Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
युद्धकाण्ड
राक्षसानां महावधं श्रुत्वा रावणो निकुम्भकुम्भयोर्मरणेन शोकक्रोधसमाविष्टोऽभवत्। स तदा खरस्य पुत्रं विशालाक्षं मकराक्षं समाहूय, रामलक्ष्मणौ वानरसेनां च निहन्तुमिति कठोरमाज्ञां ददौ। मकराक्षो युद्धविश्वासेन तामाज्ञां प्रतिगृह्य रावणं प्रणम्य प्रदक्षिणं च कृत्वा रथं बलं च सज्जीकारयामास। रथमारुह्य राक्षसान् पुरतः प्रेषयामास—“अग्रे गत्वा युध्यध्वम्” इति। ततः रूपपरिवर्तिनो भीमाः राक्षसाः गजसमूहसन्निभा भूमिं कम्पयन्तः सेनापतिं परिवव्रुः; भेरीशङ्खनिनादैः करतालध्वनिभिश्च रणशब्दोऽभवत्। प्रस्थिते तु बले निमित्तानि दारुणानि दृश्यन्ते—सारथेरङ्कुशो निपपात, ध्वजोऽपतत्, अश्वा ग्लानाः अश्रूणि मुमुचुः, रजोधूसरः कटुको वायुरवात्; तथापि ते तानि लक्षणानि अवज्ञाय रामलक्ष्मणयोः समीपं जग्मुः।
Shlokas
Verse 1
निकुम्भंनिहतंश्रुत्वाकुम्भं च विनिपातितम् ।रावणःपरमामर्षीप्रजज्वालानलोयथा ।।।।
निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम्, रावणः परमामर्षी अनलो यथा प्रजज्वाल।
Verse 2
नैरृतःक्रोधशोकाभ्यांद्वाभ्यांतुपरिमूर्छितः ।खरपुत्रंविशालाक्षंमकराक्षमचोदयत् ।।।।
नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः। खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत्॥
Verse 3
गच्छपुत्रऽमयाऽजाज्ञप्तोबलेनाभिसमवनितः ।राघवंलक्ष्मणंचैवजहितांश्चवनौकसः ।।।।
गच्छ पुत्र मया आज्ञप्तो बलेनाभिसमावनितः। राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तांश्च वनौकसः॥
Verse 4
रावणस्यवचश्श्रुत्वाशूरमानीखरात्मजः ।बाढमित्यब्रवीद्धृष्टोमकराक्षोनिशाचरम् ।।।।
रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः। बाढम् इत्यब्रवीद् धृष्टो मकराक्षो निशाचरः॥
Verse 5
सोऽभिवाद्यदशग्रीवंकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निर्जगामगृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञयाबली ।।।।
स दशग्रीवं रावणं प्रणम्य विधिवत् प्रदक्षिणं च कृत्वा, रावणाज्ञया बली शुभ्रात् गृहात् निर्जगाम।
Verse 6
समीपस्थंबलाध्यक्षंखरपुत्रोऽब्रवीदिदम् ।रथश्चानीयतांशीघ्रंसैन्यंत्वानीयतांत्वरात् ।।।।
समीपस्थितं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीत्— “रथः शीघ्रम् आनीयताम्, सैन्यं च त्वरया समानीयताम्।”
Verse 7
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोनिशाचरः ।स्यन्दनं च बलंचैवसमीपंप्रत्यपादयत् ।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः । स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥
Verse 8
प्रदक्षिणंरथंकृत्वाआरुरोहनिशाचरः ।सूतंसञ्चोदयामासशीघ्रंमेरथमावह ।।।।
प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः । सूतं सञ्चोदयामास शीघ्रं मे रथम् आवह ॥
Verse 9
अथतान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।यूयंसर्वेप्रयुध्यध्वंपुरस्तान्ममराक्षसाः ।।।।
अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीद् इदम् । यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान् मम राक्षसाः ॥
Verse 10
अहंराक्षसराजेनरावणेनमहात्मना ।आज्ञप्तःसमरेहन्तुंतावुभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
अहं महात्मना राक्षसराजेन रावणेन समरे तौ रामलक्ष्मणौ हन्तुमाज्ञप्तः।
Verse 11
अद्यरामंवधिष्यामिलक्ष्मणं च निशाचराः ।शाखामृगं च सुग्रीवंवानरांश्चशरोत्तमैः ।।।।
अद्य रामं लक्ष्मणं च, शाखामृगं सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैर्वधिष्यामि।
Verse 12
अद्यशूलनिपातैश्चवानराणांमहाचमूम् ।प्रदहिष्यामिसम्प्राप्तांशुष्केन्धनमिवानलः ।।।।
अद्य शूलनिपातैः सम्प्राप्तां वानराणां महाचमूं शुष्केन्धनमिवानलः प्रदहिष्यामि।
Verse 13
मकराक्षस्यतच्छ्रुत्वावचनंतेनिशाचराः ।सर्वेनानायुधोपेताबलवन्तःसमाहिताः ।।।।
मकराक्षस्य वचनं श्रुत्वा ते निशाचराः सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः समागत्य प्रस्थिताः।
Verse 14
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।।।
ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः। मातङ्गा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः॥ परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम्। अभिजघ्नुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम्॥
Verse 15
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।6.78.14।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।6.78.15।।
ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः। मातङ्गा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः॥ परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम्। अभिजघ्नुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम्॥
Verse 16
शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानांसमन्ततः ।क्ष्येळितास्फोटितानां च तत्रशब्दोमहानभूत् ।।।।
शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः। क्ष्येळितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत्॥
Verse 17
प्रभ्रष्टोऽथकरात्तस्यप्रतोदस्सारथेस्तदा ।पपातसहसादैवाद्ध्वजस्तस्यतुरक्षसः ।।।।
अथ तदा सारथेः करात् प्रतोदः प्रभ्रष्टः; दैवात् सहसा तस्य रक्षसः ध्वजश्च पपात— अशुभसूचकः।
Verse 18
तस्यतेरथसंयुक्ताहयाविक्रमवर्जिताः ।चरणैराकुलैर्गत्वादीनाःसास्रमुखाययुः ।।।।
तस्य रथयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः; आकुलचरणैः गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः।
Verse 19
प्रवातिपवनस्तस्मिन् सपांसुःखरदारुणः ।निर्याणेतस्यरौद्रस्यमकराक्षस्यदुर्मतेः ।।।।
तस्य रौद्रस्य दुर्मतेः मकराक्षस्य निर्ग्याणे, सपांसुः खरदारुणः पवनः प्रवाति।
Verse 20
तानिदृष्टवानिमित्तानिराक्षसावीर्यवत्तमाः ।अचिन्त्यनिर्गतास्सर्वेयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।।।
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः । अचिन्त्य सर्वे निर्गत्य यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥
Verse 21
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णास्समरमखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।अहमहमितियुद्धकौशलास्तेरजनीचराःपरिबभ्रमुर्नदन्तः ।।।।
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः । अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनीचराः परिबभ्रमुर्नदन्तः ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s retaliatory command to eliminate Rama, Lakshmana, and the Vanaras—an escalation driven by rage and grief rather than reflective counsel—showing how leadership decisions under passion can deepen adharma and hasten ruin.
The chapter juxtaposes martial confidence with warning signs: ignoring nimitta (dropped whip, fallen standard, distressed horses, violent wind) illustrates the epic’s moral causality—when intent is corrupted by arrogance and wrath, even power and numbers cannot secure auspicious outcomes.
No named landmark is foregrounded; instead, the sarga highlights cultural-martial conventions—pradakṣiṇa and formal salutation before departure, the soundscape of conches and drums, and the banner/standard as a symbolic marker of fortune and authority in war.