयः प्रवर्धते—सङ्कटेषु नेतृत्वस्य धर्मपराक्रमयोश्च प्रदर्शनरूपोऽयं प्रसङ्गः।
Shlokas
Verse 1
हन्यमानेबलेतूर्णमन्योन्यंतेमहामृथे ।सरसीवमहाघर्मेसोपक्षीणेबभूवतुः ।।6.98.1।।
हन्यमाने बले तूर्णम् अन्योन्यं ते महामृधे । सरसीव महाघर्मे सोपक्षीणे बभूवतुः ॥
Verse 2
स्वबलस्यविघातेनविरूपाक्ष्वधेन च ।बभूवद्विगुणंक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.98.2।।
स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च, राक्षसाधिपः रावणः द्विगुणं क्रुद्धो बभूव।
Verse 3
प्रक्षीणंतुबलंदृष्टवावध्यमानंवलीमुखैः ।बभूवास्यव्यथायुद्धेप्रेक्ष्यदैवविपर्ययम् ।।6.98.3।।
वलीमुखैर्वध्यमानं स्वबलं प्रक्षीणं दृष्ट्वा, युद्धमध्ये दैवविपर्ययं प्रेक्ष्य तस्य महती व्यथा बभूव।
Verse 4
उवाच च समीपस्थंमहोदरमरिन्दमम् ।अस्मिन्कालेमहाबाहोजयाशात्वयिमेस्थिता ।।6.98.4।।
समीपस्थं महोदरम् अरिन्दमं रावण उवाच— अस्मिन्काले महाबाहो मम जयाशा त्वयि स्थिता ॥
Verse 5
जहिशत्रुचमूंवीरदर्शयाद्यपराक्रमम् ।भर्तृपिण्डस्यकालोऽऽयंनिर्देष्टुंसाधुयुध्यताम् ।।6.98.5।।
वीर, शत्रुचमूं जहि; अद्य पराक्रमं दर्शय । भर्तृपिण्डस्यायं कालः— साधु युध्यताम्, निर्देष्टुम् ॥
Verse 6
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वाराक्षसेन्द्रोमहोदरः ।प्रविवेशारिसेनांतांपतङ्गइवपावकम् ।।6.98.6।।
एवमुक्तः महोदरः राक्षसेन्द्रः ‘तथेति’ उक्त्वा । अरिसेनां तां प्रविवेश, पतङ्ग इव पावकम् ॥
Verse 7
ततस्सकदनंचक्रेवानराणांमहाबलः ।भर्तृवाक्येनतेजस्वीस्वेनवीर्येणचोदितः ।।6.98.7।।
ततः स महाबलः तेजस्वी भर्तृवाक्यप्रेरितः स्ववीर्यचोदितश्च वानराणां मध्ये महत् कदनं चकार।
Verse 8
वानराश्चमहासत्त्वाःप्रगृह्वःविपुलाशशिलाः ।प्रविश्यारिबलंभीमंजघ्नुस्तेरजनीचरान् ।।6.98.8।।
अथ महासत्त्वा वानराः विपुलाः शिलाः प्रगृह्य भीमं अरिबलं प्रविश्य ते रजनीचरान् जघ्नुः।
Verse 9
महोदरस्तुसङ्कृद्धश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।चिच्छेदपाणिपादोरुन्वानराणांमहाहवे ।।6.98.9।।
महोदरस्तु सङ्कृद्धः महाहवे काञ्चनभूषणैः शरैः वानराणां पाणिपादोरून् चिच्छेद।
Verse 10
ततस्तेवानरास्सर्वेराक्षसैरर्दिताभृशम् ।दिशोदशद्रुताःकेचित्केचित्सुग्रीवमाश्रिताः ।।6.98.10।।
ततः ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिताभृशम् । दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः ॥
Verse 11
प्रभग्नांसमरेदृष्टवावानराणांमहाचमूम् ।अभिदुद्रावसुग्रीवोमहोदरमनन्तरम् ।।6.98.11।।
प्रभग्नान् समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् । अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥
Verse 12
प्रगृह्यविपुलांघोरांमहीधरसमांशिलाम् ।चिक्षेप स महातेजास्तद्वधायहरीश्वरः ।।6.98.12।।
अथ हरीश्वरः स महातेजाः प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् । तद्वधाय तां शिलां चिक्षेप ॥
Verse 13
तामापततनींसहसाशिलांदृष्टवामहोदरः ।असम्भ्रान्तस्ततोबाणैर्निर्बिभेददुरासदाम् ।।6.98.13।।
तामापतन्तीं सहसा दुरासदां शिलां दृष्ट्वा महोदरः । असम्भ्रान्तः सन् ततः शरैः तां निर्बिभेद ॥
Verse 14
रक्षसातेनबाणौघैर्निकृत्तासासहस्रधा ।निपपातशिलाभूमौगृध्रचक्रमिवाकुलम् ।।6.98.14।।
तेन रक्षसा बाणौघैः सा शिला सहस्रधा निकृत्ता । भूमौ निपपात, गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥
Verse 15
तांतुभिन्नांशिलांदृष्टवासुग्रीवःक्रोधमूर्छितः ।सालमुत्पाट्यचिक्षेपराक्षसेरणमूर्थनि ।।6.98.15।।
तां भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः । सालमुत्पाट्य राक्षसे रणमूर्धनि चिक्षेप ॥
Verse 16
शरैश्चविददारैनंशूरःपरपुरञ्जयः ।स ददर्शततःक्रुद्धःपरिघंपतितंभुवि ।।6.98.16।।
शूरः परपुरञ्जयः स शरैः एनं विददार । ततः क्रुद्धः स परिघं भुवि पतितं ददर्श ॥
Verse 17
आविध्यतु स तंदीप्तंपरिघंतस्यदर्शयन् ।परिघाग्रेणवेगेनजघानास्यहयोत्तमान् ।6.98.17।।
स दीप्तं परिघं आविध्य तस्य पुरतः प्रदर्शयन्, परिघाग्रेण महावेगेन तस्य हयोत्तमान् जघान।
Verse 18
तस्माद्धतहयावदीरःसोऽऽवप्लुत्यमहारथात् ।गदांजग्राहसंक्रुद्धोराक्षसोऽऽथमहोदरः ।।6.98.18।।
तस्मात् हतहयः सन् महोदरः राक्षसो महारथात् अवप्लुत्य, संक्रुद्धः गदां जग्राह।
Verse 19
गदापरिघहस्तौतौयुधिवीरौसमीयतुः ।नर्दन्तौगोवृषप्रख्यौघनाविवसविद्युतौ ।।6.98.19।।
युधि गदापरिघहस्तौ तौ वीरौ समीयतुः; गोवृषप्रख्यौ नर्दन्तौ, घनाविव सविद्युतौ।
Verse 20
ततःक्रुद्धोगदांतस्यैचिक्षेपरजनीचरः ।ज्वलतनींभास्कराभासांसुग्रीवायमहोदरः ।।6.98.20।।
ततः संक्रुद्धो रजनीचरः महोदरः, ज्वलन्तीं भास्कराभासां गदां सुग्रीवाय चिक्षेप।
Verse 21
गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।
तस्मिन् महाहवे महाबलः सुग्रीवः क्रोधताम्रलोचनः परिघं समुद्यम्य, महोदरस्य गदां घोरामापतन्तीं प्रतिजघान। तस्य प्रहारेण सा गदा विदीर्णा भूमौ पपात।
Verse 22
गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।
तस्मिन् महाहवे महाबलः सुग्रीवः क्रोधताम्रलोचनः परिघं समुद्यम्य, महोदरस्य गदां घोरामापतन्तीं प्रतिजघान। तस्य प्रहारेण सा गदा विदीर्णा भूमौ पपात।
Verse 23
ततोजग्राहतेजस्वीसुग्रीवोवसुधातलात् ।आयसंमुसलंघोरंसर्वतोहेमभूषितम् ।।6.98.23।।
ततः तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् घोरम् आयसमुसलं सर्वतो हेमभूषितं जग्राह।
Verse 24
स तमुद्यम्यचिक्षेपसोऽऽप्यन्यांव्याक्षिपद्गदाम् ।भिन्नावन्योन्यमासाद्यपेततुद्दरणीतले ।।6.98.24।।
स तं मुसलं समुद्यम्य चिक्षेप; सोऽपि महोदरः प्रत्युत अन्यां गदां व्याक्षिपत्। उभे परस्परं मध्ये समासाद्य भिन्ना भूमौ निपेततुः।
Verse 25
ततोग्नप्रहरणौमुष्टिभ्यांतौसमीयतुः ।तेजोबलसमाविष्टौदीप्ताविवहुताशनौ ।।6.98.25।।
ततो भिन्नप्रहरणौ तौ मुष्टिभ्यां समीयतुः, तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ।
Verse 26
जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंवेदतुश्चपुनःपुनः ।तलैश्चान्योन्यमहत्यपेततुश्चमहीतले ।।6.98.26।।
ततः तौ अन्योन्यं पुनः पुनः जघ्नतुः, नदन्तौ; तलैश्च परस्परं महत्या आहतौ भूमौ अपेततुः।
Verse 27
उत्पेततुस्ततस्तूर्णंजघ्नतुश्चपरस्परम् ।भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ।।6.98.27।।
ततः तौ वीरौ शीघ्रमुत्पत्य परस्परं जघ्नतुः; अपराजितौ सन्तौ भुजाभ्यामन्योन्यं चिक्षिपतुः।
Verse 28
जग्मतुस्तौश्रमंवीरौबाहुयुधेपरंतपौ ।अजहारतदाखडगमदूरपरिवर्तिनम् ।।6.98.28।।राक्षसश्चर्मणासार्धंमहावेगोमहोदरः ।
बाहुयुद्धे तौ परंतपौ वीरौ श्रमं जग्मतुः; तदा महावेगो राक्षसो महोदरः समीपस्थितं खड्गं चर्मणा सह जग्राह।
Verse 29
थैव च महाखडगंचर्मणापतितंसह ।।6.98.29।।जग्राहवानरश्रेष्ठस्सुग्रीवोवेगवत्तरः।।
तथैव पतितं महाखड्गं चर्मणा सह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः जग्राह।
Verse 30
तौतुरोषपरीताङ्गौनर्दन्तावभ्यधावताम् ।।6.98.30।।उद्यतासीरणेहृष्टावुभौशस्त्रविशारदौ ।
ततः क्रोधसमाविष्टाङ्गौ नर्दन्तौ तौ परस्परम् अभ्यधावताम्। रणे उद्यतासिभ्यां हृष्टौ उभौ शस्त्रविशारदौ॥
Verse 31
दक्षिणंमण्डलंचोभौसुतूर्णंसम्परीयतुः ।।6.98.31।।अन्योन्यमभिसङ्कृद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ।
उभौ च दक्षिणं मण्डलं सुतूर्णं सम्परीयतुः। अन्योन्यमभिसङ्कृद्धौ जये प्रणिहितावुभौ॥
Verse 32
तुशूरोमहावेगोवीर्यश्लाघीमहोदरः ।।6.98.32।।महाचर्मणितंखडगंपातयामासदुर्मतिः ।
अथ शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः। दुर्मतिः स महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास॥
Verse 33
लग्नमुत्कर्षतःखडगंखडगेनकपिकुञ्जरः ।।6.98.33।।जहारसशिरस्त्राणंकुण्डलोपहितंशिरः ।
लग्नं खड्गं उत्कर्षतः तस्य खड्गेन कपिकुञ्जरः। सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरो जहार॥
Verse 34
निकृत्तशिरसस्तस्यपतितस्यमहीतले ।।6.98.34।।तद्बलंराक्षसेन्द्रस्यदृष्टवातत्र न तिष्टते ।
निकृत्तशिरसस्तस्य महीतले पतितस्य च। तद् दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य बलं तत्र नातिष्ठत॥
Verse 35
हत्वांतंवानरैस्सार्धंननादमुदितोहरिः ।।6.98.35।।चुक्रोध च दशग्रीवोबभौहृष्टश्चराघवः ।
तं हत्वा वानरैः सार्धं सुग्रीवो मुदितो हरिः । ननाद महता नादेन; दशग्रीवः क्रोधमापेदे, राघवश्च हृष्टो बभौ ॥
Verse 36
विषण्णवदनास्सर्वेराक्षसादीनचेतसः ।।6.98.36।।विद्रवन्तिततस्सर्वेभयवित्रस्तचेतसः ।
सर्वे राक्षसाः विषण्णवदनाः दीनचेतसः । भयवित्रस्तमनसः ततः सर्वे विद्रवन्ति स्म ॥
Verse 37
महोदरंतंन्वििपात्यभूमौमहागिरेःकीर्णमिवैकदेशम् ।सूर्यात्मजस्तत्ररराजलक्ष्म्यसूर्यस्स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ।।6.98.37।।
तं महोदरं भूमौ निपात्य महागिरेः कीर्णमिवैकदेशं सूर्यात्मजः तत्र लक्ष्म्या रराज, स्वतेजोभिरप्रधृष्यः सूर्य इव।
Verse 38
ततः समराग्रे वानरेन्द्रः जयम् अवाप; तं दृष्ट्वा सुरसिद्धयक्षगणाः पृथिव्यां च भूतसमूहाः सहर्षं प्रमुदिताः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s framing of Mahodara’s duty as repayment for royal sustenance—an articulation of warrior obligation—countered by Sugriva’s leadership response to a collapsing line, where restoring morale becomes an ethical act of kingship in war.
The chapter contrasts compelled loyalty to an unjust ruler with principled leadership in crisis: Ravana’s hope is outsourced to force, while Sugriva embodies responsibility toward his troops, showing that victory in the epic is tied to disciplined agency, not merely ferocity.
No named city-gates or landmarks are foregrounded; instead, the “battlefield of Lanka” is mapped through culturally salient martial objects—parigha, gada, sword-and-shield, gold-adorned arrows—and through stock similes (midsummer lakes drying) that function as poetic landmarks.