Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
युद्धकाण्ड
वानरराक्षसानां सङ्ग्रामे सूर्यास्तमुपगते निशा घोरतरा बभूव, युद्धं च तमसा व्यामिश्रं संमूढं चाभवत्। अश्वरथचक्रोत्थितधूल्या दिशः शब्दाश्च न प्रतीयन्ते; रणभूमिः शोणितपङ्कमिव दृश्यते। भेरीशङ्खवेणुनिनादैः सिंहनादैश्च त्रिकूटगुहाप्रतिध्वनिभिः सह भीषणः शब्दसमूहः समजायत। अन्धकारे मित्रशत्रुविवेकाभावात् स्वकीयानपि परानिति मन्यमानाः केचित् प्राहरन्। रामस्य शराः दिशः प्रकाशयन्तो राक्षसान् अभिद्रुतान् निघ्नन्ति; केचन नामधेयराक्षसाः शरविद्धाः प्राणशेषेण निवृत्ताः। अङ्गदः समरेन्द्रजितः रथं दृढं व्यपोह्य तस्याश्वान् सारथिं च जघान; तेन देवैः स्वपक्षैश्च स प्रशंसितः। ततः क्रुद्ध इन्द्रजित् प्रच्छन्नयुद्धं समाश्रित्य अदृश्यो भूत्वा नागोपमशरान् मुमोच; रामलक्ष्मणौ विद्ध्वा अन्ते शरजालेन भ्रातरौ बबन्ध। एवं प्रकाशयुद्धात् मायाप्रयुक्तं मनोभ्रमकरं युद्धं प्रववृते।
Shlokas
Verse 1
युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।
युध्यतामेव तेषां तु तदा वानरराक्षसाम्। रविरस्तंगतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी॥
Verse 2
अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।
अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम्। वानररक्षसां तदा निशायुद्धं सम्प्रवृत्तम्॥
Verse 3
राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।
तस्मिन् दारुणे तमसि समरे, ‘राक्षसोऽयम्’ इति मन्यमानाः हरयः परस्परं जघ्नुः; ‘हरिरयम्’ इति मन्यमानाश्च राक्षसाः परस्परं जघ्नुः।
Verse 4
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।
तस्मिंस्तमसि “जहि, दारय, छिन्धि; कथं विद्रवसि” इति च । एवं सुतुमुलः शब्दः शुश्रुवे । कालाः काञ्चनसन्नाहाः राक्षसाः तत्र शैलेन्द्रा इव सम्प्रदृश्यन्ते, दीप्तौषधिवनानि वहन्त इव ॥
Verse 5
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
निशान्धकारे “जहि, दारय, छिन्धि; कथं विद्रवसि” इति च । एवं सुतुमुलः रणशब्दः सर्वत्र शुश्रुवे । कालाः काञ्चनसन्नाहाः राक्षसाः शैलेन्द्रा इव ददृशिरे, दीप्तौषधिवनैरिव प्रकाशमानाः ॥
Verse 6
तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।
तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः । महावेगाः परिपेतुः प्लवङ्गमान् भक्षयन्तः ॥
Verse 7
तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
ते बलिनो वानराः भीमकोपाः काञ्चनापीडान् हयान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् आप्लुत्य तीक्ष्णैर्दशनैः व्यदारयन्; युद्धे राक्षसीं चमूम् अक्षोभयन्।
Verse 8
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
क्रोधमूर्छिताः ते कुञ्जरान् कुञ्जरारोहांश्च पताकाध्वजिनो रथांश्च कर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः; तान् विदार्य व्यशातयन्।
Verse 9
लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
रामश्च लक्ष्मणश्चापि आशीविषोपमैः शरैः दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः।
Verse 10
तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
तुरङ्गखुरैर्विध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितं धरणीरजः समुत्थाय युध्यतां कर्णनेत्राणि रुरोध।
Verse 11
वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
एवं घोरे रोमहर्षणे सङ्ग्रामे प्रवर्तमाने तत्र महाघोराः रुधिरोधाः नद्यः प्रसुस्रुवुः।
Verse 12
ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
ततः भेरीमृदङ्गपणवानां निस्स्वनः शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः अद्भुतोपमः समभवत्।
Verse 13
हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
हतानां स्तनमानानां राक्षसानां शस्तानां वानराणां च निःस्वनः अतिदारुणः सम्बभूव।
Verse 14
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
शक्तिशूलपरश्वधैर्हतैर्वानरवीरैः तथा पर्वताकारैः कामरूपिभिः राक्षसैर्निहतैः तत्र युद्धमेदिनी शस्त्रपुष्पोपहारैरिव आकीर्णा। सा शोणितास्रावकर्दमा दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा चाभवत्।
Verse 15
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
हतैर्वानरवीरैः शक्तिशूलपरश्वधैश्च निहतैः पर्वताकारैः कामरूपिभिराक्षसैश्च समाकीर्णा सा रणभूमिः शस्त्रपुष्पोपहारैरिव भूषिता बभूव। शोणितास्रावकर्दमा दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा चाभवत्।
Verse 16
साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
सा निशा घोरा बभूव हरिराक्षसहारिणी। कालरात्रिरिव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा॥
Verse 17
ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे। संहृष्टाः शरवृष्टिभिः राममेवाभ्यवर्तन्त॥
Verse 18
तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
तेषामापततां क्रुद्धानां गर्जतामपि च शब्दः। समुद्राणामुद्वर्त इव सत्त्वानां प्रशुश्रुवे॥
Verse 19
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् अजघान निशाचरान् । निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः ॥ यमशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ । वज्रदंष्ट्रो महाकायस् तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ ते तु रामेण बाणौघैः सर्वे मर्मसु ताडिताः । युद्धादपसृतास् तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥
Verse 20
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
तत्र काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः । दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः ॥
Verse 21
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
ये त्वन्ये राक्षसा भीमा रामस्याभिमुखे स्थिताः । तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् ॥
Verse 22
तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
तत्र काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः । दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः ॥
Verse 23
येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
ये त्वन्ये राक्षसा भीमा रामस्याभिमुखे स्थिताः । तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् ॥
Verse 24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सपतद्भिः सहस्रशः । बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥
Verse 25
राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
राक्षसानां च निनदैर्हरीणां चापि निस्स्वनैः । सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतरा तदा ॥
Verse 26
तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
तेन महता शब्देन समन्ततः प्रवृद्धेन, कन्दराकीर्णः त्रिकूटः अचल इव प्रत्यव्याहरत्।
Verse 27
गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
गोलाङ्गूलाः महाकायाः तमसा तुल्यवर्चसः, बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य रजनीचरान् भक्षयन्।
Verse 28
अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः, रावणिं सारथिं च हयान् अपि आशु निजघान।
Verse 29
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।
तदा घोरतरस्य भृशदारुणस्य सङ्ग्रामस्य प्रवृत्ते, अङ्गदेन हताश्वः हतसारथिश्च इन्द्रजित् रथं परित्यज्य, महामायावी स तत्रैव तत्क्षणादन्तर्हितोऽभवत्।
Verse 30
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
तदा घोरतरस्य भृशदारुणस्य सङ्ग्रामस्य प्रवृत्ते, अङ्गदेन हताश्वः हतसारथिश्च इन्द्रजित् रथं त्यक्त्वा, महामायां प्रयुञ्जानः तत्रैवान्तरधीयत।
Verse 31
तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
वालिपुत्रस्य तत्कर्म पूजनार्हस्य, सर्वे देवाः सहर्षिभिः सह तुष्टुवुः; तथा रामलक्ष्मणौ चोभौ तं प्रशशंसतुः।
Verse 32
प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।
युधि इन्द्रजितः प्रभावं सर्वभूतानि विदुः; तेन तं महात्मानं प्रधर्षितं दृष्ट्वा, ते सर्वे तुष्टाः प्रमुदिताः।
Verse 33
ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।
ततः प्रहृष्टाः कपयः सुग्रीवविभीषणसहिताः । शत्रुं प्रधर्षितं दृष्ट्वा नेदुः—“साधु साधु” इति ॥
Verse 34
इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।
अथ तदा भीमकर्मणा वालिपुत्रेण संयुगे निर्जितः इन्द्रजित् । सुदारुणं क्रोधं चकार ॥
Verse 35
सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।
सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्कशः अदृश्यः सन् अशनिवर्चसः निशितान् बाणान् मुमोच।
Verse 36
सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।
स राक्षसः क्रुद्धः समरे घोरैर्नागमयैः शरैः रामं लक्ष्मणं चैव सर्वगात्रेषु बिभेद।
Verse 37
माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
मायया सम्वृतः तत्र युधि राघवौ मोहयन्, सर्वभूतानामदृश्यः कूटयोधी निशाचरः; स शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ बबन्ध।
Verse 38
तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
तेन क्रुद्धेनाशीविषतुल्यैः शरैः सहसा निहतौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वीरौ तदा वानराः प्रैक्षन्त।
Verse 39
प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।
तदा प्रकाशरूपेण तौ बाधितुं न शक्तो राक्षसराजपुत्रः; मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम, दुरात्मा स राजसुतौ बबन्ध।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharmic hazard of night warfare: obscured perception leads to misrecognition and accidental harm, while Indrajit’s shift to invisibility and binding tactics raises questions of fair combat versus deceptive necessity.
When clarity (prakāśa) collapses—literally through darkness and metaphorically through fear—discipline and discernment become moral safeguards; the narrative contrasts open heroism with māyā-driven assault to stress vigilance and steadiness under confusion.
Trikūṭa mountain is foregrounded as an acoustic landmark whose caves echo the battle; the sarga also preserves cultural sound-markers of war (bherī, mṛdaṅga, paṇava, śaṅkha, veṇu) that function as identifiers of epic battlefield ritual and morale.