Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् षट्षष्टितमे सर्गे कुम्भकर्णस्य प्रस्थानं तथा वानरसेनायाः मनोभङ्गः तदनन्तरं च तस्य निवारणं वर्ण्यते। कुम्भकर्णो विशालः गिरिकूटोपमः शीघ्रं लङ्कायाः सीमां लङ्घयित्वा ननाद, तेन सागरः अपि प्रतिननाद; तस्य गर्जितेन मनोबलं हृतं वानराः ‘देवतैरपि दुर्जयः’ इति मन्यमानाः भयात् विद्रुताः। केचित् अनवलोक्यैव पलायन्ते, केचित् समुद्रे पतन्ति, केचित् गुहापर्वतवृक्षेषु शरणं यान्ति, केचित् मृतकल्पा भूमौ पतन्ति। तदा वालिसुतोऽङ्गदः रणनेता भूत्वा तान् प्रत्याह्वयति—शस्त्रविहीनं पलायनं लोकनिन्द्यं, धर्म्ये युद्धे मरणं श्रेयस्करम्; जयेन कीर्तिः, हतेषु च ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति। पूर्वं स्वशौर्यप्रशंसां कृत्वा इदानीं भयात् कम्पनं कुतः इति स तान् गर्हयति। वानराः कुम्भकर्णकृतं घोरं विनाशं तथा प्राणप्रियतां निवेदयन्ति; तथापि हनूमता सह अङ्गदस्य प्रेरणया ते पुनः स्थिराः भवन्ति। ऋषभः शरभः मैन्दो धूम्रो नीलः कुमुदः सुषेणो गवाक्षो रम्भा तारा द्विविदः पनसश्च हनूमान् च सहसा पुनः रणं प्रति प्रस्थिताः। कुम्भकर्णं प्रति शिलाः पुष्पितवृक्षाश्च क्षिप्यन्ते, किन्तु तस्य अङ्गेषु भङ्गं यान्ति; एवं तस्य भीषणं धैर्यं प्रदर्श्य युद्धं पुनरारभ्यते।
Shlokas
Verse 1
स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् ।निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।
स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान्। निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः॥
Verse 2
ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् ।विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।।।
स महानादं ननाद, समुद्रमभिनादयन्; निर्घातैरिव विजयघोषं कुर्वन्, पर्वतानिव विधमन्।
Verse 3
तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।
तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा । प्रेक्ष्य भीमाक्षम् आयान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥
Verse 4
तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।।।
तान् तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् । नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥
Verse 5
आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च ।क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।।।
आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च । क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥
Verse 6
साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ ।नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।।।
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ । नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं बिभीषिका ॥
Verse 7
महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् ।विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।।।
हे प्लवङ्गमाः, निवर्तध्वम्। राक्षसैः समुत्थितामेनां महतीं बिभीषिकां वयं स्वविक्रमबलात् विधमिष्यामः॥
Verse 8
कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः ।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।।।
कृच्छ्रेण समाश्वस्य ते ततस्ततः सङ्गम्य; वृक्षाद्रिहस्ताः हरयः रणाजिरं सम्प्रतस्थुः॥
Verse 9
तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः ।निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।।।
ते वनौकसः निवृत्य सङ्कृद्धाः परमक्रुद्धाः कुम्भकर्णं निर्जघ्नुः; समदा इव कुञ्जराः॥
Verse 10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः ।पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।।।
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलः । पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ॥
Verse 11
तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः ।पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।।।
तस्य गात्रेषु पतिताः भिद्यन्ते शतशः शिलाः । पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥
Verse 12
सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् ।ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।।।
सोऽपि सैन्यानि सङ्क्रुद्धो वानराणां महौजसाम् । ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥
Verse 13
लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः ।निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।।।
लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः । निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥
Verse 14
लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् ।केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।।।
लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरानावलोकयन् । केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमास्थिताः ॥
Verse 15
वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया ।सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।।।
वध्यमानास्तु ते वीराः राक्षसेन च लीलया । सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेन दुद्रुवुः ॥
Verse 16
तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् ।ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
ते स्थलानि तदा निम्नं विवर्णवदनाः भयात् । ऋक्षावृक्षान् समारूढाः केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥
Verse 17
ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः ।निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।।।केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।
ममज्जुरर्णवे केचिद्गुहाः केचित्समाश्रिताः । निपेतुः केचिदपरे केचिन्नैवावतस्थिरे । केचिद्भूमौ निपतिताः केचित्सुप्तामृता इव ॥
Verse 18
तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।।।अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।
तान्समीक्ष्याङ्गदो भग्नान्वानरानिदमब्रवीत् । अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥
Verse 19
भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।।।स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।
भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम् । स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ॥
Verse 20
निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।।।दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।
निरायुधाः द्रवतां युष्माकं दाराः उपहसिष्यन्ति; जीवतां तु स वैघातः मरणादपि दारुणः।
Verse 21
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।।।
विस्तीर्णेषु महत्सु कुलेषु सर्वे जाताः स्म; भयत्रस्ताः हरयः प्राकृतायथा क्व गच्छथ? भीताः सन्तो वीर्यं त्यक्त्वा प्रधावन्ति—एतदनार्याणामेव।
Verse 22
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।
(दक्षिणपाठे पुनरुक्तिः) विस्तीर्णेषु महत्सु कुलेषु सर्वे जाताः स्म; भयत्रस्ताः हरयः प्राकृतायथा क्व गच्छथ? भीताः सन्तो वीर्यं त्यक्त्वा प्रधावन्ति—एतदनार्याणामेव।
Verse 23
विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि ।तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।।।
जनसंसदि पूर्वं यानि विकत्थनानि वः आसीन्, सोदग्राणि महितानि च—तानि इदानीं क्व नु यातानि?
Verse 24
भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः ।मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।।।
भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते यः तु धिक्कृतः सन् जीवति। सत्पुरुषैर्जुष्टो मार्गः सेव्यतां; भयम् उत्सृज्यताम्॥
Verse 25
शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः ।दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।।।
अल्पजीविताः सन्तोऽपि पृथिव्यां निहताः शयामहे। युधि सूदिताः दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुयाम॥
Verse 26
सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे ।जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।।।
आहवे शत्रुं निहत्वा कीर्तिं सम्प्राप्नुयाम। अथवा वसु वानराः, वीरलोकस्य जीवितं मोक्ष्यामः॥
Verse 27
न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति ।दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।।।
काकुत्स्थं दृष्ट्वा कुम्भकर्णो न जीवन् गमिष्यति। दीप्यमानं ज्वलनमासाद्य पतङ्गो यथा न निवर्तते॥
Verse 28
लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् ।एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।।।
पलायनेन प्राणान् रक्षामहे चेत्, उद्धिष्टा अपि वयम्। एकेन बहवो भग्नाः सन्तो यशो नाशं गमिष्यति॥
Verse 29
एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् ।द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।।।
एवं वदन्तं तं शूरम् अङ्गदं कनकाङ्गदम् । द्रवमाणा वानराः सर्वे प्रत्युवाचुः शूरनिन्दितम् ॥
Verse 30
कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा ।न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।।।
कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा । न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥
Verse 31
एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः ।भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः । भीमं भीमाक्षम् आयान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥
Verse 32
द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः ।सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।।।
द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः । सान्त्वैश्चैव हनुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥
Verse 33
प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता ।आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।।।
वालिपुत्रेण धीमता प्रहर्षमुपनीताः सर्वे वानरयूथपाः । आज्ञाप्रतीक्षाः समुत्सुकाः तस्थुः समरकाङ्क्षिणः ॥
Verse 34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।।।
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः । द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्याः त्वरिततरं रणमभिमुखं जग्मुः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is battlefield flight versus steadfast duty: the Vānara troops abandon formation under fear of Kumbhakarṇa, and Aṅgada confronts the dharmic cost of retreat—loss of honor, social ridicule, and betrayal of collective responsibility.
Aṅgada teaches that courage is a moral discipline: preserve dignity by returning to rightful action, accept death in dharma-yuddha as meaningful (fame or higher attainment), and treat fear as a condition to be mastered through reasoned exhortation and communal resolve.
Laṅkā’s प्राकार (defensive boundary) and the समुद्र/सागर (ocean crossed by the Vānara host) frame the episode, while caves, mountains, and trees function as flight-shelters that map the troops’ dispersal and subsequent reassembly.