Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 81, Shloka 11
इन्द्रजितो मायासीतावधः
Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
Devanagari script
तांनिरीक्ष्यमुहूर्तंतुमैथिलीत्यध्यवस्यतु ।बभूवाचिरदृष्टाहितेनसाजनकात्मजा ।।।।
Transliteration
tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīti adhyavasyatu | babhūvā ciradṛṣṭā hi tena sā janakātmajā ||
Translation
तां मुहूर्तं निरीक्ष्य सः “मैथिली” इति निश्चयं जगाम। तेन हि सा जनकात्मजा न चिरादेव दृष्टपूर्वा बभूव॥
Word by Word
अब्रवीत्spoke
अब्रवीत्:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), परस्मैपदी, प्रथमपुरुष, एकवचन
ताम्to her
ताम्:
कर्म (Karma/Object of अब्रवीत्)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तुindeed/but
तु:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात/particle
शोकार्ताम्grief-stricken
शोकार्ताम्:
कर्म-विशेषण (Adjective of ताम्)
TypeAdjective
Rootशोक + आर्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘afflicted with grief’
निरानन्दाम्joyless
निरानन्दाम्:
कर्म-विशेषण (Adjective of ताम्)
TypeAdjective
Rootनिर् + आनन्द (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘without joy’
तपस्विनीम्ascetic woman
तपस्विनीम्:
कर्म (Apposition to ताम्)
TypeNoun
Rootतपस्विनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘ascetic woman’
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल (Absolutive; prior action)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having seen’
रथस्थिताम्standing in the chariot
रथस्थिताम्:
कर्म-विशेषण (Adjective of ताम्)
TypeAdjective
Rootरथ + स्थित (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘standing/placed in the chariot’
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल (Absolutive; prior action)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); पुनरुक्ति (repetition for emphasis)
राक्षसेन्द्रसुतश्रिताम्under the sway of the Rakshasa-king's son
राक्षसेन्द्रसुतश्रिताम्:
कर्म-विशेषण (Adjective of ताम्)
TypeAdjective
Rootराक्षस-इन्द्र + सुत + श्रित (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘having taken refuge with/under the control of the son of the lord of Rakshasas’
कम्whom/what
कम्:
कर्म (Object in thought)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; प्रश्नवाचक (interrogative)
समर्थितम्contrived/arranged
समर्थितम्:
कर्म (Object in thought)
TypeVerb
Rootसम् + अर्थ् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘supported/arranged/contrived’ (as object of ‘thinking’)
अस्यof this one/of him
अस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन
इतिthus
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (Quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/quotative particle
चिन्तयन्thinking
चिन्तयन्:
कर्ता-विशेषण (Concomitant action of subject)
TypeVerb
Rootचिन्त् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
महाकपिःthe great monkey (Hanuman)
महाकपिः:
कर्ता (Apposition to सः)
TypeNoun
Rootमहा + कपि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘great monkey’
सहtogether with
सह:
सहकारक (Associative)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सहार्थक उपसर्ग/particle ‘together with’
तैःwith those
तैः:
सहकारक (Associate with सह)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
वानरश्रेष्ठैःwith the best Vanaras
वानरश्रेष्ठैः:
सहकारक (Associate with सह)
TypeNoun
Rootवानर + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘best of monkeys’
अभ्यधावतrushed towards
अभ्यधावत:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootअभि + धाव् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), परस्मैपदी, प्रथमपुरुष, एकवचन
रावणिम्Ravani (Indrajit)
रावणिम्:
कर्म (Karma/Object of अभ्यधावत)
TypeNoun
Rootरावणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘son of Ravana’
Context
He looked at her for a moment and recognised her as Janaka's daughter since he had seen her not long before.
Characters & Entities
M
Maithilī (Sītā)J
JanakaFAQs
Discernment (viveka) is essential to dharma: one must perceive clearly before acting, especially amid deception and emotional turmoil.
A witness (contextually, Hanumān) looks carefully at the woman displayed in the chariot and recognizes her as Sītā.
Hanumān’s attentiveness and responsible judgment—he verifies before reacting.