Yuddha Kanda Sarga 73 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 7375 Verses

Sarga 73

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)

युद्धकाण्ड

अथ शेषा राक्षसाः देवन्तक-त्रिशिरस्-अतिकायादीनां महावीराणां निधनं निवेद्य रावणं प्रति जग्मुः। स तेषां वधश्रवणेन शोकाकुलः, युद्धनीतिभयेन च व्याकुलः, इन्द्रजिता समाश्वासितः। इन्द्रजित् रामलक्ष्मणौ निहनिष्यामीति प्रतिज्ञाय शङ्खभेरीमृदङ्गनिनदैः, छत्रचामरैश्च राजसैन्यवैभवं प्रदर्शयन् निर्जगाम। रणभूमिं प्राप्य स रक्षोव्यूहं निवेश्य परितः परिघं कृत्वा हवनं चकार। तत्र शस्त्राण्येव हविर्भूतानि कृत्वा, धूमरहितो ज्वलन् पावकः शुभलक्षणैः विजयसंकेतैश्च समलङ्कृतः। अग्निदेवः हविः प्रतिगृह्य, इन्द्रजित् ब्रह्मास्त्रं समाहूय रथं धनुश्चाभिमन्त्र्य, ग्रह-नक्षत्राणि कम्पयामास। मायया संवृतः स शरजालं शस्त्रवृष्टिं च मुमोच, येन वानरसेना विदारिताऽभवत्; हनूमान् सुग्रीवोऽङ्गदो जाम्बवान् नलोऽन्ये च महाबलाः क्षताः। रामः तदस्त्रं ब्रह्मसम्भवं निश्चित्य लक्ष्मणं धैर्येण सहिष्णुतां चोपदिदेश। रामलक्ष्मणौ शरैः पीडितौ दृष्ट्वा, वानराणां च विषादं, इन्द्रजित् नादं कृत्वा जयमिव मन्यमानः लङ्कां प्रत्यागत्य पितरं रावणं प्रति कृतार्थतां न्यवेदयत्।

Shlokas

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

ततः देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् राक्षसपुङ्गवान् तान् हतान् दृष्ट्वा, तत्र हतावशिष्टा रक्षोगणाः त्वरिताः रावणाय शशंसुः।

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

ततः तान् हतान् सहसा निशम्य राजा परिप्लुताक्षो मुमोह। पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ॥

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

ततो दीनं नृपं दृष्ट्वा शोकार्णवे निमग्नवत् । रथर्षभो राक्षसेन्द्रसूनुरिन्द्रजिदिदं वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

न तात, यत्रेन्द्रजित् जीवति राक्षसेन्द्र, तदा मोहं परिगन्तुम् अर्हसि न । नेन्द्रारिबाणाभिहतः कश्चित् समरे प्राणान् अभिपातुं समर्थः ॥

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

पश्याद्य रामं सहलक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्। गतायुषं भूमितले शयानं शितैश्शरैराचितसर्वगात्रम्॥

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्। अद्यैव रामं सहलक्ष्मणेन शरैरमोघैः सन्तर्पयिष्यामि॥

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याः वैश्वानरश्चन्द्रसूर्याश्च मे विक्रमम् अप्रमेयं द्रक्ष्यन्तु—बलियज्ञवाटे विष्णोरिवोग्रं बलम् इव॥

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

एवम् उक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुः अदीनसत्त्वः राजानम् आपृच्छ्य, अनितुल्यवेगं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तं रथं समारुरोह॥

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

तं हरिरथोपमं महातेजाः रथम् आस्थाय, अरिन्दमः इन्द्रजित् सहसा तत्र जगाम यत्र युद्धम्॥

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

तं प्रस्थितं महात्मानं बहवो महाबला राक्षसाः संहृष्टाः, धनुषां प्रवरे पाणौ धारयन्तः, अन्वजग्मुः।

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

केचित् गजस्कन्धगताः, केचित् प्रवरवाजिभिः; अन्ये व्याघ्र-वृश्चिक-मार्जार-खर-उष्ट्र-भुजङ्गमैः आरूढाः।

Verse 12

वराहैः श्वापदैः सिंहैः जम्बुकैश्च पर्वतोपमैः, काक-हंस-मयूरैश्च भीमविक्रमाः राक्षसाः आरूढाः।

Verse 13

प्रास-मुद्गर-निस्त्रिंश-परश्वथ-गदाधराः, भुशुण्डि-मुद्गर-आयष्टि-शतघ्नी-परिघायुधाः च ते आसन्।

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

स शङ्खनिनदैः पूर्णैः भेरीणां च निस्स्वनैः, निशाचरैः स्तूयमानः त्रिदशेन्द्रशत्रुः जगाम।

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

शङ्खचन्द्रसमशुक्लेन छत्रेण प्रतिपूर्णेन रिपुसूदनः स रराज, यथा नभसि पूर्णचन्द्रमा।

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

ततः स वीरो मुख्यः सर्वधनुष्मतां चारुचामरमुख्यैः हैमैः हेमविभूषितैः अवीज्यत।

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

स तु महता बलेन वृतं पुत्रं विनिर्यान्तं दृष्ट्वा श्रीमान् राक्षसाधिपतिः रावणः पुत्रमब्रवीत्।

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

त्वमप्रतिरथः पुत्र, त्वया वै वासवो जितः। किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम्॥ तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण स महाशिषः प्रत्यगृह्णात्।

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

ततः सूर्यप्रतिमतेजसा अप्रतिवीर्येण इन्द्रजिता सह लङ्का रराज; भास्वता अर्केण द्यौरिव प्रकाशमगात्॥

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

सम्प्राप्य युद्धभूमिं महातेजा अरिन्दमः, रथं प्रतिसमन्ततः रक्षांसि स्थापयामास॥

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

ततः हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः राक्षसश्रेष्ठः मन्त्रवत् विधिवत् तदा जुहाव॥

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

स हवींर्लाजसंस्कारैः माल्यगन्धपुरस्कृतैः, तत्र प्रतापवान् राक्षनेन्द्रः पावकं जुहुवे॥

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकाः, लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा॥

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

स तत्र शरपत्रैः सतोमरैश्चाग्निं समास्तीर्य, कृष्णवर्णस्य छागस्य जीवतः कण्ठं जग्राह हविषे।

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

सकृदेव समिद्धे विधूमे महार्चिषि पावके, तानि विजयप्रदर्शकानि लिङ्गानि प्रादुरभवन्।

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तकाञ्चनभूषण इव दीप्तः पावकः स्वयमास्थितो हविस्तत् प्रतिजग्राह।

Verse 26

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

तदा इन्द्ररिपुः सो ब्राह्ममस्त्रमाहारयामास, तत्र धनुः स्वात्मरथं च सर्वमभ्यमन्त्रयत्।

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

तस्मिन्नस्त्रे आहूयमाने पावके च हूयमाने, ग्रहेन्दुनक्षत्रैः सार्धं नभःस्थलं वितत्रास।

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

स पावकं पावकदीप्ततेजा महेन्द्रतुल्यप्रभावः समाहुत्य । चापबाणासिरथाश्वसूतसमन्वितोऽचिन्त्यरूपः खेऽन्तर्दधे ॥

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम् । निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं ययुत्सया ॥

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः । तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानरान् जघ्नुराहवे ॥

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

रावणिस्तु ततः क्रुद्धस्तान्निरीक्ष्य निशाचरान् । हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया ॥

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

ततः सर्वे ते राक्षसाः नर्दन्तो जयकाङ्क्षिणः । घोरैः शरवृष्टिभिः वानरान् अभ्यवर्षन् ॥

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि । रक्षोभिः संवृतः सङ्ख्ये वानरान् विचकर्त ह ॥

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः । अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः ॥

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

इन्द्रजित् तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः । वानराणां शरीराणि व्यधमद् रावणात्मजः ॥

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

शरेणैकेन च हरीन् नव पञ्च च सप्त च । बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान् संप्रहर्षयन् ॥

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

स सुदुर्जयो वीरः सूर्यसङ्काशैः शरैः शातकुम्भविभूषितैः । समरे वानरान् प्रममाथ ॥

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

ते वानराः समरे शरपीडिताः भिन्नगात्राः मथितसङ्कल्पाः पेतुः । सुरैरिव महासुराः ॥

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

तं तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः । सम्युगे सङ्कृद्धा वानरर्षभाः अभ्यधावन्त ॥

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

ततः सर्वे वानराः भिन्नदेहाः विचेतसः व्यथिताः रुधिरेण समुक्षिताः विद्रवन्ति स्म ॥

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

रामस्यार्थे पराक्रम्य वानराः त्यक्तजीविताः । नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः ॥

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवङ्गमाः । अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं पर्यवस्थिताः ॥

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

तद्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् । व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिंजयः ॥

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

ततः पावकसङ्काशैः शरैराशीविषोपमैः । वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः ॥

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्ध्वा गन्धमादनम् । विव्याथ नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम् ॥

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

स महावीर्यः सप्तभिर्मर्मविदारणैः शरैर्मैन्दं विव्याथ; पञ्चभिर्विशिखैश्चैव संयुगे गजमप्यभ्यहनत्॥

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

ततः स जाम्बवन्तं दशभिः शरैर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च। सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविधं तथा॥ घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैः शरैस्तदा तान् निष्प्राणानिव चकार॥

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

अन्यानपि तदा मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः। सङ्कृद्धः स अर्दयामास कालानगिरिव मूर्च्छितः॥

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

स सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः सूर्यसङ्काशैः शरैः। महारणे वानराणामनीकानि निर्ममन्थ॥

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन मोहिताम् । हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम् ॥

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

वानरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली । संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् । ममर्द वानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितो बली ॥

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् । ममर्द वानरानीकम् इन्द्रजित् त्वरितो बली ॥

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महारणे वानरवाहिनीषु । अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः । रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

ते रणे वानरवाहिनीषु केवलं शशिताग्रान् बाणान् पतन्तो ददृशुः। मायानिगूढं तु सुरेन्द्रशत्रुं राक्षसं न चावृतमप्यभ्यपश्यन्॥

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

ततः स महात्मा रक्षोधिपतिः रविप्रकाशैः शशिताग्रैः बाणगणैः सर्वा दिशः प्रच्छादयामास, वानरेन्द्रांश्च विपादयामास॥

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि दीप्तानलसन्निभानि सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि व्याविध्य प्लवगेन्द्रसैन्ये तीव्रं ववर्ष॥

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

ततो ज्वलनसङ्काशैः शक्रजिद्बाणैः ताडिताः वानरयूथपाः प्रफुल्ला इव किंशुकाः बभूवुः॥

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

ते वानरर्षभाः परस्परमभिसर्पन्तो विस्वरं निनदन्तश्च, राक्षसेन्द्रस्यास्त्रैर्निर्भिन्नाः सन्तो निपेतुः।

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

केचिद्गगनमुदीक्षमाणाः शरैर्नेत्रेषु ताडिताः; अन्योन्यं विविशुरिवालम्ब्य जगतीतले पेतुः।

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् । जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ (इन्द्रजिता तान् प्रमुखान् वानरवीरान् न्यपातयत्।)

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुभौ । केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ (तानपि स राक्षसः शरैर्न्यपातयत्।)

Verse 64

सूर्याननं ज्योतिमुखं तथादधिमुखं हरिम् । पावकाक्षं नळं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ (तानपि स शरैर्न्यहनत्।)

Verse 65

प्रसैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसमाहितैः । राक्षसोत्तम इन्द्रजित् सर्वान् तान् हरिशार्दूलान् विव्याध ॥

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

स गदाभिर्हरियूथमुख्यान् निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः । ततः स रामं सलक्ष्मणं च शरवृष्टिजालैर्भास्कररश्मिकल्पैः अवाकिरत् ॥

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो धारानिपातानिव तानचिन्त्य । परमाद्भुतश्रीः स रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः । निपातयित्वा हरिसैन्यमुग्रम् अस्मान् शरैरर्दयति प्रसक्तः ॥

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

स्वयम्भुवादत्तवरो महात्मा समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः । कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

मन्येऽहं स्वयम्भूर्भगवान् अचिन्त्यः; यस्यैतदस्त्रं तस्यैव च प्रभवः। अतः, हे धीमन्, अद्येह मया सह बाणावपातं निर्व्यग्रचित्तः सहस्व॥

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

एष हि राक्षसेन्द्रः सर्वाधिशः सायकवृष्टिजालैः सर्वतः प्रच्छादयति। एतच्च सर्वं पतिताग्रशूरं वानरराजसैन्यं न भ्राजते॥

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ गतरोषहर्षे, असौ ध्रुवं समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् अमरारिवासं प्रवेक्ष्यति॥

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

ततः स ताव् इन्द्रजिदस्त्रजालैः तत्र तथा विशस्तौ बभूवतुः। स चापि तौ तत्र विदर्शयित्वा राक्षसेन्द्रः हर्षाद् युधि ननाद॥

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

स तदा वानरसैन्यं रामं च लक्ष्मणेन सह रणमध्ये विषादयित्वा सहसा दशग्रीवभुजाभिगुप्तां पुरीं विवेश। यातुधानैः स्तूयमानः स हृष्टः सर्ववृत्तान्तं पितरं प्रति सम्यग् अभ्युवाच॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Indrajit’s concealed assault (māyā-nigūḍha) empowered by a Brahmāstra invocation; the episode foregrounds the tension between martial effectiveness and the ethical ambiguity of invisible, ritual-amplified violence in a dharma-framed war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Rāma’s instruction to Lakṣmaṇa emphasizes disciplined composure (avyagra-manāḥ) and clear discernment: when confronted with overwhelming, divinely-sourced force, the righteous response includes steadiness, accurate attribution of causality, and refusal to collapse into panic.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The narrative pivots between Laṅkā (as the fortified rākṣasa capital) and the yuddha-bhūmi (battlefield), while highlighting Vedic ritual culture through the homa setting—mantra-recitation, offerings, and omens—recast in a militarized register.