Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे पौलस्त्यस्य रावणस्य मन्त्रिणः लक्ष्मणेन विभीषणसहाय्येन निहतस्य मेघनादस्येन्द्रजितः शोकावहं निधनं निवेदयन्ति। तच्छ्रुत्वा रावणः प्रथमं मूर्च्छां गतः, ततः पुत्रशोकेन विललाप, अनन्तरं क्रोधः समुत्थितः। तस्य भृकुटी प्रलयसमुद्र इव, मुखात् धूमाग्निनिर्गम इव, नेत्राभ्यां च प्रदीपदीप्ततैलवदश्रुपातः—इति महोपमानैः तस्य मनोविकारः वर्ण्यते। स ब्रह्मदत्तं दुर्धर्षं कवचं महाधनुश्च स्मृत्वा वरबलं दैवायुधसम्पत्तिं च प्रतिपाद्य राक्षसानां युद्धोत्साहं पुनरुत्थापयति, रामलक्ष्मणयोः प्रति पुनराक्रमणं घोषयति। किन्तु शोकः प्रतिशोधविपर्यासं जनयन् वैदेहीं सीतां हन्तुम् अशोकवनं प्रति खड्गमादाय धावति; राक्षसाश्च तस्याजेयत्वं मन्यमानाः हृष्टाः। अथ सीतादृष्ट्या भयाकुला सा हनूमता पूर्वं प्रस्तावितं मोक्षणं नाङ्गीकृत्यात्मानं निन्दति, रामस्य कौसल्यायाश्च चिन्तां वहति। तदा सुपार्श्वो नाम धर्मात्मा मन्त्री रावणं निवारयति—स्त्रीवधोऽधर्मः, क्रोधो युद्धे नियोज्यः, न तु सीतायाम्। तस्य वचनं श्रुत्वा रावणः शमं गत्वा निवर्तते, सभां प्रति पुनः प्रयाति—निजप्रतिशोधात् सार्वजनिकयुद्धधर्मे क्षणिकं पुनः समायोज्यते।
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वेन्द्रजितो वधम् । तस्यार्थं सम्यगविज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः न्यवेदयन् ॥
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
महाराज! विभीषणसहायेन लक्ष्मणेन युद्धे तव महाद्युतिः आत्मजः हतः; अस्माकं पश्यतां।
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
शूरेण शूरः समरे समागम्य, युध्येष्वपराजितोऽपि तव शूरपुत्रो महेन्द्रजित् लक्ष्मणेन निहतः। स तु शरैर्लक्ष्मणं सन्ताप्य परमाँल्लोकान् गतः॥
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
पुत्रस्य दारुणं वधं सङ्ख्ये घोरं भयावहम् इन्द्रजितः श्रुत्वा स महत् कश्मलं प्राविशत्॥
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
चिरात् संज्ञामुपलभ्य राक्षसपुङ्गवो राजा। पुत्रशोकाकुलो दीनः आकुलेन्द्रियो विललाप॥
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
हा राक्षसचमूमुख्य, मम वत्स महाबल! यः पुरा इन्द्रमपि जितवान्, स कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
क्रुद्धस्त्वं इषुभिः कालान्तकावपि भिन्द्याः, मन्दरस्यापि शृङ्गाणि; किं पुनर्लक्ष्मणं युधि॥
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
अद्य वै नस्वतो राजा यमो भूयो मम सम्मतः। येनाद्य त्वं महाबाहो कालधर्मेण संयुतः॥
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
एष पन्थाः सुयोधानां देवगणेष्वपि विश्रुतः। यः कृते हन्यते भर्तुः स नरः स्वर्गमृच्छति॥
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
अद्येन्द्रजितं हतं दृष्ट्वा देवगणाः सर्वे लोकपालाः महर्षयश्च निर्भयाः सन्तः सुखं स्वप्स्यन्ति।
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
अद्येन्द्रजिते निहते त्रयो लोकाः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना मम शून्येव निस्तेजा तमसा व्याप्तेव प्रतिभाति।
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
अद्याहं नैरृतकन्यानामन्तःपुरे रवं श्रोष्यामि, यथा गिरिगह्वरे करेणुसङ्घस्य निनादः प्रतिध्वनति।
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
परन्तप! यौवराज्यं लङ्कां रक्षांसि च, मातरं मां च भार्याश्च विहाय नः, क्व गतोऽसि?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
वीर! मम यमसादनं गतस्य प्रेतकार्याणि त्वयैव कर्तव्यानि; अद्य तु विपरीतमेव जातं—अहं तव प्रेतकार्याणि करिष्यामि।
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
सुग्रीवे जीवति राघवे लक्ष्मणेन च जीवति, मम शल्यमनुद्धृत्य नः विहाय त्वं क्व गतोऽसि?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
एवं विलापार्तं राक्षसाधिपं रावणं पुत्रव्यसनसम्भवः महान् कोप आविवेश।
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
प्रकृत्या कोपनं ह्येनं, पुत्रस्य पुनराधयः घर्मेऽर्कमिव रश्मयः दीप्तं सन्दीपयामासुः।
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
ललाटे सङ्गताभिर्भ्रुकुटीभिः स व्यरोचत; युगान्ते सहनक्रैर्महोर्मिभिरिवोदधिः।
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
कोपाद्विजृम्भमाणस्य तस्य वक्त्राद् धूमसहितो ज्वलन इवाग्निः स्पष्टमुत्पपात—वृत्रस्य वदनादिव ज्वाला निष्पतन्तीव।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
स पुत्रवधसन्तप्तः शूरो रावणः क्रोधवशं गतः; बुद्ध्या समीक्ष्य वैदेह्याः वधमेव निश्चिच्छेद।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
तस्य प्रकृत्यारक्ते नेत्रे क्रोधाग्निना अपि रक्ते; महाघोरस्य रावणस्य दीप्ते नेत्रे बभूवतुः।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
तस्य प्रकृत्या घोरं रूपं क्रोधाग्निमूर्छितं सत्; क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदं बभूव।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः प्रापतन्; दीप्ताभ्यां दीपाभ्यां सर्चिषः स्नेहबिन्दव इव।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
तस्य दन्तान् अवनिदशतः दशनस्वनः श्रूयते स्म—महतो यन्त्रस्य आवेष्ट्यमाणस्य दानवैः इव कठोरः शब्दः।
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
कालानल इव सङ्क्रुद्धः यां यां दिशम् अवैक्षत, तस्यां तस्यां भयत्रस्ताः राक्षसाः संविलियलिरे।
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
तम् अन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषु, दिशः सर्वाः वीक्षमाणं दृष्ट्वा राक्षसाः नोपचक्रमुः।
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
ततः परमसङ्क्रुद्धः रावणो राक्षसाधिपः, रक्षसां मध्ये आहवे संस्तम्भयिषुः अब्रवीत्।
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
मया वर्षसहस्राणि परमं तपः चरित्वा, तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः।
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या स्वयम्भुवः प्रसादतः । नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ॥
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् । देवासुरविमर्धेषु न भिन्नं वज्रमुष्टिभिः ॥
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे । प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरन्दरः ॥
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
तदातिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् । देवासुरविमर्धेषु मम दत्तं स्वयम्भुवा । अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम । रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ॥
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
शूरेण शूरः समरे समागम्य, युध्येष्वपराजितोऽपि तव शूरपुत्रो महेन्द्रजित् लक्ष्मणेन निहतः। स तु शरैर्लक्ष्मणं सन्ताप्य परमाँल्लोकान् गतः॥
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
स पुत्रवधसन्तप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः । समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
प्रत्यवेक्ष्य ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः। दीनो दीनस्वरैः सर्वान् तान् उवाच निशाचरान्॥
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
वनौकसां वञ्चनार्थं मम वत्सेन मायया तत्र किञ्चिदेव हतं दर्शितम्—‘सीतेयम्’ इति॥
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
तदिदं मया सत्यताम् आनयिष्ये, स्वहृदयस्य प्रियं करिष्ये। वैदेहीं क्षत्रबन्धुमनुव्रतां नाशयिष्यामि। इत्युक्त्वा स सचिवान् प्रति, खङ्गम् आशु परामृशत्॥
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
तदिदं मया सत्यताम् आनयिष्ये, स्वहृदयस्य प्रियं करिष्ये। वैदेहीं क्षत्रबन्धुमनुव्रतां नाशयिष्यामि। इत्युक्त्वा स सचिवान् प्रति, खङ्गम् आशु परामृशत्॥
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसं खड्गम् आदाय, पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः स रावणः। सहसा उत्प्लुत्य वेगेन निष्पपात, सभार्यः सचिवैर्वृतो यत्र मैथिली॥
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
अद्यैनं दृष्ट्वा तौ भ्रातरौ प्रव्यधिष्यतः। क्रुद्धेनानेन तर्जिताश्चत्वारो लोकपालाः कम्पेरन्; अन्ये च बहवः शत्रवः सम्युगेष्वनेनाभिपातिताः॥
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
व्रजन्तं सङ्क्रुद्धं राक्षसं प्रेक्ष्य, सिंहनादं विचक्रुशुः। अन्योन्यमालिङ्ग्य च, तं राक्षसं प्रेक्ष्य परस्परम् ऊचुः॥
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
अद्यैनं दृष्ट्वा तौ भ्रातरौ प्रव्यधिष्यतः। क्रुद्धेनानेन तर्जिताश्चत्वारो लोकपालाः कम्पेरन्; अन्ये च बहवः शत्रवः सम्युगेष्वनेनाभिपातिताः॥
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
त्रिषु लोकेषु रत्नानि आहृत्य रावणो भुङ्क्ते। विक्रमे बले च भुवि नास्त्यस्य सदृशः॥
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम्। क्रोधमूर्छितो रावणो वैदेहीम् अभिदुद्राव॥
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिर्वार्यमाणोऽपि सुसङ्क्रुद्धः। अभ्यधावत रावणः खे ग्रहो रोहिणीमिव॥
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता । ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ तं निशाम्य सविस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा । निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता । ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ तं निशाम्य सविस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा । निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत् । यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् । वधिष्यति सनाथां मां अनाथामिव दुर्मतिः ॥
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् । भार्या भव रमस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया । सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः । क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् । भार्या भव रमस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया । सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः । क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
बहुशः स माम् अनुव्रतां पतिव्रतां चोदयामास—“मम भार्या भव, मया सह रमस्व” इति। अहं तु ध्रुवं तं प्रत्याख्यातवती। अथासौ मम अनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः; क्रोधमोहसमाविष्टः मां हन्तुं समुद्यतः।
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ॥
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
मया इह राक्षसानां बहूनां हृष्टानां तथा प्रियान् प्रति विक्रोशतां भैरवो महान् नादः श्रुतः।
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
अहो धिक्! मन्निमित्तोऽयं राजपुत्रयोर्विनाशः किम्? अथ वा पुत्रशोकेन, रामलक्ष्मणौ अहत्वा, रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः मां विधमिष्यति इति निश्चयमकरोत्।
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
क्षुद्रया मया हनूमतः तद्वाक्यं न कृतम्। यदि अहं तदा तस्य पृष्ठे उपविष्टा अनिर्जिता यास्याम्; अद्य एवं न अनुशोचेयं, सती भर्तुरङ्कगता स्याम्।
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
मन्ये कौसल्यायाः हृदयं तु फलिष्यति, यदा एकपुत्रा सा पुत्रं युधि विनष्टं श्रोष्यति।
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
मन्ये कौसल्यायाः हृदयं तु फलिष्यति, यदा एकपुत्रा सा पुत्रं युधि विनष्टं श्रोष्यति।
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
सा हि महात्मनः जन्म च बाल्यं च यौवनं च, धर्मकार्याणि रूपं च संस्मरन्ती रुदती भविष्यति।
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
निहते पुत्रे निराशा सा शोकात् अचेतना, श्राद्धं दत्त्वा नूनम् अग्निम् आवेक्ष्यते, अथवा आपः प्रवेक्ष्यति।
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
धिगस्तु कुब्जाम् असतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्; यन्निमित्तं कौसल्या इमं शोकं प्रतिपत्स्यते।
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
इत्येवं विलपन्तीं तपस्विनीं मैथिलीं दृष्ट्वा, चन्द्रेण विना ग्रहवशंगतां रोहिणीमिव; एतस्मिन्नन्तरे शीलवान् शुचिः मेधावी सुपार्श्वो नाम तस्य अमात्यः, सचिवैः निवार्यमाणोऽपि रक्षसेश्वरं रावणमिदं वचनमब्रवीत्।
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य शीलवान् शुचिर्मेधावी सुपार्श्वो नाम अमात्यः रक्षसेश्वरं रावणम् उद्दिश्य—सचिवैर्निवार्यमाणोऽपि—इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
कथं नाम दशग्रीव, साक्षाद् वैश्रवणानुज, क्रोधाद्धर्ममपास्य च वैदेहीं हन्तुमिच्छसि?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा; स्त्रियः कस्माद्वधं वीर मन्यसे, राक्षसेश्वर?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
हे पार्थिव, रूपसम्पन्नां मैथिलीं सम्यक् प्रत्यवेक्षस्व। तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधं विसृज॥
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
अद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दश्यां अभ्युत्थानं कृत्वा, अमावास्यां बलैर्वृतो विजयाय निर्याहि॥
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
त्वं शूरो धीमान् रथी खड्गी, रथप्रवरमास्थितः। दाशरथिं रामं हत्वा भवान् मैथिलीं प्राप्स्यसि॥
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
स दुर्मतिः रावणः सुहृदा निवेदितं सुधर्म्यं वचः प्रतिगृह्य, गृहं जगाम। ततः वीर्यवान् सुहृद्वृतः पुनः सभां प्रययौ॥
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.