Sarga 94
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
युद्धकाण्ड
अथ रावणः शोकक्रोधसमन्वितः सभां प्रविश्य, सैन्यनायकान् अञ्जलिं कृत्वा संबोधयामास। स एकस्मिन् लक्ष्ये—रामे—समाहृत्य प्रहारं कर्तुमादेशयत्; गजाश्व-रथ-पत्तिसंयुक्तं समवायं च व्यूहम् अकल्पयत्। सूर्योदयसमये घोरः संग्रामः प्रववृते—शरैः, गदाभिः, खड्गैः, परशुभिः, वृक्षैः, शिलाभिश्च परस्परं प्रहाराः। धूलिरुधिराकीर्णं रणाङ्गणं बभूव; रुधिरनद्यः प्रवहन्ति, शवाः प्लवमानाः, यन्त्राणि कूलवृक्षवत् दृश्यन्ते। वानराः पीड्यमानाः राममेव शरणं जग्मुः। ततः रामो राक्षससेनां प्रविश्य शरवृष्टिं मुमोच; गान्धर्वं परमास्त्रं च प्रयुज्य तस्य वेगः सन्देहं जनयामास—राक्षसाः बहुरूपं राममिव पश्यन्ति, तं प्रत्यक्षं न लभन्ते, मोहात् क्रुद्धाः परस्परमेव निघ्नन्ति। अल्पेनैव कालांशेन राक्षसबलं संक्षयं जगाम, शिष्टाः लङ्कां प्रति निववृते। देवगणाः रामं प्रशशंसुः। रामश्च सुग्रीवं विभीषणं हनूमन्तं जाम्बवन्तं मैन्दं द्विविदं च प्रति अवदत्—एतादृशं दिव्यमस्त्रबलं मम त्र्यम्बकस्य (शिवस्य) च एवाधिकारः।
Shlokas
Verse 1
स प्रविश्यसभांराजादीनःपरमदुःखितः ।निषपादासनेमुख्येसिंहःक्रुद्धइवश्वसन् ।।।।
स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः। निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन्॥
Verse 2
अब्रवीच्च स तान्सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः ।रावणःप्राञ्जलिर्वाक्यंपुत्रव्यसनकर्शितः ।।।।
अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः । रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥
Verse 3
सर्वेभवन्तस्सर्वेणहस्त्यश्वेनसमावृताः ।निर्यान्तुरथसङ्घैश्चपादातैश्चोपशोभिताः ।।6.94.3।।
सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः। निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः॥
Verse 4
एकंरामंपरिक्षिप्यसमरेहन्तुमर्हथ ।वर्षन्तश्शरवर्षाणिप्रावृट् कालइवाम्बुदाः ।।6.94.4।।
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ। वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्कालेऽम्बुदा इव॥
Verse 5
अथवाहंशरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रंमहाहवे ।भवद्भिःश्वोनिहन्तास्मिरामंलोकस्यपश्यतः ।।।।
अथ वा अहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे। भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः॥
Verse 6
इत्येतद्वाक्यमादायरक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।निर्ययुस्तेरथैःशीघ्रैर्नानानीकैश्चसंयुताः ।।।।
इत्येतद्वाक्यमादाय रक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः॥
Verse 7
परिघान् पट्टसांश्चैवशरखङ्गपरश्वधान् ।शरीरान्तकरान् सर्वेचिक्षिपुर्वानरान् प्रति ।।।।वानराश्चद्रुमान्शैलान्राक्षसान्प्रतिचिक्षिपुः ।
ते सर्वे वानरान् प्रति परिघान् पट्टसांश्च शरखङ्गपरश्वधान् च, शरीरान्तकरान् घोरान्, चिक्षिपुः। वानराश्च प्रत्युत्तरं राक्षसान् प्रति द्रुमान् शैलांश्च चिक्षिपुः॥
Verse 8
स सङ्ग्रामोमहाभीमस्सूर्यस्यदयनंप्रति ।।।।रक्षसांवानराणां च तुमुलस्समपद्यत ।
सूर्यस्य उदयने प्रति रक्षसां वानराणां च स महाभीमः सङ्ग्रामः तुमुलः समपद्यत॥
Verse 9
तेगदाभिश्चचित्राभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः ।।।।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तदावानरराक्षसाः ।
तदा वानरराक्षसाः समरे चित्राभिः गदाभिः प्रासैः खडगैः परश्वधैश्च अन्योन्यं जघ्नुः॥
Verse 10
एवंप्रवृत्तेसङ्ग्रामेह्यद्भुतंसुमहद्रजः ।।।।रक्षसांवानराणां च शान्तंशोणितविस्रवैः ।
एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः। रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः॥
Verse 11
मातङ्गरथकूलाश्चवाजिमत्सास्यध्वजद्रुमाः ।।।।शरीरसङ्घाटवहाःप्रसस्रुःशोणितापगाः ।
मातङ्गरथकूलाश्च वाजिमत्सास्यध्वजद्रुमाः। शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः॥
Verse 12
ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।।।ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।।।
ततः सर्वे वानराः शोणितौघैः परिप्लुताः समरे पुनः पुनर् आप्लुत्याप्लुत्य वानरेन्द्राः ध्वजान् वर्माणि रथान् अश्वांश्च नानाप्रहरणानि च बभञ्जिरे।
Verse 13
ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।6.94.12।।ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।6.94.13।।
एष श्लोकः पूर्वश्लोकसमः; शोणितौघपरिप्लुताः सर्वे वानराः समरे आप्लुत्याप्लुत्य वानरेन्द्राः ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च बभञ्जिरे।
Verse 14
केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्चप्लवङ्गमाः ।रक्षसांदशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापिव्यकर्तयन् ।।।।
प्लवङ्गमाः तीक्ष्णदशनैर्नखैश्च रक्षसां केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च व्यकर्तयन्।
Verse 15
एकैकंराक्षसंसङ्ख्येशतंवानरपुङ्गवाः ।अभ्यधावन्तफलिनंवृक्षंशकुनयोयथा ।।।।
सङ्ख्ये एकैकं राक्षसं प्रति वानरपुङ्गवाः शतशः अभ्यधावन्त, फलिनं वृक्षं प्रति शकुनयो यथा।
Verse 16
तदागदाभिर्गुर्वीभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः ।निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाःपर्वतोपमाः ।।।।
तदा पर्वतोपमाः राक्षसाः गुर्वीभिः गदाभिः प्रासैः खडगैः परश्वधैश्च घोरान् वानरान् निर्जघ्नुः।
Verse 17
राक्षसैर्वध्यमानानांवानराणांमहाचमूः ।शरण्यंशरणंयातारामंदशरथात्मजम् ।।।।
राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः । शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥
Verse 18
ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।प्रविश्यराक्षसंसैन्यंशरवर्षंववर्ष ह ।।।।
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । प्रविश्य राक्षससैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥
Verse 19
प्रविष्टंतुतदारामंमेघास्सूर्यमिवाम्बरे ।नाथिजग्मुर्महाघोरानिर्दहन्तंशराग्निना ।।।।
प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे । नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना ॥
Verse 20
कृतान्येवसुघोराणिरामेणरजनीचराः ।ददृशुस्ते न वैरामंकर्माण्यसुकराणिते ।।।।
कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः । ददृशुस्ते न वै रामं कर्माण्यसुकराणि ते ॥
Verse 21
चालयन्तंमहासैन्यंविधमन्तंमहारथान् ।ददृशुस्ते न वैरामंवातंवनगतंयथा ।।।।
चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान्। तथापि ते न रामं ददृशुः—यथा वनगतं वातं, वेगेनानुभूयमानं न तु दृष्टिग्राह्यम्॥
Verse 22
छिन्नंभिन्नंशरैर्दग्धंप्रभन्नंशस्त्रपीडितम् ।बलंरामेणददृशुर्नरामंशीघ्रकारिणम् ।।।।
छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभिन्नं शस्त्रपीडितम्। बलं रामेण ददृशुः, न तु रामं शीघ्रकारिणम्॥
Verse 23
प्रहरन्तंशरीरेषु न तेपश्यन्तिराघवम् ।इन्द्रियार्थेषुतिष्ठन्तंभूतात्मानमिवप्रजाः ।।।।
प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम्। इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः॥
Verse 24
एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् ।एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।।।इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे ।अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।।।
‘एष हन्ति गजानीकम्, एष हन्ति महारथान्। एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन्स्वाजिभिः सह’—इति ते व्याकुला जगदुः॥
Verse 25
एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् ।एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।6.94.24।।इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे ।अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।6.94.25।।
इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे। अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य ते॥
Verse 26
न तेददृशिरेरामंदहन्तमपिवाहिनीम् ।मोहिताःपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहात्मना ।।।।
न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम्। महात्मना मुक्तेन परमास्त्रेण गान्धर्वेण ते मोहिताः॥
Verse 27
तेतुरामसहस्राणिरणेपश्यन्तिराक्षसाः ।पुनःपश्यन्तिकाकुत्स्थमेकमेवमहाहवे ।।।।
रणे राक्षसास्तु क्षणेन रामसहस्राणि पश्यन्ति; पुनर्महाहवे काकुत्स्थमेकमेव पश्यन्ति॥
Verse 28
भ्रमन्तीकाञ्चनींकोटिंकार्मुकस्यमहात्मनः ।अलातचक्रप्रतिमांददृशुस्ते न राघवम् ।।।।
महात्मनः राघवस्य कार्मुकस्य भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिम् अलातचक्रप्रतिमां ते ददृशुः; राघवं तु न ददृशुः॥
Verse 29
शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् ।ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।।।दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् ।ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।।।
शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारं नेमिकार्मुकम्। ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम्॥ दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान्। ददृशुः रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः॥
Verse 30
शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् ।ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।6.94.29।।दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् ।ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।6.94.30।।
दिवसस्याष्टभागमात्रेण राम एक एव अग्निशिखोपमैः शरैः कामरूपिणां राक्षसानां बलं न्यहनत्—वातरंहसां रथानाम् अनीकं दशसाहस्रम्, तरस्विनां कुञ्जराणाम् अष्टादशसहस्राणि, सारोहाणां वाजिनां च चतुर्दशसहस्राणि, तथा पदातीनां राक्षसानां पूर्णे द्वे शतसहस्रे।
Verse 31
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।।।
दिवसस्याष्टभागमात्रेण राम एक एव अग्निशिखोपमैः शरैः कामरूपिणां राक्षसानां बलं न्यहनत्—वातरंहसां रथानाम् अनीकं दशसाहस्रम्, तरस्विनां कुञ्जराणाम् अष्टादशसहस्राणि, सारोहाणां वाजिनां च चतुर्दशसहस्राणि, तथा पदातीनां राक्षसानां पूर्णे द्वे शतसहस्रे।
Verse 32
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
हतैर्गजपदात्यश्वैः तद् रणाजिरं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्येव अक्रीडभूमिरिव बभूव।
Verse 33
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः, रामस्य तत्कर्म ‘साधु साधु’ इति वदन्तः समपूजयन्।
Verse 34
तेहताश्वाहतरथाश्शान्ताविमथितध्वजाः ।अभिपेतुःपुरींलङ्कांहतशेषानिशाचराः ।।।।
ते निशाचराः हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः, हतशेषा एव सन्तः, पुरीं लङ्काम् अभिपेतुः।
Verse 35
हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूवरणाजिरम् ।अक्रीडभूमिःक्रुद्धस्यरुद्रस्येवमहात्मनः ।।।।
हतैर्गजपदात्यश्वैः तद् रणाजिरं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्येव अक्रीडभूमिरिव बभूव।
Verse 36
ततोदेवास्कसगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।साधुसावधितिरामस्यतत्कर्मसमपूजयन् ।।।।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः, रामस्य तत्कर्म ‘साधु साधु’ इति वदन्तः समपूजयन्।
Verse 37
अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् ।विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।।।जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च ।एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।।।
तदा धर्मात्मा रामः अनन्तरं सुग्रीवं प्रति अब्रवीत्; विभीषणं च, वानरं हनूमन्तं च, हरिश्रेष्ठं जाम्बवन्तं, मैन्दं द्विविदं च—“एतद् दिव्यम् अस्त्रबलं मम वा त्र्यम्बकस्य वा” इति॥
Verse 38
अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् ।विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।6.94.37।।जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च ।एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।6.94.38।।
अथ वा अहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे। भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः॥
Verse 39
निहत्यतांराक्षसराजवाहिनींरामस्तदाशक्रसमोमहात्मा ।अस्त्रषुशस्त्रषुजितक्लमश्चसंस्तूयतेदेवगणैःप्रहृष्टैः ।।।।
तदा महात्मा शक्रसमो रामः राक्षसराजवाहिनीं निहत्य, अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमः, प्रहृष्टैः देवगणैः संस्तूयते॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s directive to concentrate force on a single opponent (Rāma) versus Rāma’s response: protecting allies who seek refuge and applying overwhelming yet targeted astric force to halt a collapsing frontline.
The chapter frames dhārmic power as disciplined and purposive: when refuge is sought, the protector must act decisively; yet true agency can remain ‘unseen’—effects are evident even when the actor is beyond ordinary perception, emphasizing the limits of sense-based cognition.
Key landmarks are Laṅkā (as the defensive city to which survivors retreat) and the sabhā (council hall) as the institutional space of rākṣasa statecraft; culturally, the text foregrounds astra-traditions (e.g., Gandharva missile) and the Rudra/Tryambaka theological horizon invoked in Rāma’s statement.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.