Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
सप्ततितमे सर्गे देवान्तक-त्रिशिर-महोदर-महापार्श्वानां वधः सविस्तरं वर्णितः। आदौ महोदरः, देवान्तकः, त्रिशिराः च मिलित्वा वालिपुत्रम् अङ्गदम् आक्रान्ताः। अङ्गदः महोदरस्य गजं जघान। ततः हनूमान् नीलश्च अङ्गदस्य साहाय्यार्थं प्राप्तौ। हनूमान् वज्रकल्पेन मुष्टिप्रहारेण देवान्तकं यमक्षयं निनाय, नीलश्च महोदरं शैलप्रहारेण पातयामास। तदनन्तरं हनूमान् त्रिशिरसा सह घोरं युद्धं चकार। सः त्रिशिरसः आयुधानि भंक्त्वा, तस्यैव खड्गेन तस्य त्रीणि शिरांसि चिच्छेद। अन्ते मत्तनामकः महापार्श्वः गदया वानरान् पीडयामास। तदा ऋषभः वानरः तस्य गदां आच्छिद्य, तया एव तं जघान। एतान् प्रमुखान् वीरान् निहतान् दृष्ट्वा हतशेषाः राक्षसाः रणात् पलायन्।
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
नरान्तकं हतं दृष्ट्वा नैरृतर्षभाः प्रचुक्रुशुः—देवान्तकः त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरश्च।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
मेघसङ्काशं वारणेन्द्रम् आरूढः महोदरः वीर्यवान् महावीर्यं वालिपुत्रम् अङ्गदम् अभिदुद्राव।
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
तदा भ्रातृव्यसनसन्तप्तो बली देवान्तकः दीप्तं परिघमादाय अङ्गदं प्रति समभिद्रवत्।
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
अथ त्रिशिरा वीरोऽदित्यसङ्काशं रथं परमवाजिभिर्युक्तम् आस्थाय, वालिपुत्रम् अङ्गदं अभ्ययात्।
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतीन्द्रैरभिद्रुतः । महाविटपं वृक्षमुत्पाटयामासाङ्गदः ॥
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
अङ्गदः सहसाङ्गदः स वीरः देवान्तकं प्रति महाशाखं महावृक्षं चिक्षेप, यथा शक्रो दीप्तमिवाशनिं क्षिपेत्।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
त्रिशिरास्तं शरैराशीविषोपमैः प्रचिच्छेद। स वृक्षं कृत्तमालोक्य तदाङ्गद उत्पपात॥
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
ततः कपिकुञ्जरः स वृक्षान् शैलांश्च ववर्ष; तान् तु सङ्कृद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः प्रचिच्छेद।
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
परिघाग्रेण तान् वृक्षान् महोदरः बभञ्ज; त्रिशिराश्च वीरम् अङ्गदं सायकैः अभिदुद्राव।
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः । सङ्कृद्धः तोमरैर्वज्रसन्निभैरस्योरसि जघान ॥
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
देवान्तकश्च सङ्कृद्धः परिघेण तदाङ्गदम् । उपगम्याभिहत्याशु वेगवान् व्यपचक्राम ॥
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः । न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
स वेगवान् परमदुर्जयः महावेगं कृत्वा भृशमुत्पत्य । तलेनास्य महागजं जघान ॥
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
तस्य तेन प्रहारेण रणमध्ये नागराजस्य लोचने पेततुः; स वारणो दुःखार्तो विननाद च।
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
अथ महाबलः वालिपुत्रः तस्य विषाणं निष्कृष्य, देवान्तकमभिप्लुत्य, संयुगे तेन ताडयामास।
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
स तेजस्वी राक्षसः विह्वलः वातोद्धूत इव द्रुमः; लक्षारससवर्णं महद् रुधिरं सुस्राव।
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
अथ महातेजाः बली देवान्तकः कृच्छ्राद् आश्वस्य, वेगाद् परिघम् आविध्य तदा अङ्गदम् आजघान।
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
परिघाभिहतः अपि तदा वानरेन्द्रात्मजः जानुभ्यां भूमौ पतितः; पुनर एव क्षणात् उत्पपात।
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
तम् उत्पतन्तं वालिपुत्रम् अङ्गदं त्रिशिराः त्रिभिः अजह्मगैः घोरैः बाणैः हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह।
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
ततः अङ्गदं त्रिभिः नैरृतपुङ्गवैः परिक्षिप्तं विज्ञाय हनूमान् नीलश्चापि प्रतस्थतुः।
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
तदा नीलः त्रिशिरसे शैलाग्रं चिक्षेप; तत् धीमान् रावणसुतः निशितैः शरैः बिभेद।
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
तद् बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलं गिरेः शिरः स विस्फुलिङ्गं स ज्वालं निपपात।
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
तदा तं जृम्भितं विवरमालोक्य हर्षसमन्वितो देवान्तकः । परिघं गृहीत्वा समरे मारुतात्मजं हनूमन्तमभिदुद्राव ॥
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
तमापतन्तमुत्प्लुत्य हनुमान् मारुतात्मजः । तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना तं आजघान ॥
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
तदा वायुसुतो बली शिरसि प्रहरन् महाकपिः । तस्य नादेन राक्षसान् अकम्पयच्चैव ॥
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः । देवान्तको राक्षसराजसूनुः सहसा गतासुरुत्व्यां पपात ॥
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ । क्रुद्धस् त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं नीलोरसि बाणवर्षं ववर्ष ॥
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
अथ महोदरः क्रोधसमाविष्टः पर्वतोपमं कुञ्जरं शीघ्रमधिरुह्य, मन्दरं प्रति रमशिमानिव भास्करः, ततः नीलस्योरसि बाणमयं वर्षं पातयामास—यथा तडिच्चक्रचापवान् तोयदः गिरौ वर्षं विसृजति।
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
एष एव भावः—महोदरः क्रोधसमाविष्टः पर्वतोपमं कुञ्जरं पुनः शीघ्रमधिरुह्य, मन्दरं प्रति रमशिमानिव भास्करः, नीलस्योरसि बाणवर्षं पातयामास; यथा तडिच्चक्रचापवान् तोयदः गिरौ वर्षं विसृजति।
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
ततः शरौघैः सर्वतोऽभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालो नीलः, तेन महाबलेन विष्टम्भितः, विसृष्टगात्र इव कम्पमानः स्थितोऽभवत्।
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
अथ नीलः संज्ञां प्रतिलभ्य सवृक्षषण्डं शैलं समुत्पाट्य, ततः भृशोग्रवेशः समुत्पत्य, तेन शैलेन महोदरं मूर्ध्नि जघान।
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
ततः सशैलेन्द्रनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन । विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे । हनूमन्तं च सङ्कृद्धो विव्याथ निशितैश्शरैः ॥
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
स वायुसुनूः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः । त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली ॥
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं महाकपिः । विससर्ज रणेतस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति ॥
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान् । त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ॥
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
तदा हनूमान् क्रोधसमाविष्टः उत्प्लुत्य स्त्रीशिरसः हयं नखैः विददार, यथा मृगराट् नागेन्द्रं विदारयति।
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
अथ रावणात्मजः त्रिशिराः शक्तिं समादाय, अन्तक इव काळरात्रिं, अनिलपुत्राय चिक्षेप।
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां असङ्गतां वेगवतीं शक्तिं हरिशार्दूलः गृहीत्वा बभञ्ज, च ननाद च।
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
हनूमता भग्नां तां घोरसङ्काशां शक्तिं दृष्ट्वा, वानरगणाः प्रहृष्टाः विनेर्दुः, जलदा इव।
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
ततः त्रिशिरा राक्षसोत्तमः खड्गं समुद्यम्य, व्यूढे वायुपुत्रस्य हनूमतः वक्षसि तदा प्रहारं चकार।
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
खड्गप्रहाराभिहतोऽपि मारुतात्मजो हनुमान् वीर्यवान् तलेन त्रिशिरसं तदा उरसि आजघान।
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
तेन सतलाभिहतः स्रस्तहस्तायुधो महातेजाः त्रिशिराः त्यक्तचेतनः भुवि निपपात।
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
स तस्य पततः खङ्गं महाकपिः आच्छिद्य, गिरिसङ्काशः सर्वनैरृतान् त्रासयन् ननाद।
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
तं घोषम् अमृष्यमाणो निशाचरः उत्पपात; उत्पत्य च हनूमन्तं मुष्टिना ताडयामास।
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
तेन मुष्टिप्रहारिणा प्रहृतः स महाकपिः । अत्यन्तं सञ्चुकोपाथ कुपितो निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
ततः स क्रुद्धोऽनिलसुतः शितेनासिना तस्य किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि शीर्षाणि प्रचिच्छेद । यथा त्वष्टुस्सुतस्य शिरांसि शक्रः ॥
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि । शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां पेतुः ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
तस्मिन् देवरिपौ त्रिशीर्षे हते हनूमता शक्रपराक्रमेण । नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमिः रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
त्रिशिरसं हतं दृष्ट्वा तथा महोदरमेव च । दुराधर्षौ हतौ प्रेक्ष्य देवान्तकनरान्तकौ ॥ मत्तो राक्षसपुङ्गवः परमामर्षी चुकोप ॥
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
ततः स जग्राह घोरामर्चिष्मतीं गदां सर्वायसीं शुभाम् । हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम् ॥ विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् । तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् ॥ ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ॥
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम् । विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ॥
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् । ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ॥
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
गदामादाय सङ्कृद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः । हरीन् समभिदुद्राव युगान्तानलवज्ज्वलन् ॥
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
अथ वानरर्षभो बली ऋषभः समुत्पत्य रावणानुजं मत्तानीकमुपागम्य तस्याग्रतः स्थिरं तस्थौ।
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
तं पुरस्तात् स्थितं पर्वतोपमं वानरं दृष्ट्वा स राक्षसः क्रुद्धो वज्रकल्पया गदया तस्योरसि आजघान।
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
तेन तया गदया अभिहतः स वानरर्षभः भिन्नवक्षाः समाधूतः बहु रुधिरं सुस्राव।
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
स वानरर्षभः ऋषभः सुचिरात् संज्ञां प्राप्य क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत।
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
स वानरवीरमुख्यः शैलनिकाशरूपो वेगवान् वेगवदभ्युपेत्य तं राक्षसं सहसा मुष्टिं सम्वर्त्य बाह्वन्तरे जघान।
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
स कृत्तमूलः सहसैव वृक्ष इव क्षितौ पपात, क्षतजोक्षिताङ्गः; ततः स घोरां यमदण्डकल्पां गदां शीघ्रं प्रगृह्य ननाद।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
मुहूर्तं स देवैरिरिः सगतासुकल्पोऽभूत्; अथ सहसा प्रत्यागतात्मा सन्ध्याभ्रसमानवर्णः उत्पत्य वारिराजात्मजं तमाजघान।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
स मूर्च्छितो भूमितले पपात, मुहूर्तं स्थित्वा पुनरुत्पत्य ससंज्ञः; तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां गदां समाविध्य सङ्ख्ये जघान।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
स तस्य रौद्रस्य देवाध्वरविप्रशत्रोः देहं समीपमुपेत्य वक्षो बिभेद; भूरि क्षतजं सुस्राव, यथा अद्रिराजाद् धात्वम्भ इव प्रवहति।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
स महात्मनः तस्य गदां प्रति वेगेनाभिदुद्राव। तां भीमां गदां गृहीत्वा पुनःपुनराविध्य रणमूर्धनि मत्तानीकं महात्मानं जघान॥
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
स स्वयैव गदया भग्नो विदीर्णदशनेक्षणः। ततो मत्तो निपपात वज्राहत इवाचलः॥
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
विदीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि। पतिते तस्मिन् राक्षसे राक्षसं बलं विद्रुतम्॥
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
तस्मिन्न्हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलमर्णवाभम्। त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.