Sarga 74

Verse 1

तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ।।6.74.1।।

तयोः रणाग्रे तदा आसादितयोः हरिपुङ्गवानां सैन्यं मुमोह। सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तोऽपि ते किंचित् न प्रतिपेदिरे॥

Verse 2

ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः ।उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।।6.74.2।।

ततः विषण्णं सैन्यं समवेक्ष्य बुद्धिमतां वरिष्ठो विभीषणः, शाखमृगराजवीरान् अप्रतिमैर्वचोभिराश्वासयन् उवाच।

Verse 3

माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ ।स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ।।6.74.3।।

मा भैष्ट; नास्त्यत्र विषादकालः। यदार्यपुत्रौ विवशौ विषण्णौ स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ, इन्द्रजिदस्त्रजालैः सादितौ॥

Verse 4

तस्मैतुदत्तंपरमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् ।तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ।।6.74.4।।

स्वयम्भुवा तस्मै परमं ब्राह्ममस्त्रममोघवेगं दत्तम्; तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ निपातितौ—अत्र कः विषादकालः?

Verse 5

ब्राह्ममस्त्रंततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः ।विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ।।6.74.5।।

ततो धीमान् मारुतिः ब्राह्ममस्त्रं यथावत् मानयित्वा, विभीषणवचः श्रुत्वा, हनूमान् तम् अथ अब्रवीत्।

Verse 6

एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणांतरस्विनाम् ।योयोधारयतेप्राणांस्तंतमाश्वासयाव ।।6.74.6।।

एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्। यो यो धारयते प्राणान् तं तम् आश्वासयाव॥

Verse 7

तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ ।उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ।।6.74.7।।

तावुभौ युगपद् वीरौ हनूमद् राक्षसोत्तमौ। उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः॥

Verse 8

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः, स्रवद्भिः क्षतजगात्रैः, प्रस्रवद्भिश्च ततस्ततः पतितैर्वानरैः तत्र दृश्यते स्म।

Verse 9

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

पर्वताकारैः पतितैर्वानरैः शस्त्रैश्च दीप्तैः पतितैः अभिसङ्कुलां वसुन्धरां तौ ददृशाते।

Verse 10

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्। गवाक्षं सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम्॥ मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा। विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे॥

Verse 11

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्। गवाक्षं सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम्॥ मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा। विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे॥

Verse 12

सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणांतरस्विनाम् ।अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ।।6.74.12।।

स्वयम्भुवः प्रियस्येन्द्रजितः स्वयम्भुशस्त्रेण च, अह्नः पञ्चमशेषेण तरस्विनां वानराणां सप्तषष्टिः कोट्यो निहताः।

Verse 13

सागरौघनिभंभीमंदृष्टवाबाणार्दितंबलम् ।मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ।।6.74.13।।

सागरौघनिभं भीमं बाणार्दितं बलं दृष्ट्वा, हनूमान् सविभीषणो जाम्बवन्तं मार्गते स्म।

Verse 14

स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् ।प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ।।6.74.14।।दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितं, प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् जाम्बवन्तं दृष्ट्वा; तमुपसङ्ग्रम्य पौलस्त्यो विभीषणो वाक्यमब्रवीत्।

Verse 15

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

कच्चिदार्य, तीक्ष्णैः शरैः तव प्राणाः नाध्वंसिताः किल?

Verse 16

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् ऋक्षपुङ्गवः । कृच्छ्रादभ्युद्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 17

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये ।पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ।।6.74.17।।

नैरृतेन्द्र महावीर्य, स्वरेण त्वामभिलक्ष्ये । पीड्यमानः शितैर्बाणैः, न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥

Verse 18

अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत ।हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ।।6.74.18।।

अञ्जनासुप्रजायेन मातरिश्वा च नैरृत । हनुमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित् ॥

Verse 19

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः ।आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ।।6.74.19।।

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः । आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम् ॥

Verse 20

नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे ।आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ।।6.74.20।।

आर्य, न त्वं राजनि सुग्रीवे, नाङ्गदे, नापि राघवे—यथाऽस्मिन् वायुसुते हनूमति—तथाविधं स्नेहम् अभिव्यनजसि।

Verse 21

विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ।।6.74.21।।

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् प्रत्युवाच—शृणु, नैरृतशार्दूल; यस्मात् कारणात् अहं मारुतिं पृच्छामि।

Verse 22

तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतंबलम् ।हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयम् हृता ।।6.74.22।।

तस्मिन् हनूमति वीरवर्ये जीवति, सेनाऽपि हता सती अहतबलैव दृश्यते; हनूमत्युज्झितप्राणेषु तु, जीवन्तोऽपि वयं हतप्रायाः।

Verse 23

धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि ।वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ।।6.74.23।।

तात, यदि मारुतिः मारुतप्रतिमो वैष्वानरसमो वीर्ये श्वसिति, ततोऽस्माकं जीविताशा जायते।

Verse 24

ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् ।गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ।।6.74.24।।

ततो हनूमान् मारुतात्मजः वृद्धं जाम्बवन्तम् उपागम्य, नियमेनाभ्यवादयन्, जाम्बवतः पादौ गृहीत्वा प्रणनाम।

Verse 25

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंतदाऽपिव्यथितेन्द्रियः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेप्लवगोत्तमः ।।6.74.25।।

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं तदाऽपि व्यथितेन्द्रियः । पुनर्जात इवात्मानं मन्यते प्लवगोत्तमः ॥

Verse 26

ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् ।आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ।।6.74.26।।

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान् । आगच्छ हरिशार्दूल वानरान् त्रातुमर्हसि ॥

Verse 27

नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषांपरमस्सखा ।त्वत्पराक्रमकालोऽयंनान्यंपश्यामिकथञ्चन ।।6.74.27।।

नान्योऽत्र कर्मपर्याप्तस् त्वमेषां परमः सखा । त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥

Verse 28

ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय ।शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ।।6.74.28।।

ऋक्षवानरवीराणाम् अनीकानि प्रहर्षय । शल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥

Verse 29

गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।हिमवन्तंनगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ।।6.74.29।।

गत्वा परममध्वानम् उपर्युपरि सागरम् । हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनुमन् गन्तुमर्हसि ॥

Verse 30

ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभंपर्वतोत्तमम् ।कैलासशिखरंचापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।।6.74.30।।

ततः काञ्चनमत्युच्चम् ऋषभं पर्वतोत्तमम्, कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यसि, अरिनिषूदन॥

Verse 31

तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् ।सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ।।6.74.31।।

तयोः शशिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम्, सर्व्यौषधियुतं वीर, द्रक्ष्यसि औषधिपर्वतम्॥

Verse 32

तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः ।द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ।।6.74.32।।

तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः, द्रक्ष्यसि औषधयो दीप्ताः दीपयन्त्यो दिशो दश॥

Verse 33

मृतसञ्जीवनींचैवविशल्यकरणीमपि ।सुवर्णकरणींचैवसन्धानकरणींतथा ।।6.74.33।।

मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि, सुवर्णकरणीं चैव सन्धानकरणीं तथा॥

Verse 34

तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ।।6.74.34।।

ताः सर्वा ओषधीः हनुमन् गृहीत्वा क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि। हे गन्धवहात्मज, प्राणैः हरीन् आश्वासय पुनर्जीवय च॥

Verse 35

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः ।आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।।6.74.35।।

जाम्बवतो वाक्यं श्रुत्वा हनूमान् हरिपुङ्गवः। बलोद्धर्षैः आपूर्यत तोयवेगैर् इवार्णवः॥

Verse 36

पर्वततटाग्रस्थःपीडयन् पर्वतोत्तमम् ।हनूमान्दृश्यतेवीरोद्वितीयइवपर्वतः ।।6.74.36।।

पर्वततटाग्रस्थः पीडयन् पर्वतोत्तमम्। हनूमान् वीरो दृश्यते द्वितीय इव पर्वतः॥

Verse 37

हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः ।न शशाकतदात्मानंसोढुंभृशनिपीडितः ।।6.74.37।।

हरिपादविनिर्भग्नः स पर्वतः निषसाद। भृशनिपीडितः स आत्मानं सोढुं न शशाक॥

Verse 38

तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः ।शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ।।6.74.38।।

तस्य नगाः भूमौ पेतुः हरिवेगाच्च जज्वलुः। शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त पीडितस्य हनूमता॥

Verse 39

तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले ।न शेकुर्वानरास्स्थातुंघूर्णमानेनगोत्तमे ।।6.74.39।।

तस्मिन् गोत्तमे सम्पीड्यमाने भग्नद्रुमशिलातले, घूर्णमाने न शेकुर्वानराः स्थातुं पदं धर्तुम्।

Verse 40

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

तदा लङ्का रात्रौ त्रासाकुला सती, साघूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा, नृत्यन्तीव कम्पमाना बभूव।

Verse 41

पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् ।पृथिवींक्षोभयामाससार्णवांमारुतात्मजः ।।6.74.41।।

मारुतात्मजः पृथिवीधरसङ्काशः धरणीधरं निपीड्य, सार्णवां पृथिवीं क्षोभयामास।

Verse 42

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

ततः स हरिः तस्मात् आरुह्य मलयपर्वतं मेरुमन्दरसङ्काशं नानाप्रस्रवणाकुलं समारुरोह।

Verse 43

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

नानाविधद्रुमलताभिः कीर्णं, विकासिकमलोत्पलैः प्रभास्वरम्। देवगन्धर्वनिषेवितं, षष्टियोजनमुच्छ्रितं तदभवत्॥

Verse 44

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिश्च निषेवितम्। नानामृगगणैः कीर्णं, बहुकन्दरशोभितं च तत्॥

Verse 45

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् सर्वानाकुलयन्। मेघसङ्काशो मारुतात्मजो हनुमान् महत्त्वेन ववृधे॥

Verse 46

पद्भ्यांतुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् ।विवृत्योग्रंननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ।।6.74.46।।

पद्भ्यां शैलमापीड्य, बडबामुखवन्मुखं विवृत्य। उग्रं उच्चैर्ननाद, राक्षसानिव त्रासयन्॥

Verse 47

तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् ।लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।6.74.47।।

तस्य नानद्यमानस्य अद्भुतं निनदं श्रुत्वा। लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे भयात् स्पन्दितुमपि न शेकुः॥

Verse 48

नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः ।राघवार्थेपरंकर्मसमीहतपरन्तपः ।।6.74.48।।

अथ भीमविक्रमो मारुतिः रामाय नमस्कृत्वा, राघवस्य हितार्थं परमं कर्म कर्तुं सम्यक् उद्यतमनाः परन्तपः अभवत्।

Verse 49

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।

स भुजङ्गकल्पं पुच्छम् उद्यम्य, पृष्ठं विनम्य, श्रवणे निकुञ्च्य, बडबामुखाभं वक्त्रं विवृत्य, चण्डवेगः व्योम्नि अप्लुवत्।

Verse 50

सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च ।बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ।।6.74.50।।

स तरसा वृक्षषण्डान्, शैलान्, शिलाः, प्राकृतवानरांश्च जहार; बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नाः ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः।

Verse 51

तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।जगाममेरुंनगराजमग्य्रंदिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ।।6.74.51।।

स उरगभोगकल्पौ भुजौ प्रसार्य, भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः वायुसूनुः, दिशः प्रकर्षन्निव, नगराजमग्र्यं मेरुं जगाम।

Verse 52

स सागरंघूर्णितवीचिमालंतथाभृशंभ्रामितसर्वसत्त्वम् ।समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ।।6.74.52।।

स सागरं घूर्णितवीचिमालं तथा भृशं भ्रान्तसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥

Verse 53

स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि ।स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ।।6.74.53।।

स पर्वतान् वृक्षगवान् सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि । स्फीतान् जनान्तान् अपि सम्प्रवीक्ष्य जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः ॥

Verse 54

आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः ।हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ।।6.74.54।।

आदित्यपथम् आश्रित्य जगाम स गतक्लमः । हनूमान् त्वरितो वीरः पितृतुल्यपराक्रमः ॥

Verse 55

जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा ।जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ।।6.74.55।।

जवेन महता युक्तो मारुतिः मारुतो यथा । जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन पूरयन् ॥

Verse 56

स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यंमारुतिर्वातरंहसा ।ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तंमहाकपिः ।।6.74.56।।

स्मरन् जाम्बवतो वाक्यं मारुतिः वातरंहसा । ददर्श सहसा गत्वा हिमवन्तं महाकपिः ॥

Verse 57

नानाप्रस्रवणोपेतंनानाकन्दरनिर्घरम् ।श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ।।6.74.57।।शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।

स नानाप्रस्रवणोपेतं नानाकन्दरनिर्झरम्। श्वेताभ्रचयसङ्काशैः चारुदर्शनशिखरैः, विविधवृक्षैः शोभितं पर्वतोत्तमम् अगमत्॥

Verse 58

स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ।।6.74.58।।

स तं समासाद्य महानगेन्द्रम् अतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम्। ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि॥

Verse 59

स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् ।हयाननंब्रह्मशिरश्चदीप्तंददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ।।6.74.59।।

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम्। हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वतकिङ्करांश्च॥

Verse 60

वज्रालयंवैश्रवणालयं च सूर्यप्रभंसूर्यनिबन्धनंच । a.ब्रह्मासनंशङ्करकार्मुकं च ददर्शनाभिं च वसुन्धरायाः ।।6.74.60।।

वज्रालयं वैश्रवणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च। ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः॥

Verse 61

कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभंकाञ्चनशैलमग्य्रम् ।सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तंददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ।।6.74.61।।

स कैलासं महागिरिं हिमवतः शिलाश्च तथा ऋषभं काञ्चनशैलाग्र्यं च ददर्श; सर्वौषधिभिः सन्दीप्तं सम्यक्-प्रदीप्तं च तं सर्वौषधिपर्वतेन्द्रं व्यलोकयत्।

Verse 62

स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः ।आवृत्यतंचौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनांविचयंचकार ।।6.74.62।।

तं पर्वतेन्द्रं अनलरश्मिदीप्तं समीक्ष्य वासवदूतसूनुः विसिष्मिये; तं च औषधिपर्वतेन्द्रं परितोऽवृत्य तत्र औषधीनां विचयं चकार।

Verse 63

सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः ।दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ।।6.74.63।।

स महाकपिः मारुतात्मजः योजनेसहस्राणि समतीत्य दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्।

Verse 64

महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।विज्ञायार्थिनमायान्तंततोजग्मुरदर्शनम् ।।6.74.64।।

ततः तस्मिन् पर्वतसत्तमे महौषध्यः सर्वाः अर्थिनम् आगन्तं विज्ञाय अदर्शनं जग्मुः।

Verse 65

स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशंननाद ।अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रंतमुवाचवाक्यम् ।।6.74.65।।

स महात्मा हनुमान् ताः औषधीः अपश्यन् चुकोप; कोपात् भृशं ननाद। अमृष्यमाणः अनग्निकाशचक्षुः स तं महीधरेन्द्रं प्रति वाक्यम् उवाच।

Verse 66

कीमेतदेवंसुविनिश्चितंतेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प ।पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ।।6.74.66।।

किमेतद् एवम् सुदृढं विनिश्चितं ते, यद् राघवे न कृतानुकम्पः? पश्याद्य, हे नगाधिराज! मम बाहुबलाभिभूतः सन्, विकीर्णो भविष्यसि।

Verse 67

स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् ।विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।।6.74.67।।

स तस्य शृङ्गं स-नगं स-नागं, स-काञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम्। विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं, प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ॥

Verse 68

सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ।।6.74.68।।

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात, वित्रास्य लोकान् ससुरासुरेन्द्रान्। संस्तूयमानः खचरैरनेकैः, जगाम वेगाद् गरुडोग्रवेगः॥

Verse 69

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तंभास्कराभंशिखरंप्रगृह्य ।बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ।।6.74.69।।

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस् तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य। बभौ तदाभास्करसन्निकाशो, रवेः समीपे प्रतिबास्कराभः॥

Verse 70

स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु ।सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ।।6.74.70।।

स तेन शैलेनातिभृशं रराज; शैलोपमोऽसौ गन्धवहात्मजः। सहस्रधारिणा पावकेन चक्रेण खे विष्णुरिव समर्पितेन॥

Verse 71

तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद ।तेषांसमुध्घुष्टरवंनिशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ।।6.74.71।।

तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे हर्षेणोच्चैर्विनेदिरे। स च तान् प्रेक्ष्य मुदितो ननाद महतीं ध्वनिम्॥ तेषां समुद्धुष्टरवं श्रुत्वा लङ्कावासिनो भीमतरं विनेदुः॥

Verse 72

ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये ।हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणंतत्र स सस्वजे च ।।6.74.72।।

ततो महात्मा स शैलोत्तमं नीत्वा वानरसैन्यमध्ये निपपात। हर्युत्तमेभ्यः शिरसा प्रणम्य तत्र विभीषणं स सस्वजे॥

Verse 73

तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।।6.74.73।।

तौ मानुषेन्द्रपुत्रौ तासां महौषधीनां गन्धमाघ्राय तत्क्षणादेव विशल्यौ बभूवतुः। अन्ये च हरिप्रवीराः समुत्तस्थुः॥

Verse 74

सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः ।गन्धेनतासांप्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ।।6.74.74।।

क्षणेन सर्वे विशल्या विरुजाः हरिप्रवीराः, ये च हताः पतिताः स्युः। तासां प्रवरौषधीनां गन्धेन निशान्तेष्विव सुप्ताः सम्प्रबुद्धाः॥

Verse 75

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

यदाप्रभृति लङ्कायां हरिराक्षसयुद्धं प्रवृत्तं, तदाप्रभृत्येव रावणाज्ञया मानार्थं प्रमाणशेषाभावाय च एष आचारः प्रवर्तितः।

Verse 76

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

ये तत्र रणे कपिकुञ्जरैः राक्षसाः निहताः, ते हताहताः सर्व एव क्षणादेव सागरे क्षिप्यन्ते स्म।

Verse 77

ततः गन्धवहात्मजः हनुमान् उदग्रवेगः तम् ओषधीशैलं वेगाद् हिमवन्तमेव निनाय, पुनश्च रामेण सह समाजगाम।