Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे इन्द्रजित् राघवस्याभिप्रायं ज्ञात्वा लङ्काम् अन्तः प्रविश्य, राक्षसानां निधानं स्मरन् क्रोधसमाविष्टः पश्चिमद्वारेण निष्क्रान्तः। रणाय सज्जौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा स मायां प्रयुङ्क्ते—राक्षसपरिवृतं रथस्थं सीताप्रतिरूपं स्थापयित्वा वानरसेनां मोहयितुं समभ्यगच्छत्। वानराः समुत्थाय प्रधावन्ति; हनूमान् अग्रे स्थित्वा गिरिशिखरं शस्त्रवत् वहन् तं रथं ददर्श। एकवेणीं धूलिधूसराङ्गीं तपस्विनीव लक्षितां तां मैथिलीमिति मन्यमानः स विस्मितो व्यथितश्चाभवत्। इन्द्रजित् तु नाट्यवत् केशेषु गृहीत्वा तां ताडयन् ‘शत्रुपीडनार्थं स्त्रीहिंसा अपि युज्यते’ इति वदति। हनूमान् तदकुलीनं कर्म निन्दन् इन्द्रजितोऽचिरेण विनाशं, मृत्योरनन्तरं च कीर्तिनाशं व्याहरत्। ततः इन्द्रजित् जनसमक्षं खड्गेन तां मायासीताṃ ‘हत्वा’ वानरप्रयत्नं व्यर्थमिति घोषयामास। तेन वानराः क्षणं शोकाकुलाः पलायन्ते, इन्द्रजित् तु हृष्टः सिंहनादं चकार—युद्धावश्यकतया न, मनोबलभङ्गाय मायां शस्त्रं कृत्वा।
Shlokas
Verse 1
विज्ञायतुमनस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।स निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेशपुरींततः ।।।।
विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः। स निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेश पुरीं ततः॥
Verse 2
सोऽनुस्मृत्यवधंतेषांराक्षसानांतरस्विनाम् ।क्रोधताम्रेक्षणश्शूरोनिर्जगामाहाद्युति: ।।।।
स तेषां तरस्विनां राक्षसानां वधमनुस्मृत्य शूरो महाद्युतिः; क्रोधताम्रेक्षणो निर्जगाम।
Verse 3
स पश्चिमेवद्वारेणनिर्ययौराक्षसैर्वृतः ।इन्द्रजित्सुमहावीर्यःपौलस्त्योदेवकण्टकः ।।।।
सः पश्चिमद्वारेण राक्षसैर्वृतो निर्ययौ; सुमहावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टक इन्द्रजित्।
Verse 4
इन्द्रजित्तुततोदृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रणायाभ्युद्यतौवीरौमायांप्रादुष्करोत्तदा ।।।।
ततः इन्द्रजित् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ रणायाभ्युद्यतौ वीरौ दृष्ट्वा तदा मायां प्रादुष्करोत्।
Verse 5
इन्द्रजित्तुरथेस्थाप्यसीतांमायामयींतदा ।बलेनमहतावृत्यतस्यावधमरोचयत् ।।।।
तदा इन्द्रजित् रथे मायामयीं सीतां स्थापयित्वा, महता बलेन वृत्य, तस्याः अवधं अरोचयत्।
Verse 6
मोहनार्थंतुसर्वेषांबुद्धिंकृत्वासुदुर्मतिः ।हन्तुंसीतांव्यवसितोवानराभिमुखोययौ ।।।।
सर्वेषां मोहनार्थं बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः, सीतां हन्तुं व्यवसितः, वानराभिमुखो ययौ।
Verse 7
तम्दृष्टवात्वभिनिर्यान्तंसर्वेतेकाननौकसः ।उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाश्शिलाहस्तायुयुत्सवः ।।।।
तं त्वभिनिर्यान्तं दृष्ट्वा सर्वे ते काननौकसः । अभिसङ्क्रुद्धा युयुत्सवः शिलाहस्ता उत्पेतुः ॥
Verse 8
हनूमान् पुरतस्तेषांजगामकपिकुञ्जरः ।प्रगृह्यसुमहच्छृङ्गंपर्वतस्यदुरासदम् ।।।।
तेषां पुरतः कपिकुञ्जरो हनूमान् जगाम । पर्वतस्य दुरासदं सुमहच्छृङ्गं प्रगृह्य ॥
Verse 9
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।।।
स इन्द्रजितो रथे हतानन्दां सीतां ददर्श । एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम् ॥ परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम् । रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ॥
Verse 10
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।6.81.9।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।6.81.10।।
स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे। एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम्॥ परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम्। रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम्॥
Verse 11
तांनिरीक्ष्यमुहूर्तंतुमैथिलीत्यध्यवस्यतु ।बभूवाचिरदृष्टाहितेनसाजनकात्मजा ।।।।
तां मुहूर्तं निरीक्ष्य सः “मैथिली” इति निश्चयं जगाम। तेन हि सा जनकात्मजा न चिरादेव दृष्टपूर्वा बभूव॥
Verse 12
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।।।
शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीमिव स्थिताम्। रथोस्थितां राक्षसेन्द्रसुताश्रितां दृष्ट्वा स महाकपिः “किमस्याः समर्थितम्” इति चिन्तयन्। तैर्वानरश्रेष्ठैः सह रावणिमभ्यधावत॥
Verse 13
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।6.81.12।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।6.81.13।।
शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीमिव स्थिताम्। रथोस्थितां राक्षसपुत्राश्रितां दृष्ट्वा स महाकपिः “किमस्याः समर्थितम्” इति चिन्तयन्। तैर्वानरश्रेष्ठैः सह रावणिमभ्यधावत॥
Verse 14
तद्वानरबलंदृष्टवारावणिःक्रोधमूर्छितः ।कृत्वाविकोशंनिस्त्रिंशंमूर्ध्निसीतामकर्षयत् ।।।।
तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः। विकोशं निस्त्रिंशं कृत्वा मूर्ध्नि सीतामकर्षयत्॥
Verse 15
तांस्त्रियंपश्यतांतेषांताडयामासरावणि: ।क्रोशन्तींरामरामेतिमाययायोजितांरथे ।।।।
तेषां पश्यतां स रावणिः तां स्त्रियं ताडयामास। मायया योजितां रथे “राम राम” इति क्रोशन्तीम्॥
Verse 16
गृहीतमूर्धजांदृष्टवाहनुमान् दैन्यमागतः ।शोकजंवारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।।।।
गृहीतमूर्धजां तां दृष्ट्वा मारुतात्मजो हनुमान् दैन्यमवाप; शोकसमुद्भवं वारि नेत्राभ्यामुत्सृजन् साश्रुर्भवद्।
Verse 17
तांदृष्टवाचारुसर्वाङ्गींरामस्यमहिषींप्रियाम् ।अब्रवीत्पुरुषंवाक्यंक्रोधाद्रक्षोधिपात्मजम् ।।।।
तां रामस्य प्रियाम् महिषीं चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वा स क्रोधात् रक्षोधिपात्मजं प्रति कठोरं वचनं पुरुषं चाब्रवीत्।
Verse 18
दुरात्मन्नात्मनाशायकेशपक्षेपरामृशः ।ब्रह्मर्षीणांकुलेजातोराक्षसींयोनिमाश्रितः ।।।।
दुरात्मन्! केशपक्षे परामर्शोऽयं तवात्मनाशाय; ब्रह्मर्षीणां कुले जातोऽपि राक्षसीं योनिमाश्रित्य राक्षसाचारं समाचरसि।
Verse 19
धिक्त्वांपापसमाचारंयस्यतेमतिरिदृशी ।नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।।।।अनार्यस्येदृशंकर्मघृणातेनास्तिनिर्घृण ।
धिक् त्वां पापसमाचारं, यस्य ते मतिरिदृशी! नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम। अनार्यस्येदृशं कर्म; घृणा ते नास्ति, निर्घृण!
Verse 20
च्युतागृहाच्चराज्याच्चरामहस्ताच्चमैथिली ।।।।किंतवैषापराद्धाहियदेनांहन्तुमिच्छसि ।
च्युतागृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली । किं तवैषा पराद्धा हि यदेनां हन्तुमिच्छसि ॥ गृहाद्राज्याच्च रामस्य करात् चापहृता मैथिली। किं तेऽपराधं कृतवती यदेनां हन्तुमिच्छसि॥
Verse 21
सीतांहत्वातु न चिरंजीविष्यसिकथञ्चन ।।।।वधार्हकर्मणानेनममहस्तगतोह्यसि ।
सीतां हत्वा तु न चिरं जीविष्यसि कथञ्चन । वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि ॥ सीतां हत्वा न चिरं कथञ्चन जीवितुं शक्यसे। अनेन वधार्हकर्मणा मम हस्तगत एव त्वम्॥
Verse 22
येच स्त्रीघातिनांलोकालोकवध्यैषुकुसतिताः ।।।।इहजीवितमुत्सृज्यप्रेत्यतान्प्रतिपत्स्यसे ।
ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्येषु कुसतिताः । इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रतिपत्स्यसे ॥ स्त्रीघातिनां ये लोका लोकवध्येषु कुसंस्थिताः। इह जीवितं त्यक्त्वा प्रेत्य तानेव प्रतिपत्स्यसे॥
Verse 23
तिब्रुवाणोहनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।।।।अभ्यदावत् ससुङ्कृद्धोराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।
इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः । अभ्यदावत् ससङ्कृद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ एवं ब्रुवन् हनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः। ससङ्कृद्धोऽभ्यदावत् राक्षसेन्द्रसुतं प्रति॥
Verse 24
पतन्तंमहावीर्यंतदनीकंवनौकसाम् ।।।।रक्षसांभीमकोपानामनीकंतुन्यवारयत् ।
पतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् । रक्षसां भीमकोपानामनीकं तु न्यवारयत् ॥ पतन्तं महावीर्यं वनौकसामनीकं तत्। भीमकोपानां रक्षसामनीकं तु न्यवारयत्॥
Verse 25
सःतांबाणसहस्रेणविक्षोभ्यहरिवाहिनीम् ।।।।हनूमन्तंहरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ।
सः सहस्रबाणैः हरिवाहिनीं विक्षोभ्य, हरिश्रेष्ठं हनूमन्तं प्रति इन्द्रजित् प्रत्युवाच।
Verse 26
सुग्रीवस्त्वं च रामश्चयन्निमित्तमिहागताः ।।।।तांवधिष्यामिवैदेहीमद्यैवतवपश्यतः ।
सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः—तां वैदेहीं अद्यैव तव पश्यतः वधिष्यामि।
Verse 27
इमांहत्वाततोरामंलक्ष्मणंत्वां च वानर ।।।।सुग्रीवं च वधिष्यामितंचानार्यंविभीषणम् ।
इमां हत्वा ततः रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर, सुग्रीवं च वधिष्यामि, तं चानार्यं विभीषणम्।
Verse 28
न हन्तव्याःस्त्रियश्चेतियद् ब्रवीषिप्लवङ्गम ।।।।पीडाकरममित्राणांयत्स्यात्कर्तव्यमेवतत् ।
स्त्रियो न हन्तव्याः इति यद् ब्रवीषि, प्लवङ्गम; अमित्राणां यत् पीडाकरं स्यात्, तत् कर्तव्यमेव।
Verse 29
तमेवमुक्त्वारुदतींसीतांमयामयीं च ताम् ।।।।शितधारेणखङ्गेननिजघानेन्द्रजित्स्वयम् ।
तम् एवम् उक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं च ताम् । शितधारेण खङ्गेन निजघान इन्द्रजित् स्वयम् ॥
Verse 30
यज्ञोपवीतमार्गेणभिन्नातेनतपस्विनी ।।।।सापृथिव्यांपृथुश्रोणीपपातप्रियदर्शना ।
यज्ञोपवीतमार्गेण भिन्ना तेन तपस्विनी । सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥
Verse 31
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।।।
ताम् इन्द्रजित् स्त्रियं हत्वा हनूमन्तम् उवाच ह । मया रामस्य पश्येमां कोपेन च । एषा विशस्ता वैदेही निष्फलो वः परिश्रमः ॥
Verse 32
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।6.81.31।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।6.81.32।।
ताम् इन्द्रजित् स्त्रियं हत्वा हनूमन्तम् उवाच ह । मया रामस्य पश्येमां कोपेन च । एषा विशस्ता वैदेही निष्फलो वः परिश्रमः ॥
Verse 33
ततःखडगेनमहताहत्वातामिन्द्रजित् स्वयम् ।हृष्टस्सरथमास्थायननाद च महास्वनम् ।।।।
ततः खड्गेन महता हत्वा ताम् इन्द्रजित् स्वयम् । हृष्टः सरथमास्थाय ननाद च महास्वनम् ॥
Verse 34
वानराश्शुश्रुवुश्शब्दमदूरेप्रत्यवस्थिताः ।व्यादितास्यस्यनदतस्तद्दुर्गंसंश्रितस्यतु ।।।।
अदूरे प्रत्यवस्थिताः वानराः तस्य व्यादितास्यस्य नदतः, तद् दुर्गं संश्रितस्य, शब्दं शुश्रुवुः।
Verse 35
तथातुसीतांविनिहत्यदुर्मतिःप्रहृष्टचेतास्सबभूवरावणिः ।तंहृष्टरूपंसमुदीक्ष्यवानराविषण्णरूपास्सहसाप्रददुद्रुवुः ।।।।
एवं सीतां विनिहत्येति दुर्मतिः रावणिः प्रहृष्टचेताः बभूव। तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानराः विषण्णरूपाः सहसा प्रददुद्रुवुः॥
Frequently Asked Questions
Indrajit stages violence against a woman (an illusory Sītā) to break enemy morale, forcing the narrative to examine wartime limits: whether psychological victory can justify acts framed as cruelty toward the protected and non-combatant.
The dialogue asserts that adharma—especially cruelty and the targeting of the vulnerable—corrodes the perpetrator and invites retribution; Hanumān’s rebuke frames such conduct as self-destructive and socially condemnable, regardless of tactical gain.
The action is anchored at Laṅkā’s city-space and its western gate, with culturally marked details such as the yajñopavīta-mārga (sacred-thread line) used to describe the sword’s diagonal cut, and emblematic war-objects like the chariot, sword, and mountain peak.