Sarga 89
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् एकोननवतितमे सर्गे लक्ष्मण–इन्द्रजितोः संग्रामः वाक्-युद्धेन शर-युद्धेन च क्रमशः तीव्रतरः भवति। क्रोधं निगृह्य लक्ष्मणः सूक्ष्मलक्ष्येण शरान् मुमोच; तस्य धनुषः टङ्कारः राक्षसेन्द्रं कम्पयामास। विभीषणः इन्द्रजितः पाण्डुतां मनोभङ्गस्य लक्षणं मन्यते। इन्द्रजित् तु पूर्वं रणाङ्गणे लक्ष्मणस्य मूर्च्छां स्मारयन् तं परिहासेन प्रचोदयति, स्मृतिं परीक्षते, “यमसदनं गच्छ” इति च धर्षयति। ततः परस्परं शरवृष्टयः प्रववर्षुः—लक्ष्मणः शरान् वर्षति, इन्द्रजित् लक्ष्मणं हनूमन्तं विभीषणं च विव्याध; कवचानि ध्वजानि च भग्नानि। न च कश्चिद् निवर्तते, न च श्रान्तिलक्षणं दृश्यते; आकाशं शरजालैः जालवत् अभवत्, प्रलयकालमेघसदृशं च दृश्यते। रक्तधाराः प्रपातवत् पतन्ति, देहाः पुष्पितवृक्षवत् शोभन्ते—एवं धैर्यं, लक्ष्यनिश्चयः, मनोबलस्य रक्षणं च प्रतिपाद्यते। अन्ते विभीषणः अवध्यलक्ष्मणस्य सहायार्थं प्रविशति, मित्रधर्मं रणरक्षणं च सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।
ततः दाशरथिः लक्ष्मणोऽमित्रकर्शणः शरान् सन्धाय राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः श्वसन् सर्प इव तान् ससर्ज।
Verse 2
तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।
तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वा स राक्षसाधिपो विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत।
Verse 3
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।
रावणात्मजं राक्षसं विषण्णवदनं दृष्ट्वा, युद्धसंयुक्तं सौमित्रिं विभीषणः प्रत्युवाच।
Verse 4
निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।
निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे । त्वरतेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥
Verse 5
ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।
ततः सन्धाय सौमित्रिः शरानग्निशिखोपमान् । मुमोच निशितांस्तस्मिन् सर्पानिव महाविषान् ॥
Verse 6
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः । मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥
Verse 7
उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।
स मुहूर्तेनैव संज्ञामुपलभ्य प्रत्यागतेन्द्रियः । अवस्थितं वीरं ददर्श वीरं दशरथात्मजम् ॥
Verse 8
सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।
स रोषात् संरक्तलोचनः सौमित्रिमभिचक्राम । आसाद्य च पुनः परुषं वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 9
किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।
किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् । यदा त्वं सह भ्रात्रा निबद्धो भुवि विचेष्टसे ॥
Verse 10
युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।
महायुद्धे खलु युवां शक्रानिसमैः शरैः प्रथमं भूमौ शायितौ, विसंज्ञौ सपुरस्सरौ।
Verse 11
स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये, व्यक्तं वा यमसादनं गन्तुमिच्छसि; यस्मात् त्वमधर्षयितुमिच्छसि।
Verse 12
यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।
यदि ते प्रथमे युद्धे मत्पराक्रमो न दृष्टः, अद्य ते दर्शयिष्यामि; इदानीं तिष्ठ व्यवस्थितः।
Verse 13
इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।
इत्युक्त्वा स सप्तभिः शरैर्लक्ष्मणमभिविव्याथ, दशभिश्च तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैर्हनूमन्तं समन्तात् ताडयामास।
Verse 14
ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।
ततः स वीर्यवान् क्रोधाद् द्विगुणसम्रब्धः सुप्रयुक्तेन शरशतेनैव विभीषणं निर्बिभेद।
Verse 15
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
इन्द्रजिता कृतं कर्म दृष्ट्वा रामानुजस्तदा अचिन्तयित्वा प्रहसन् ‘नैतत्किञ्चिद्’ इति ब्रुवन्। संगृह्य घोरान् शरान् नरपुङ्गवो लक्ष्मणो युधि अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं प्रति मुमोच।
Verse 16
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
इन्द्रजिता कृतं कर्म दृष्ट्वा रामानुजस्तदा अचिन्तयित्वा प्रहसन् ‘नैतत्किञ्चिद्’ इति ब्रुवन्। संगृह्य घोरान् शरान् नरपुङ्गवो लक्ष्मणो युधि अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं प्रति मुमोच।
Verse 17
नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।
निशाचर, रणगताः शूरा नैवं प्रहरन्ति; तवेमे शराः लघवोऽल्पवीर्याश्च, सुखा इव मे स्पृशन्ति।
Verse 18
नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।
समरे जयकाङ्क्षिणः शूरा नैवं युध्यन्ते—इत्येवं तं ब्रुवाणो धन्वी शरैस्तमभिववर्ष।
Verse 19
स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं महत् काञ्चनकवचं व्यशीर्यत; रथोपस्थे पतितं ताराजालमिवाम्बरात्।
Verse 20
विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।
विधूतवर्मानाराचैः स कृतव्रणो वीर इन्द्रजित् समरे प्रत्यूषे भानुमानिव बभूव।
Verse 21
ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।
ततः सङ्क्रुद्धो रावणात्मजो भीमविक्रमो वीरः शरसहस्रेण समरे लक्ष्मणं बिभेद।
Verse 22
व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।
लक्ष्मणस्यापि महद् दिव्यं कवचं व्यशीर्यत; अन्योन्यं रभिद्रुतौ कृतप्रतिकृतौ बभूवतुः।
Verse 23
अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।
अभीक्ष्णं निश्श्वसन्तौ तौ युधि तुमुलं युध्येताम्। शरैः सङ्कृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ॥
Verse 24
सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।
सुदीर्घकालं तौ वीरौ अन्योन्यं निशितैः शरैः। ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविहारदौ॥
Verse 25
बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।
आत्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ तदा शरौघैः कीर्णौ। निकृत्तकवचध्वजौ उष्णं रुधिरं सृजन्तौ प्रस्रवणाविव जलम्॥
Verse 26
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
ततोर्भीमनिःस्वनं घोरं शरवर्षं मुञ्चतोः। आकाशे नीलयोः कालमेघयोः सासारयोरिव॥
Verse 27
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
युध्यमानयोस्तयोः महान्कालो व्यत्ययात्। न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वा उपजग्मतुः॥
Verse 28
अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।
तौ अस्त्रविदां श्रेष्ठौ पुनः पुनरस्त्राणि दर्शयन्तौ, नानाविधाकारैः शरैः अन्तरिक्षे जालमिव बबन्धतुः।
Verse 29
न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।
दोषं न न्यपेतयन्तौ लघु चित्रं सुष्ठु च अस्यन्तौ, नरराक्षसौ उभौ तुमुलं घोरं समरं चक्रतुः।
Verse 30
तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।
तयोः पृथक् पृथग् भीमः तलनिस्स्वनः शुश्रुवे; घोरः स निर्घात इव दारुणः जनं प्रकम्पयन्।
Verse 31
सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।
तदा तयोः समरयत्तयोः शब्दः भ्राजते स्म—सुघोरयोर्निष्टनतोः गगने मेघयोरिव।
Verse 32
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ । प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ॥
Verse 33
तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरायुधि । असृद्गिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥
Verse 34
अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।
अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे सञ्जघट्टिरे । बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥
Verse 35
सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।
स बभूव रणॆ घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः । अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां स्त्रे कुशमयश्चयः ॥
Verse 36
तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः । सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकिंशुकौ ॥
Verse 37
चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परवधैषिणौ । मुहुर्मुहुः सन्निपातं घोरं तुमुलं चक्रतुः ॥
Verse 38
लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् । अन्योन्यमभिघ्नन्तौ तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम् ॥
Verse 39
बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।
बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ । महावीर्यौ शुशुभाते प्ररूढाविव पर्वतौ ॥
Verse 40
तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।
तयोरुधिरसिक्तानि सम्वृतानि शरैर्भृशम् । सर्वगात्राणि बभ्राजुर्ज्वलन्त इव पावकाः ॥
Verse 41
तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
तयोः समरमध्ये युध्यमानयोर्महान् कालो व्यतीयात्; तथापि न तौ युद्धात् वैमुख्यं जग्मतुः, न च श्रमं किञ्चिदप्युपजग्मतुः।
Verse 42
ततः महात्मा विभीषणो लक्ष्मणस्य हितमिच्छन्, अग्रे समरेऽपराजितस्य तस्य श्रमविनिवृत्त्यर्थं रणभूमिं समागत्य तत्र तस्थौ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is psychological warfare within dharmic combat: Indrajit attempts to destabilize Lakṣmaṇa through memory-taunts and threats of death, while Lakṣmaṇa rejects fear, critiques improper striking, and responds with disciplined, targeted force rather than reckless rage.
The sarga teaches that true vīrya includes mental sovereignty: endurance under pain, refusal to concede moral or psychological ground, and sustained effort without fatigue or retreat—supported by loyal allies who act for one’s welfare in crisis.
No specific terrestrial landmark is foregrounded; instead, the ‘sky’ (antarikṣa/gagana) becomes the primary arena through networks of arrows and cloud similes, while ‘Yama’s abode’ functions as a cultural-religious reference point for mortality and warrior challenge.