Sarga 5
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
युद्धकाण्ड
अस्य सर्गस्य आरम्भे नीलः समुद्रस्य उत्तरतीरे वानरसेनां परम्परानुसारं सुव्यवस्थितां निवेशयति। मैन्दद्विविदौ च सर्वतो दिग्भ्यः परिभ्रम्य शिविरस्य रक्षां कुर्वन्तौ सर्वं सुरक्षितं स्थापयतः। सेनायां निविष्टायां रामो लक्ष्मणं प्रति विप्रलम्भशोकं दीर्घं निवेदयति। स कालक्रमेण सामान्यः शोकः शम्यते, किन्तु सीताया अदर्शनात् मम दुःखं प्रतिदिनं वर्धते इति वदति; तस्याः यौवनक्षयभयम्, राक्षसानां मध्ये तस्याः असहायत्वचिन्ता च मनसि वर्तते। सीताजीवनवार्तामात्रेण स्वजीवनं धारयामि—यथा शुष्कं क्षेत्रं समीपस्थसिक्तक्षेत्रस्य जलवाष्पेण सिञ्चितमिव; सा च राक्षससमूहात् शरदभ्रान्तरेणोदित इव चन्द्रकलावद् निष्क्रमिष्यतीति स उपमाभिः शोकं प्रकाशयति। एवं विलपन्नपि स रावणं जेतुं सीतां च प्रत्यानेतुं दृढनिश्चयं दर्शयति। दिवसान्ते लक्ष्मणः तं सान्त्वयति; रामः शोकाकुलोऽपि संयतः सन्ध्योपासनां कृत्वा सीतां स्मरन्निव तिष्ठति।
Shlokas
Verse 1
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 2
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौतत्रवानरपुङ्गवौ ।विचेरतुश्चतांसेनांरक्षार्थंसर्वतोदिशम् ।।।।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ । विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतो दिशम् ॥
Verse 3
निविष्टायांतुसेनायांतीरेनदनदीपतेः ।पार्श्वस्थंलक्ष्मणंदृष्टवारामोवचनमब्रवीत् ।।।।
निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः । पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥
Verse 4
शोकश्चकिलकालेनगच्छताह्यपगच्छति ।ममचापश्यतःकान्तामहन्यहनिवर्धते ।।।।
शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति; मम चापश्यतः कान्ताम् अहन्यहनि वर्धते॥
Verse 5
नमेदुःखंप्रियादूरेनमेदुःखंहृतेतिवा ।एतदेवानुशोचामिवयोऽस्याह्यतिवर्तते ।।।।
न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति वा । एतदेवानुशोचामि वयोऽस्याः ह्यतिवर्तते ॥
Verse 6
वाहिवातयतःकान्तातांस्पृष्टवामामपिस्पृश ।त्वयिमेगात्रसंस्पर्शश्चन्द्रेदृष्टिसमागमः ।।।।
हे वात! यत्र मे कान्ता तिष्ठति तत्र गच्छ; तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश। त्वया मे गात्रसंस्पर्शः स्यात्, चन्द्रेण च दृष्टिसमागमः।
Verse 7
तन्मेदहतिगात्राणिविषंपीतमिवाशये ।हानाथेतिप्रियासामांह्रियमाणायदब्रवीत् ।।।।
तद् मे गात्राणि दहति, विषं पीतमिवाशये; यत् सा प्रिया ह्रियमाणा ‘हा नाथ’ इति मामब्रवीत्।
Verse 8
तद्वियोगेन्धनवतातच्चिन्ताविपुलार्चिषा ।रात्रिंदिवंशरीरंमेदह्यतेमदनाग्निना ।।।।
वियोग एव मे इन्धनं, चिन्तैव विपुलार्चिषः। तेन मदनाग्निना रात्रिन्दिवं मम शरीरं दह्यते॥
Verse 9
अवगाह्यर्णवंस्वप्स्येसौमित्रेभवताविना ।कथञ्चित्प्रज्वलन्कामस्समांसुप्तंजलेदहेत् ।।।।
सौमित्रे, त्वद्विना अहम् अर्णवं अवगाह्य जले शयिष्ये। कदाचित् प्रज्वलन् कामः जले सुप्तं मां न दहेत्॥
Verse 10
बह्वेतत्कामयानस्यशक्यमेतेनजीवितुम् ।यदहंसाचवामोरूरेकांधरणिमाश्रितौ ।।।।
बहु एतत् कामयमानस्य मया शक्यं जीवितुम्—यत् अहं सा च वामोरूः अद्यापि एकस्मिन् एव धरणीतले स्थितौ स्मः ॥
Verse 11
केदारस्येवकेदारस्सोदकस्यनिरूदकः ।उपस्नेहेनजीवामिजीवन्तींयच्छृणोमिताम् ।।।।
सोदकस्य केदारस्य उपस्नेहेन निरूदकः केदार इव, तस्याः जीवन्तीं इति श्रुत्वा तदुपस्नेहेन एव अहं जीवामि ॥
Verse 12
कदानुखलुसुश्रोणींशतपत्त्रायतेक्षणाम् ।विजित्यशत्रून्द्रक्ष्यामिसीतास्फीतामिवश्रियम् ।।।।
कदा नु खलु शत्रून् विजित्य, सुश्रोणीं शतपत्त्रायत-ईक्षणां सीतां स्फीतामिव श्रियम् अहं द्रक्ष्यामि ॥
Verse 13
कदानुचारुबिम्बोष्ठंतस्याःपद्ममिवाननम् ।ईषदुन्नम्यपास्यामिरसायनमिवातुरः ।।।।
कदा नु तस्याः चारु-बिम्बोष्ठं पद्ममिव आननम् ईषदुन्नम्य, आतुरः रसायनमिव पिबन्निव अहं पास्यामि ॥
Verse 14
तस्यात्तुसंहितौपीनौस्तनौतालफलोपमौ ।कदानुखलुसोत्कम्पौश्लिष्यन्त्यामांभजिष्यत: ।।।।
तस्याः संहितौ पीनौ तालफलोपमौ स्तनौ, सा उत्कम्पा मां श्लिष्यन्ती यदा, तदा कदा नु खलु अहं तदालिङ्गनं भजिष्ये ॥
Verse 15
सानूनमसितापाङ्गीरक्षोमध्यगतासती ।मन्नाथानाथहीनेवत्रातारंनाधिगच्छति ।।।।
सा नूनम् असितापाङ्गी पतिव्रता रक्षोमध्यगता सती । मन्नाथा सापि नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥
Verse 16
कथंजनकरजस्यदुहिताममचप्रिया ।राक्षसीमध्यगाशेतेस्नुषादशरथस्यच ।।।।
कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया । राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च ॥
Verse 17
कदाऽविक्षोभ्यरक्षांसिसाविधूयोत्पतिष्यति ।विधूयजलदान्नीलान् शशिरेखाशरत्स्विव ।।।।
कदा अविक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति । विधूय जलदान् नीलान् शशिरेखा शरत्स्विव ॥
Verse 18
स्वभावतनुकानूनंशोकेनानशनेनच ।भूयस्तनुतरासीतादेशकालविपर्ययात् ।।।।
स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च । भूयस् तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥
Verse 19
कदानुराक्षसेन्द्रस्यनिधायोरसिसायकान् ।सीतांप्रत्याहरिष्यामिशोकमुत्सृज्यमानसम् ।।।।
कदा नु राक्षसेन्द्रस्य वक्षसि सायकान् निधाय, सीतां प्रत्याहरिष्यामि, मानसं शोकं चोत्सृज्य?
Verse 20
कदानुखलुमांसाध्वीसीतासुरसुतोपमा ।सोत्कण्ठाकण्ठमालम्ब्यमोक्ष्यत्यानन्दजंजलम् ।।।।
कदा नु मां साध्वी सीता सुरसुतोपमा, सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य, आनन्दजं जलं मोक्ष्यति?
Verse 21
कदाशोकमिमंघोरंमैथिलीविप्रयोगजम् ।सहसाविप्रमोक्ष्यामिवासश्शुक्लेतरंयथा ।।।।
कदा मैथिलीविप्रयोगजं घोरं शोकमिमं सहसा विप्रमोक्ष्यामि, वासः शुक्लेतरं यथा?
Verse 22
एवंविलपतस्तस्यतत्ररामस्यधीमतः ।दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागतः ।।।।
एवं तत्र धीमतः रामस्य विलपत एव, दिनक्षये मन्दप्रभः भास्करोऽस्तमुपागतः।
Verse 23
आश्वासितोलक्ष्मणेनरामस्सन्ध्यामुपासत ।स्मरन्कमलपत्राक्षींसीतांशोकाकुलीकृतः ।।।।
लक्ष्मणेनाश्वासितो रामः सन्ध्यामुपासत; कमलपत्राक्षीं सीतां स्मरन् शोकाकुलीकृतः।
Verse 24
कदा नु तस्याः चारुबिम्बोष्ठं पद्ममिवाननम् ईषदुन्नम्य पश्यामि, आतुर इव रसायनं पीत्वा तृप्तिं लभेयम्?
Verse 25
कदा नु तीक्ष्णैः विशिखैः दिग्धैः गार्धपत्रवाहिभिः राक्षसराजस्य रावणस्य महोरः भिन्द्याम्?
Verse 26
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु सेना नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्य उत्तरे तीरे साधु निवेशिता।
Verse 27
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु सेना नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्य उत्तरे तीरे साधु निवेशिता।
Verse 28
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
तदा नीलः विधिवत् रक्षाव्यवस्थां सम्यक् विन्यस्य, सागरस्य उत्तरे तीरे सेनाशिबिरं सुसंस्थितं चकार।
Verse 29
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितः । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेनां निवेशयामास ॥
Verse 30
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
ततः नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितः । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेनां निवेशयामास ॥
Verse 31
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलेन तु विधिवत् स्वारक्षासु समाहितेन । सागरस्योत्तरे तीरे सेना साधु निवेशिता ॥
Verse 32
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलः तु विध्यनुसारं स्वारक्षासु समाहितः । सागरस्योत्तरे तीरे सेनां दृढं निवेशयामास ॥
Verse 33
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 34
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 35
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलस्य निर्देशेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 36
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलस्य निर्देशेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 37
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलस्य नेतृत्वेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 38
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता॥
Verse 39
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता॥
Verse 40
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता॥
Verse 41
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता; सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता॥
Verse 42
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 43
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 44
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां कृत्वा सागरस्योत्तरे तीरे साधु निवेशयामास ॥
Verse 45
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता सेना सागरस्योत्तरे तीरे साधु निवेशिता ॥
Verse 46
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा सेना नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता सागरस्योत्तरे तीरे साधु निवेशिता ॥
Verse 47
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 48
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 49
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 50
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षासु समाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
Verse 51
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
अथ नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Verse 52
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
नीलेन तु विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यग् विन्यस्य सागरस्योत्तरे तीरे साधु निवेशिता।
Verse 53
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
ततः नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Verse 54
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
अथ नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य सागरस्योत्तरे तीरे साधु निवेशयामास।
Verse 55
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
ततः नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यग् विन्यस्य सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Verse 56
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
अथ नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य, सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Verse 57
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
अथ नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य, सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Verse 58
सातुनीलेनविधिवत्स्वारक्षासुसमाहिता ।सागरस्योत्तरेतीरेसाधुसेनानिवेशिता ।।6.5.1।।
अथ नीलः विधिवत् स्वारक्षासु समाहितां सेनां सम्यक् विन्यस्य, सागरस्योत्तरतटे साधु निवेशयामास।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes two duties: immediate military readiness (encampment, patrols, safeguarding the host) and Rāma’s personal obligation as husband and protector, expressed as anxiety over Sītā’s safety and the urgency to act before further harm or time’s loss.
Grief is acknowledged without surrendering to disorder: Rāma’s lament becomes a disciplined articulation of responsibility, and the turn to sandhyā worship models how ritual and self-governance can stabilize the mind while preserving resolve for righteous action.
The northern shore of the ocean (sāgarasyottara-tīra) functions as a strategic liminal space before Laṅkā; culturally, the text foregrounds traditional camp protocol and the practice of sandhyā-upāsanā as a marker of dharmic routine even during wartime.