Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
युद्धकाण्ड
अथ श्रीरामः समरे महाबलं राक्षससेनापतिं प्रहस्तं बहुसैन्यसमन्वितं समीपागच्छन्तं दृष्ट्वा, धैर्यसमाहितचित्तः विभीषणं पप्रच्छ—“कोऽयं राक्षसः?” इति। विभीषणोऽब्रवीत्—एष रावणस्य सेनापतिः प्रहस्तः, शौर्यास्त्रकौशलप्रसिद्धः, लङ्काबलस्य महदंशं नयति इति। ततः कपिराक्षसयोः सेनयोः सुमहद् युद्धं प्रवृत्तम्; शिलावर्षैः शरवर्षैश्च परस्परं समाकुलं रणाङ्गणं खड्गशक्तितोमरमुद्गरायसदण्डादिभिः शस्त्रैः, निपातितैश्च वीरैः, भीषणं बभूव। रक्तनदीवोपमा दीर्घा प्रवृत्ता—शोणितप्रवाहैः, पतितशरीरैः, भग्नबाहुभिः, छिन्नशस्त्रैश्च रणभूमिः करालरूपा बभूव, युद्धस्य महतीं क्षतिं सूचयन्ती। प्रहस्तः स्वयमेव समरं प्रविश्य शरौघैः कपिसैन्ये महान्तं क्षोभं जनयामास। तं नीलः प्रतिजग्राह; शरैः विद्धोऽपि स वृक्षान् समुत्पाट्य प्रहस्तं प्राहार्षीत्, तस्य च धनुः चिच्छेद, ततो मुद्गरेण सन्निकर्षयुद्धं प्रवृत्तम्। अन्ते नीलः महाशिलां प्रहस्तस्य शिरसि निपात्य तच्छिरः शतधा विदार्य तमवधीৎ। सेनापतेः पतनेन राक्षसाः शोकमूढाः निःशब्दा लङ्कां प्रति निववृते; नीलस्य पराक्रमं श्रीरामलक्ष्मणौ प्रशशंसतुः, वानराश्च जयध्वनिं चक्रुः।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंदृष्टवाभीमपराक्रमम् ।उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ।।।।
ततः भीमपराक्रमं प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा शत्रुदमनः श्रीरामः सस्मितं विभीषणमुवाच।
Verse 2
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तंनिशाचरम् ।।।।
कोऽयम् सुमहाकायो बलेन महतावृतः । आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम् ॥
Verse 3
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच—एष राक्षसः प्रहस्तो नाम तस्य सेनापतिः। लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलेन सम्वृतः; वीर्यवान्, अस्त्रविच्छूरः, पराक्रमे सुप्रख्यातश्च।
Verse 4
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.58.3।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।6.58.4।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
एष राक्षसेन्द्रस्य लङ्कायां सेनापतिः प्रहस्तो नाम राक्षसः, त्रिभागबलसम्वृतः। स वीर्यवान् अस्त्रविच्छूरः, पराक्रमे सुप्रख्यातश्च।
Verse 5
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः सह ॥
Verse 6
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।6.58.5।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।6.58.6।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् । ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् । अभिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥
Verse 7
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च । गदाः परिघाः प्रासाः विविधाश्च परश्वधाः ॥ नूनं जयैषिणां रक्षसां विचित्राणि आयुधानि । प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥
Verse 8
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।6.58.7।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।6.58.8।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च । गदाः परिघाः प्रासाः विविधाश्च परश्वधाः ॥ नूनं जयैषिणां रक्षसां विचित्राणि आयुधानि । प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥
Verse 9
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ।।।।शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः । शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ॥
Verse 10
तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ।।।।बहूनामश्मवृष्टिंचशरवर्षंचवर्षताम् ।
तेषामन्योन्यमासाद्य सुमहान् संग्रामोऽभवत्; बहवोऽश्मवृष्टिं शरवर्षं च परस्परं वर्षयामासुः।
Verse 11
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ।।।।वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
तेषामन्योन्यमासाद्य सुमहान् संग्रामोऽभवत्; बहवोऽश्मवृष्टिं शरवर्षं च परस्परं वर्षयामासुः।
Verse 12
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ।।।।परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
केचित् शूलैः प्रमथिताः, केचित् परमायुधैः प्रहृताः; केचित् परिघैराहताः, केचित् परश्वधैश्छिन्नाः।
Verse 13
निरुच्छवासाःकृता: केचित्पतिताधरणीतले ।।।।विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
केचित् निरुच्छ्वासाः कृताः धरणीतले पतिताः; केचिदिषुसन्धानसन्दिताः विभिन्नहृदयाः अभवन्।
Verse 14
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ।।।।वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
केचित् खड्गैर्विधाकृताः स्फुरन्तो भुवि पतिताः; केचिद्वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्चावदारिताः पतिताः।
Verse 15
वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ।।।।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
वानरैः क्रोधसमाविष्टैः सर्वतो राक्षसौघाः । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च वसुधातले सम्यक् सम्पिष्टाः ॥
Verse 16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ।।।।वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्चाभिताडिताः । आस्यान्निःसृतशोणिता विशीर्णदशनेक्षणाः ॥
Verse 17
आर्तस्वनंचस्वनतांसिंहनादंचनर्दताम् ।।।।बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् । हरीणां रक्षसां युधि तुमुलः शब्द आसीत् ॥
Verse 18
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ।।।।विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
वानराराक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः । विवृत्तनयनाः क्रूराः कर्माण्यचक्रुरभीतवत् ॥
Verse 19
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः । एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥
Verse 20
तेषामापततांशीघ्रंनिघ्नतांचापिवानरान् ।।।।द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकंनरान्तकम् ।
तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् । द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥
Verse 21
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ।।।।राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः स विपुलद्रुमम् । राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ॥
Verse 22
जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
जाम्बवान्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥
Verse 23
अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ।।।।वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् । वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणान् सन्त्याजयद् रणे ॥
Verse 24
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ।।।।चकारकदनंघोरंधनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमाश्रितः । धनुष्पाणिर्वनौकसां मध्ये घोरं कदनं चकार ॥
Verse 25
आवर्तइवसञ्जज्ञेसेनयोरुभयोस्तदा ।।।।क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
तदा सेनयोरुभयोर्निस्स्वनः सञ्जज्ञे आवर्त इव; क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव घोरः ॥
Verse 26
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ।।।।अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
महताहि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः । सङ्क्रुद्धः परमाहवे वानरानर्दयामास ॥
Verse 27
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानांचमेदिनी ।।।।बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
वानराणां शरीरैश्च राक्षसानां च मेदिनी । घोरैः पतितैरिव पर्वतैर्विचिता बभूव ॥
Verse 28
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ।।।।सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते । माघमासि पलाशैः पुष्पितैरिव सञ्छन्ना ॥
Verse 29
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
युद्धभूमिः नदीवाभवत्—हतवीरराशितटिनी, भग्नायुधमहाद्रुमवती, शोणितौघमहातोया यमसागरगामिनी। यकृत्प्लीहमहापङ्का, विकीर्णान्त्रशैवलिनी, भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वला। गृध्रहंसगणाकीर्णा कङ्कसारससेविता, मेदःफेनसमाकीर्णा आर्तसन्ततस्वना। सा कापुरुषदुस्तरा युद्धभूमिमयी नदी, घनापाये नदीमिव हंससारससेविता। तां दुस्तरां नदीं राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुः, यथा पद्मरजोध्वस्तां नळिनीं गजयूथपाः।
Verse 30
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
शोणितौघमहातोया सा नदी यमसागरगामिनी; यकृत्प्लीहमहापङ्का, विकीर्णान्त्रशैवलिनी च।
Verse 31
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
भिन्नकायशिरोमीनां सा नदी, अङ्गावयवशाद्वला; गृध्रहंसगणाकीर्णा, कङ्कसारससेविता च।
Verse 32
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
मेदःफेनसमाकीर्णा, आर्तस्तनितस्वना च; सा कापुरुषदुस्तरा युद्धभूमिमयी नदी।
Verse 33
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
नदीमिव घनापाये हंससारससेवितां दुस्तरां रणनदीं राक्षसाः कपिमुख्याश्च तां तेरुः।
Verse 34
ततःसृजन्तंबाणौघान्प्रहस्तंस्यन्दनेस्थितम् ।।।।ददर्शतरसानीलोनिघ्नन्तंप्लवङ्गमान् ।
ततः स्यन्दने स्थितं प्रहस्तं बाणौघान् सृजन्तं तरसा प्लवङ्गमान् निघ्नन्तं नीलो ददर्श।
Verse 35
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।।।
खे वायुरिव बलात् महदभ्रबलम् उद्धूतं, तथा युद्धे नीलम् अभिद्रुतं समीक्ष्य वाहिनीपतिः प्रहस्तोऽदित्यवर्णेन रथेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।
Verse 36
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।6.58.35।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।6.58.36।।
खे वायुरिव बलात् महदभ्रबलम् उद्धूतं, तथा युद्धे नीलम् अभिद्रुतं समीक्ष्य वाहिनीपतिः प्रहस्तोऽदित्यवर्णेन रथेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।
Verse 37
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ।।।।नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
सधनुः धन्विनां श्रेष्ठः प्रहस्तो वाहिनीपतिः परमाहवे नीलाय बाणान् विकृष्य व्यसृजत्।
Verse 38
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ।।।।महींजग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
ते समाहिताः विशिखा नीलं प्राप्य विनिर्भिद्य महावेगा रुषिता इव पन्नगाः महीं जग्मुः।
Verse 39
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।।।
नीलः शरैर्निशितैर्ज्वलनोपमैः समभिहतः सन्, परमदुर्धर्षं प्रहस्तं वेगेनापतन्तं दृष्ट्वा, वीर्यवान् महाकपिः वृक्षमुत्पाट्य तं ताडयामास।
Verse 40
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।6.58.39।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।6.58.40।।
नीलः शरैर्निशितैर्ज्वलनोपमैः समभिहतः सन्, परमदुर्धर्षं प्रहस्तं वेगेनापतन्तं दृष्ट्वा, वीर्यवान् महाकपिः वृक्षमुत्पाट्य तं ताडयामास।
Verse 41
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः ।ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानांचमूपतौ ।।।।
तेनाभिहतः स राक्षसपुङ्गवः क्रुद्धो नदन्, प्लवङ्गानां मूर्ध्नि नायकस्य च शरवर्षाणि अववर्ष।
Verse 42
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।अपारयन्वारयितुंप्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।।।।
तस्य राक्षसस्य घोरान् बाणगणान् वारयितुम् अशक्नुवन् महाबलः सः, निमीलिताक्षः प्रत्यगृह्णात्—ताडनानि सहमानः।
Verse 43
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।।।निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
यथा गोवृषो बलवान् शारदं शीघ्रमागतं वर्षं सहते, तथैव प्रहस्तस्य दुरासदं शरवर्षं निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे।
Verse 44
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ।।।।
शरवर्षेण रोषितो महाबलः महान् नीलः, महता सालेन प्रहस्तस्य हयान् प्रजघान।
Verse 45
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ।।।।
ततः प्रहस्तस्य ततं चापम् उद्गृह्य महाबलः नीलः, तरसा बभञ्ज; पुनः पुनश्च ननाद।
Verse 46
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।प्रगृह्यमुसलंघोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ।।।।
तेन विधनुः कृतः प्रहस्तो वाहिनीपतिः; घोरं मुसलं प्रगृह्य स्यन्दनाद् अवपुप्लुवे।
Verse 47
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ।।।।
तौ उभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ । क्षतजगदिग्धाङ्गौ स्थितौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥
Verse 48
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।।।
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥
Verse 49
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।6.58.48।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।6.58.49।।
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् । ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् । अभिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥
Verse 50
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ।।।।
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः । प्रहस्तः परमायत्तस् ततः सुस्राव शोणितम् ॥
Verse 51
ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ।।।।
ततः शोणितदिग्धाङ्गो महाकपिः क्रुद्धः सुमहातरुं प्रगृह्य प्रहस्तस्योरसि वेगेन विससर्ज।
Verse 52
तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलंमहत् ।अभिदुद्रावबलिनंबलाननीलंप्लवङ्गमम् ।।।।
तमचिन्त्य प्रहारं स महन्मुसलं प्रगृह्य बलात् बलिनं नीलं प्लवङ्गमम् अभिदुद्राव।
Verse 53
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तंमहाकपिः ।ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ।।।।
तमुग्रवेगं संरब्धम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य महाकपिः महावेगो महाशिलां जग्राह।
Verse 54
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।प्रहस्तस्यशिलांनीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ।।।।
युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः प्रहस्तस्य मूर्ध्नि नीलः शिलां तूर्णम् अपातयत्।
Verse 55
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ।।।।
सा कपिमुख्येन विमुक्ता घोरा महती शिला तदा प्रहस्तस्य शिरो बहुधा बिभेद।
Verse 56
सगतासुर्गतश्रीकोगतसत्त्वोगतेन्द्रियः ।पपातसहसाभूमौछिन्नमूलइवद्रुमः ।।।।
स गतासुः गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥
Verse 57
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ।।।।
विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् । शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥
Verse 58
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यंमहाबलम् ।राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ।।।।
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम् । राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥
Verse 59
नशेकुस्समवस्थातुंनिहतेवाहिनीपतौ ।सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ।।।।
न शेकुस् समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ । सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥
Verse 60
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।रक्षःपतिगृहंगत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ।।।।प्राप्ताश्शोकार्णवंतीव्रंनिस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये ते राक्षसाः निरुद्यमाः । रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमास्थिताः ॥ प्राप्ताः शोकस्य तीव्रार्णवं निस्संज्ञा इव बभूवुः ॥
Verse 61
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ।।।।
ततः स नीलो विजयी महाबलः सुकृतेन कर्मणा प्रशस्यमानः । रामेण लक्ष्मणसहितेन समेत्य प्रहृष्टवपुः यूथपः बभूव ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted neutralization of an enemy commander (Prahasta) amid mass warfare, framed as a legitimate wartime necessity: removing oppressive command capability while maintaining disciplined leadership on Rama’s side.
The brief Rama–Vibhīṣaṇa exchange models composed inquiry and informed counsel in crisis; the ensuing narrative underscores that victory is not merely force but coordinated duty, endurance, and the collapse of adharma when its leadership is ethically and strategically isolated.
Laṅkā is the strategic backdrop as the rākṣasa power-center; culturally, the chapter highlights epic warfare conventions—named weapons, heroic single-combat within mass battle, and extended battlefield similes (the “river” of war) used as a literary device for ethical reflection.