Yuddha Kanda Sarga 46 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 4650 Verses

Sarga 46

शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation

युद्धकाण्ड

अस्मिन् षट्चत्वारिंशत्तमे सर्गे लङ्कायुद्धे महती विपर्ययावस्था दृश्यते। वानरयूथपाः नभसि भूमौ च परिशील्य रामलक्ष्मणौ निश्चेष्टौ शरबन्धेन सुसंवृताङ्गौ पतितौ ददृशुः। तद् दृष्ट्वा सर्वेषां शोकः सञ्जज्ञे, सैन्यस्य च मनोबलं क्षणेन व्यथितम्। इन्द्रजित् मायया निगूढः केवलं विभीषणेन वरप्रसादलब्धदृष्ट्या ज्ञातः। स तु हर्षमुद्गिरन् खरदूषणहन्तारौ भ्रातरौ शरजालेन विद्धौ, देवर्षिसमूहैरपि मोचयितुमशक्याविवेति गर्ववचनानि व्याहरत्। ततः नीलं मैन्दं द्विविदं जाम्बवन्तं हनूमन्तं गवाक्षं शरभं चाङ्गदं च विद्ध्वा राक्षसान् आहूय बद्धौ राजपुत्रौ दर्शयामास; रामो मृत इति मिथ्याभिमानेन लङ्कायां महोत्सवध्वनिरभवत्। इन्द्रजिते लङ्कां प्रतिनिवृत्ते सुग्रीवो भयाकुलोऽभवत्। विभीषणः पवित्रोदकेन शान्तिकर्मसदृशं कृत्वा धैर्योपदेशं ददौ—रामो न मरणधर्मा, मा विषादं कुरुत, सैन्यस्य मनोबलं धार्यतामिति। अन्ते इन्द्रजित् रावणाय ‘जयम्’ निवेदयामास; रावणः तमालिङ्ग्य शरबन्धेन राजपुत्रयोः तेजोभ्रंशवृत्तान्तं शुश्राव।

Shlokas

Verse 1

ततोद्यांपृथिवींचैववीक्षमाणावनौकसः ।ददृशुःसन्ततौबाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.1।।

ततः द्यां पृथिवीं चैव निरीक्षमाणाः प्लवङ्गमाः। बाणैः सन्ततविद्धौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ददृशुः॥

Verse 2

वृष्टवेवोपरतेदेवेकृतकर्मणिराक्षसे ।आजगामाथतंदेशंससुग्रीवोविभीषणः ।।6.46.2।।

वृष्ट्वेवोपरते देवे यथा, तथा कृतकर्मणि राक्षसे निवृत्ते; सुग्रीवसहितो विभीषणः तं देशम् अथ आजगाम।

Verse 3

नीलद्विविदमैन्दाश्चसुषेणःकुमुदाङ्गदा: ।तूर्णंहनुमतासार्धमन्वशोचन्तराघवौ ।।6.46.3।।

नीलद्विविदमैन्दाः सुषेणः कुमुदाङ्गदौ च हनुमता सार्धं तूर्णं राघवौ दृष्ट्वा शोकमापन्नाः।

Verse 4

अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।।निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ ।रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।।तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।।राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ ।बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।

अचेष्टौ मन्दनिश्श्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ, शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः। निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ, रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौ तापननीयाविव ध्वजौ। तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ, यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः। राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ, बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः।

Verse 5

सर्पाविव मन्दनिःश्वासौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ। रुधिरस्रावसिक्ताङ्गौ तापनियध्वजाविव मलिनौ बभूवतुः॥

Verse 6

तौ वीरौ वीरशयने शयानौ मन्दचेष्टितौ। यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः॥

Verse 7

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ। सर्वे वानराः सविभीषणाः व्यथिताः बभूवुः॥

Verse 8

अन्तरिक्षंनिरीक्षन्तोदिशस्सर्वाश्चवानराः ।नचैनंमाययाछन्नंददृशूरावणिःरणे ।।6.46.8।।

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः। रणे मायया छन्नं रावणिं न ददृशुः॥

Verse 9

तंतुमायाप्रतिच्छन्नंमाययैवविभीषणः ।वीक्षमाणोददर्शाथभ्रातुःपुत्रमवस्थितम् ।।6.46.9।।

मायाप्रतिच्छन्नं तं तु माययैव विभीषणः। वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्॥

Verse 10

तमप्रतिकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ।ददर्शान्तर्हितंवीरंवरदानाद्विभीषणः ।।6.46.10।।तेजसायशसाचैवविक्रमेणचसम्युतम् ।

तमप्रतिकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे अन्तर्हितं वीरं वरदानात् विभीषणः। तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च समन्वितं ददर्श॥

Verse 11

इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मतौशयानौसमीक्ष्यच ।।6.46.11।।उवाचपरमप्रीतोहर्षयन् सर्वनैरृतान् ।

इन्द्रजित् स्वकृतं कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च। परमप्रीतः सर्वनैरृतान् हर्षयन् उवाच॥

Verse 12

दूषणस्यचहन्तारौखरस्यचमहाबलौ ।।6.46.12।।सादितौमामकैर्बाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ। मामकैर्बाणैः सादितौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

Verse 13

नेमौमोक्षयितुंशक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।।6.46.13।।सर्वैरपिसमागम्यसर्षिसङ्घैस्सुरासुरैः ।

सर्षिसङ्घैः सुरासुरैश्च सर्वैरपि समागम्य, एतौ द्वौ वेतस्मादिषुबन्धनात् मोक्षयितुं न शक्यौ।

Verse 14

यत्कृतेचिन्तयानस्यशोकार्तस्यपितुर्मम ।।6.46.14।।अस्पृष्टवाशयनंगात्रैस्त्रियामायातिशर्वरी ।त्स्नेयंयत्कृतेलङ्कानदीवर्षास्विवाकुला ।।6.46.15।।सोऽयंमूलहरोऽनर्थःसर्वेषांनिहतोमया ।

यस्य हेतोः शोकाकुलो मम पिता चिन्तयानः, गात्रैरशयनमस्पृष्ट्वा त्रियामां शर्वरीं नयति। यस्य हेतोर्लङ्का वर्षास्विव नदीवाकुला; स एव सर्वानर्थमूलहरो मया निहतः।

Verse 15

Verse 16

रामस्यलक्ष्मणस्यैवसर्वेषांचवनौकसाम् ।विक्रमानिष्फलाःसर्वेयथाशरदितोयदाः ।।6.46.16।।

रामस्य लक्ष्मणस्य च सर्वेषां वनौकसां च विक्रमाः सर्वे निष्फलाः, यथा शरदि तोयदा निष्फलाः।

Verse 17

एवमुक्त्वातुतान् सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वतः ।।6.46.17।।यूथपानपितान्सर्वांस्ताडयामासरावणिः ।

एवमुक्त्वा परिपार्श्वस्थितान् सर्वान् राक्षसान्, रावणिः सर्वान् यूथपानपि ताडयामास।

Verse 18

नीलंनवभिराहत्यमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.46.18।।त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्ततापप्रवरेषुभिः ।

अमित्रघ्नो रावणिः नीलं नवभिः शरैः आहत्य, मैन्दं द्विविदं च त्रिभिस्त्रिभिः प्रवरेषुभिः तताप।

Verse 19

जाम्बवन्तंमहेष्वासोविद् ध्वाबाणेनवक्षसि ।।6.46.19।।हनूमतोवेगवतोविससर्जशरान्दश ।

महेष्वासोऽिन्द्रजित् जाम्बवन्तं वक्षसि बाणेन विद्ध्वा, ततः वेगवन्तं हनूमन्तं प्रति दश शरान् विससर्ज।

Verse 20

गवाक्षंशरभंचैवद्वावप्यमिततेजसौ ।।6.46.20।।द्वाभ्यांद्वाभ्यांमहावेगोविव्याधयुधिरावणिः ।

गवाक्षं शरभं चैव द्वावपि अमिततेजसौ; महावेगो रावणिः द्वाभ्यां द्वाभ्यां शराभ्यां विव्याध, युधि रावणिः।

Verse 21

गोलाङ्गूलेश्वरंचैववालिपुत्रमथाङ्गदम् ।।6.46.21।।विव्याधबहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथरावणिः ।

गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रम् अथाङ्गदम्; त्वरमाणो रावणिः बहुभिः बाणैः विव्याध।

Verse 22

तान्वानरवरान्भित्त्वाशरैरग्निशिखोपमैः ।।6.46.22।।ननादबलवांस्तत्रमहासत्त्वस्सरावणिः ।

तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः । तत्र बलवान् महासत्त्वो रावणिः प्रननाद ह ॥

Verse 23

तानर्धयित्वाबाणौघैस्त्रासयित्वाचवानरान् ।।6.46.23।।प्रजहासमहाबाहुर्वचनंचेदमब्रवीत् ।

तान् अर्धयित्वा बाणौघैः त्रासयित्वा च वानरान् । प्रजहास महाबाहुः वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥

Verse 24

शरशब्देनघोरेणमयाबद्धौचमूमुखे ।।6.46.24।।सहितौभ्रातरवेतौनिशामयतराक्षसाः ।

शरशब्देन घोरेण मया बद्धौ च मूमुखे । सहितौ भ्रातरौ एतौ निशामयत राक्षसाः ॥

Verse 25

एवमुक्तास्तुतेसर्वेराक्षसाःकूटयोधिनः ।।6.46.25।।परंविस्मयामाजग्मुःकर्मणातेनहर्षिताः ।

एवम् उक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः । परं विस्मयम् आजग्मुः कर्मणा तेन हर्षिताः ॥

Verse 26

विनेदुश्चमहानादान् सर्वेतेजलदोपमाः ।।6.46.26।।हतोरामइतिज्ञात्वारावणिंसमपूजयन् ।

विनेदुः च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः । हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥

Verse 27

निष्पन्दौतुतदादृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.27।।वसुधायांनिरुच्छवासौहतावित्यन्वमन्यत ।

तदा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ वसुधायां निष्पन्दौ निरुच्छ्वासौ दृष्ट्वा सः ‘हतावेतौ’ इति निश्चयमगच्छत्।

Verse 28

हर्षेणतुसमाविष्टइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।।6.46.28।।प्रविवेशपुरींलङ्कांहर्षयन् सर्वनैर्वृतान् ।

हर्षेण समाविष्टः समितिञ्जय इन्द्रजित् सर्वान् नैर्वृतान् हर्षयन् लङ्कापुरीं प्रविवेश।

Verse 29

रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।।सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।

रामलक्ष्मणयोः शरीरे सायकैश्चिते सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि विद्धानि दृष्ट्वा सुग्रीवं भयमाविशत्।

Verse 30

Verse 31

रामलक्ष्मणयोः शरीरयोः सायकैः छिन्नविद्धे सर्वेष्वङ्गोपाङ्गेषु व्रणिते दृष्ट्वा सुग्रीवो महता भयेन समाविष्टः।

Verse 32

सायकैः प्रच्छन्ने रामलक्ष्मणयोः शरीरे सर्वाङ्गोपाङ्गेषु व्रणेषु च दृष्टेषु सुग्रीवस्य हृदये भयम् अभवत्।

Verse 33

पर्यवस्थापयात्मानमनाथंमांचवानर ।।6.46.33।।सत्यधर्माभिरक्तानांनास्तिमृत्युकृतंभयम् ।

हे वानर, आत्मानं पर्यवस्थापय; अनाथं मां च स्थिरय। सत्यधर्माभिरक्तानां मृत्युकृतं भयम् न विद्यते।

Verse 34

एवमुक्त्वाततस्तस्यजलक्लन्नेनपाणिना ।।6.46.34।।सुग्रीवस्यशुभेनेत्रेप्रममार्जविभीषणः ।

एवम् उक्त्वा विभीषणः जलक्लिन्नेन पाणिना सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे मृदु प्रममार्ज।

Verse 35

ततस्सलिलमादायविद्ययापरिजप्यच ।।6.46.35।।सुग्रीवनेत्रेधर्मात्मासममार्जविभीषणः ।

ततः धर्मात्मा विभीषणः सलिलम् आदाय विद्यया परिजप्य सुग्रीवस्य नेत्रे सम्यक् सममार्ज।

Verse 36

विमृज्यवदनंतस्यकपिराजस्यधीमतः ।।6.46.36।।अब्रवीत्कालसम्प्राप्तसम्भ्रान्तमिदंवचः ।

तस्य धीमतः कपिराजस्य वदनं विमृज्य, कालसम्प्राप्तं सम्भ्रान्तं चेदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 37

नकालःकपिराजेन्द्रवैक्लब्यमवलम्बितुम् ।।6.46.37।।अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपकल्पते ।

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लब्यम् अवलम्बितुम्; अतिस्नेहोऽपि अकालेऽस्मिन् मरणायोपकल्पते।

Verse 38

तस्मादुत्सृज्यवैक्लब्यंसर्वकार्यविनाशनम् ।।6.46.38।।हितंरामपुरोगणांसैन्यानानुचिन्त्यताम् ।

तस्माद् उत्सृज्य वैक्लब्यं सर्वकार्यविनाशनम्, हितं रामपुरोगाणां सैन्यानाम् अनुचिन्त्यताम्।

Verse 39

अथवारक्ष्यतांरामोयावत्संज्ञाविपर्ययः ।।6.46.39।।लब्धसंज्ञौहिकाकुत्स्थौभयंनौव्यपनेष्यतः ।

अथवा रक्ष्यतां रामो यावत् संज्ञाविपर्ययः; लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः।

Verse 40

नैतत्किञ्चनरामस्यनचरामोमुमूर्षति ।।6.46.40।।नह्येनंहास्यतेलक्ष्मीद्दुर्लभायागतायुषाम् ।

नैतत्किञ्चन रामस्य विषादहेतुः, न च रामो मुमूर्षति। यागतायुषां दुर्लभा लक्ष्मीर्हि एनं न परित्यजति॥

Verse 41

तस्मादाश्वासयात्मानंबलंचाश्वासयस्वकम् ।।6.46.41।।यावत्कार्याणिसर्वाणिपुनःसंस्थापयाम्यहम् ।

तस्मादात्मानमाश्वासय, स्वकं बलं चाश्वासय। यावत् सर्वाणि कार्याणि पुनः संस्थापयाम्यहम्॥

Verse 42

एतेहिफुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।।6.46.42।।कर्णेकर्णेप्रकथिताहरयोहरिसत्तम ।

एते हि फुल्लनयनाः त्रासादागतसाध्वसाः। कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो, हरिसत्तम॥

Verse 43

मांतुदृष्टवाप्रधावन्तमनीकंसम्प्रहर्षितुम् ।।6.46.43।।त्यजस्तुहरयस्त्रासंभुक्तपूर्वामिवस्रजम् ।

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तम् अनीकं सम्प्रहर्षितुम्। त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम्॥

Verse 44

समाश्वास्यतुसुग्रीवंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.46.44।।विद्रुतंवानरानीकंतत्समाश्वासयत्पुनः ।

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः। विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः॥

Verse 45

इन्द्रजित्तुमहामायःसर्वसैन्यसमावृतः ।।6.46.45।।विवेशनगरींलङ्कांपितरंचाभ्युपागमत् ।

इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः । लङ्कानगरीं विवेशाथ पितरं चाभ्युपागमत् ॥

Verse 46

तत्ररावणमासाद्यअभिवाद्यकृताञ्जलिः ।।6.46.46।।आचचक्षेप्रियंपित्रेनिहतौरामलक्ष्मणौ ।

तत्र रावणमासाद्य कृताञ्जलिरभिवाद्य च । आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥

Verse 47

उत्पपातततोहृष्टःपुत्रंचपरिषस्वजे ।।6.46.47।।रावणोरक्षसांमध्येश्रुत्वाशत्रूनिपातितौ ।

श्रुत्वा शत्रू निपातितौ रावणो रक्षसां मध्ये । हृष्ट उत्पपात तत्र पुत्रं च परिषस्वजे ॥

Verse 48

उपाघ्रायचतंमूद् र्नेनंपप्रच्छप्रीतमानसः ।।6.46.48।।पृच्छतेचयथावृत्तंपित्रेतस्मैसर्वंन्यवेदयत् ।यथातौशरबन्धेननिश्चेष्टौनिष्प्रभौकृतौ ।।6.46.49।।

प्रीतमानसः स तं मूर्ध्न्युपाघ्राय पुनः पुनः । एनं पप्रच्छ ततः सर्वं वृत्तान्तं विनयान्वितः ॥

Verse 49

पित्रा पृष्टो यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् । यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ ॥

Verse 50

सहर्षवेगानुगतान्तरात्माश्रुत्वावचस्तस्यमहारथस्य ।जहौज्वरंदाशरथेःसमुत्थितंप्रहृष्यवाचाऽभिननन्दपुत्रम् ।।6.46.50।।

तस्य महारथस्य वचः श्रुत्वा सहर्षवेगानुगतान्तरात्मा दाशरथिः प्रहृष्टः; तस्मात् समुत्थितो भयज्वरो जहौ, पुत्रं च हृष्टवाचा अभिनन्दत्।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The battlefield community faces a leadership dilemma: whether grief and panic at the apparent fall of Rāma and Lakṣmaṇa should dictate action, or whether disciplined composure and protective duty must prevail until certainty and recovery are achieved.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Vibhīṣaṇa’s counsel frames fear as strategically and ethically corrosive: excessive attachment and faint-heartedness at the wrong moment can become self-defeating, while steadfast adherence to truth and dharma sustains collective resilience.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The action pivots between the Laṅkā battlefield (where the princes lie on a ‘bed of arrows’) and the city of Laṅkā (where Indrajit returns to report to Rāvaṇa), underscoring the war’s movement from frontline spectacle to royal court validation.