Sarga 97

Verse 1

तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।

तथा दशग्रीवेण मार्गणैः कृत्तगात्रैः हरिभिः तत्र वसुधा प्रकीर्णा बभूव॥

Verse 2

रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।

रावणस्यैकतः दीप्तमप्रसह्यं शरसम्पातं वानरसेना क्षणमपि सोढुं न शेकुः, यथा पतङ्गा ज्वलनं न सहन्ते।

Verse 3

तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।

निशितैर्बाणैरर्दिताः ते क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः, पावकार्चिस्समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः।

Verse 4

प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।

तस्मिन् समरे रावणस्य शरैः प्लवङ्गनामनीकानि विधमन् मारुतो महाभ्राणीव यथा, तथा विकीर्णानि बभूवुः।

Verse 5

कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।

वनौकसां तरसा कदनं कृत्वा राक्षसेन्द्रः ततः त्वरितं युद्धे राघवं आससाद।

Verse 6

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।

रणे तान् कपीन् भग्नान् विद्रावितान् दृष्ट्वा सुग्रीवः गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य, युद्धे अद्भुतं मनः चक्रे।

Verse 7

आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।

आत्मनः सदृशं वीरं सतं निक्षिप्य वानरम् । सुग्रीवोऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥

Verse 8

पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् । अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्च महाद्रुमान् ॥

Verse 9

सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।

स नदन् युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् । पातयन् विविधांश्चान्यान् जगामोत्तमराक्षसान् ॥

Verse 10

ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।

वानरेश्वरः महाकायान् राक्षसान् ममन्थ, युगान्तसमये प्रवृद्धान् गमानिव वायुः॥

Verse 11

राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।

राक्षसानाम् अनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह, यथा मेघः कानने पक्षिसङ्घेषु अश्मवर्षम्॥

Verse 12

कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।

कपिराजविमुक्तैः तैः शैलवर्षैः राक्षसाः विकीर्णशिरसः पेतुः, निकृत्ता इव पर्वताः॥

Verse 13

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।

अथ सर्वतः संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु, सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु निनदत्सु च, दुर्धर्षो धन्वी राक्षसो विरूपाक्षः स्वनाम विश्राव्य रथादाप्लुत्य मदगजस्य स्कन्धमुपारुहत्।

Verse 14

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।

अथ सर्वतः संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु, सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु निनदत्सु च, दुर्धर्षो धन्वी राक्षसो विरूपाक्षः स्वनाम विश्राव्य रथादाप्लुत्य मदगजस्य स्कन्धमुपारुहत्।

Verse 15

स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।

स महारथो विरूपाक्षो द्विरदम् आरुह्य वानरान् प्रति भैरवं निनादं कृत्वा वेगेनाभ्यधावत्।

Verse 16

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।

स चमूमुखे सुग्रीवं प्रति घोरान् शरान् विससर्ज; उद्विग्नान् राक्षसान् स्थापयामास, तान् सम्प्रहर्षयन्।

Verse 17

सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।

स तेन रक्षसा शितैर्बाणैर्विद्धः कपीन्द्रः सुमहाक्रोधः समभवत्। स रोषेण ननाद च, तस्य वधे मनो निश्चकार॥

Verse 18

ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।

ततः शूरः सम्प्रधनो हरिः पादपमुद्धृत्य रणमभिपपात। स अग्रे स्थितं महागजं प्रमुखे जघान॥

Verse 19

स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।

सुग्रीवेण महागजः प्रहाराभिहतः धनुर्मात्रमपासर्पत्। स दुःखार्तः निषसाद ननाद च॥

Verse 20

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।

ततः स वीर्यवान् राक्षसो मथितात् गजात् तूर्णमपक्रम्य शत्रुमभिमुखोऽभवत्। आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः, भर्त्सयन्निव सुग्रीवम् व्यवस्थितमाससाद॥

Verse 21

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।

स हितस्याभिसङ्कृद्धः सुग्रीवो विपुलां शिलां जलदोपमां प्रगृह्य विरूपाक्षाय चिक्षेप॥

Verse 22

स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।

स हितस्याभिसङ्कृद्धः सुग्रीवो विपुलां शिलां जलदोपमां प्रगृह्य विरूपाक्षाय चिक्षेप॥

Verse 23

स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।

तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुङ्गवः । अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन तां प्राहरत्तदा ॥

Verse 24

तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।

तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः । मुहूर्तम् अभवद् वीरो विसंज्ञ इव वानरः ॥

Verse 25

स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।

स तदा सहसोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे । मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि ॥

Verse 26

मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।

मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः । तेन खड्गेन सङ्क्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे ॥ कवचं पातयामास पद्भ्यामभिहतोऽपतत् ॥

Verse 27

स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।

स पतितोऽपि कपिः पुनरुत्थाय तस्मै अशनेरिव तुल्यं भीमनिस्स्वनं तलप्रहारं व्यसर्जयत्।

Verse 28

तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।

सुग्रीवेण समुद्यतं तलप्रहारं तद्रक्षो नैपुण्याद् मोचयित्वा, मुष्टिना तस्योरसि ताडयामास।

Verse 29

तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।

ततः स वानरेश्वरः सुग्रीवः, तेन रक्षसा स्वप्रहारं मोक्षितं दृष्ट्वा, सुसङ्कृद्धतरोऽभवत्।

Verse 30

ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।

वानरः विरूपाक्षस्य अन्तरं ददर्श; ततः क्रोधात् शङ्खदेशे महान्तं तलप्रहारं न्यपातयत्।

Verse 31

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।

महेन्द्राशनिसदृशेन तलेन क्षितौ प्रहृतः स विरूपाक्षः रुधिरक्लिन्नो भूत्वा शोणितं समुद्यमन् पपात; तस्य देहात् स्रोतोभ्यः प्रस्रवणादिव जलवत् शोणितधारा निःससार।

Verse 32

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।

महेन्द्राशनिसदृशेन तलेन क्षितौ प्रहृतः स विरूपाक्षः रुधिरक्लिन्नो भूत्वा शोणितं समुद्यमन् पपात; तस्य देहात् स्रोतोभ्यः प्रस्रवणादिव जलवत् शोणितधारा निःससार।

Verse 33

विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।

विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम् । ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥

Verse 34

स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।

स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् । करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥

Verse 35

तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।

ततः संम्यति संप्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् । परस्परं समागम्य महाबलौ समराङ्गणे समचेरताम् ॥

Verse 36

विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।

विरूपनेत्रं विनिहतं प्रेक्ष्य महाबलं हरिपार्थिवेन । समस्तं बलं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥