Sarga 4

Verse 1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।।।

हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः श्रुत्वा, ततः सत्यपराक्रमो महातेजा रामः अब्रवीत्।

Verse 2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।।।

यां त्वं निवेदयसि लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः, क्षिप्रमेनां मथिष्यामि—सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।

Verse 3

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।।।

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये। युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकरः॥

Verse 4

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: ।सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।।।

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः । सीता श्रुत्वाभियानं मे आशां प्राप्स्यति जीविते ॥ जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वा विषमिवातुरः ॥

Verse 5

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।।।

अद्योत्तरा फल्गुनी नक्षत्रं वर्तते, श्वस्तु हस्तेन संयुज्यते। सुग्रीव, सर्वानीकसमावृताः सन्नद्धा भवत—ममाभिप्रायः शुभकाले प्रस्थानम्॥

Verse 6

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।।।

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च। निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम्॥

Verse 7

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।।।

उपरिष्टाद्धि मम नयनं स्फुरमाणमिदं विजयस्य समनुप्राप्तिं शंसतीव, मनोरथस्य सिद्धिं च प्रकाशयतीव।

Verse 8

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।।।

ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः । धर्मात्मा नीतिशास्त्रार्थकोविदो रामः पुनरपि वचनमुवाच ॥

Verse 9

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।।।

अस्य बलस्याग्रे नीलो यातु मार्गमवेक्षितुम्। तरस्विनां वानराणां शतसहस्रेण परिवृतः॥

Verse 10

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।।।

हे नील सेनापते, फलमूलवता शीतकाननवारिणा मधुमता च पथा सेनामाशु नय।

Verse 11

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।।।

दुरात्मानो राक्षसाः पथि मूलफलोदकं दूषयेयुः; तस्मात् त्वं तेभ्यः सदा सावधानः सन् तानि परिरक्ष नित्यमुद्यतः।

Verse 12

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।।।

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः। अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम्॥

Verse 13

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।।।

यच्च फल्गु बलं किञ्चित् तदत्रैवोपपद्यताम्। एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम्॥

Verse 14

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।।।

सागरौघनिभं भीमम् अग्रानीकं महाबलाः। कपिसिंहाः प्रकर्षेण शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 15

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।।।

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः। गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः॥

Verse 16

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।।।

वानरवाहिन्याः दक्षिणपार्श्वं पालयतु ऋषभः—प्लवतां वरः, वानरर्षभः।

Verse 17

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।।।

गन्धहस्तीव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितो यातु।

Verse 18

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।।।

अहं बलमध्ये यास्यामि, बलौघमभिहर्षयन्; हनूमन्तमधिरुह्य, इन्द्र इव ऐरावतं गजेश्वरम्।

Verse 19

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।।।

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः; कुबेरस्य सार्वभौमेन यथा द्रविणाधिपतिः, तथा भूतेशः।

Verse 20

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।।।

जाम्बवान् सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः—एते त्रयः; तथा महाबलः ऋक्षराजोऽपि, ते तव कुक्षिं पृष्ठभागं च रक्षन्तु।

Verse 21

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।।।

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः। महावीर्यो वानरर्षभः वानरान् प्रति आज्ञां व्यादिदेश॥

Verse 22

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।।।

ते सर्वे वानरगणाः युयुत्सवः समुत्पत्य। गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च तदा शीघ्रं पुप्लुविरे॥

Verse 23

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।। ।।

ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः। धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम॥

Verse 24

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।।।

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि। वारणाभैः हरिभिः सः तदा परिवृतो ययौ॥

Verse 25

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।

तं प्रयान्तमनुप्रयान्ती सा महती हरिवाहिनी। सुग्रीवेणाभिपालिताः सर्वे दृप्ताः प्रमुदिताश्चाभवन्॥

Verse 26

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।।।

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः। क्षेवळन्तो निनदन्तश्च ते वै दक्षिणां दिशं जग्मुः॥

Verse 27

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।।।

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च। उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः॥

Verse 28

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।।।

अन्योन्यं सहसा दृप्ताः निर्वहन्ति क्षिपन्ति च। पतन्तः पोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान्॥

Verse 29

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।।।

वयं रावणं सर्वैः सह रजनीचरैर्निहनिष्यामः—इति राघवस्य समीपे हरयो महागर्जितं चक्रुः।

Verse 30

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च ।पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।।।

पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च । वानरैर्बहुभिः सार्धं पन्थानं शोधयन्तः स्म।

Verse 31

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।।।

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च । बहुभिर्भीमैर्बलैर्वृताः शत्रुनिबर्हणाः॥

Verse 32

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।।।

हरिः शतवलिर्वीरो दशकोटीभिरावृतः । सर्वामेकः समाश्रित्य ररक्ष हरिवाहिनीम्॥

Verse 33

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।।।

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः । अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति॥

Verse 34

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।।।

सुषेणो जाम्बवांश्चैव बहुभिरृक्षगणैर्वृतौ । सुग्रीवं पुरतः कृत्वा सेनायाः पृष्ठभागं सम्यग्ररक्षतुः ॥

Verse 35

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।।।

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः । सम्पततां पततां श्रेष्ठः स तद्बलं पर्यपालयत् ॥

Verse 36

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।।।

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः । सर्वतः सम्यगायान्तो वीराः प्लवङ्गमान् त्वरयन्ति स्म ॥

Verse 37

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।।।

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥

Verse 38

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥

Verse 39

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।।।

रामस्य शासनं विज्ञाय भीमकोपस्य भीतवत् । नगराभ्याशं जनपदान् च वर्जयन् तद्वानरबलं महत् ॥ सागरौघनिभं भीमं महाघोषं समुत्ससर्प, भीमघोषमिवार्णवः ॥

Verse 40

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

रामस्य शासनं विज्ञाय भीमकोपस्य भीतवत् । नगराभ्याशं जनपदान् च वर्जयन् तद्वानरबलं महत् ॥ सागरौघनिभं भीमं महाघोषं समुत्ससर्प, भीमघोषमिवार्णवः ॥

Verse 41

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।।।

तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः । तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥

Verse 42

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ । महाद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥

Verse 43

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।।।

ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः । धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम ॥

Verse 44

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।।।

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा । उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥

Verse 45

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।।।

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् । समृद्धार्थः समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥

Verse 46

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।।।

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव । शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये । अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ॥

Verse 47

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।।।

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः । प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥

Verse 48

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।।।

उशना भार्गवः प्रसन्नार्चिरनु त्वां गच्छति; विशुद्धो ब्रह्मराशिश्च शुद्धाश्च परमर्षयः। अर्चिष्मन्तः सर्वे ध्रुवं प्रदक्षिणं प्रकाशन्ते—ध्रुवं जयलक्षणम्॥

Verse 49

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

एष एव शुभोऽयं निमित्तार्थः—उशना भार्गवः प्रसन्नार्चिरनु त्वां गच्छति; अर्चिष्मन्तः परमर्षयः सर्वे ध्रुवं प्रदक्षिणं कुर्वन्ति। अनेन सिद्धिर्निश्चिता॥

Verse 50

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

त्रिशङ्कु राजर्षिर्विमलः सपुरोहितः प्रकाशते। स चास्माकं पुरतः पितामहः—इक्ष्वाकूणां महात्मनां पूर्वजः शुभदर्शनः॥

Verse 51

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

विशाखे नक्षत्रे विमले निरुपप्लुवे प्रकाशेते। एतन्नक्षत्रवरमस्माकम्—इक्ष्वाकूणां महात्मनां कुलस्य परमं शुभम्॥

Verse 52

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।।।

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रं परिताप्यते। मूलं मूलवता स्पृष्टं धूमकेतुना च पीड्यते॥

Verse 53

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।।।

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम्। काले कालगृहीतानां नक्षत्रग्रहपीडितम्॥

Verse 54

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।।।

प्रसन्ना सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च। प्रवान्त्यभ्यनधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः॥

Verse 55

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।।।

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि॥

Verse 56

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि॥

Verse 57

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।।।ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्। अथ महती चमूः कृत्स्नां महीं आवृत्य जगाम, ऋक्षवानरशर्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता॥

Verse 58

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।।।पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।।।

वानरैः कराग्रैश्चरणाग्रैश्चोत्थितं रजः भीमं लोकमन्तर्दधे, सवितुः प्रभां निवार्य। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी छादयन्ती भीमा ययौ, द्यामिवाम्बुदसन्ततिः॥

Verse 59

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

वानरैः कराग्रैश्चरणाग्रैश्चोत्थितं रजः भीमं लोकमन्तर्दधे, सवितुः प्रभां निवार्य। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी छादयन्ती भीमा ययौ, द्यामिवाम्बुदसन्ततिः॥

Verse 60

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।।।

उत्तरन्त्यां सेनायां सततं बहुयोजनम्। नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत्॥

Verse 61

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।।।

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् । समभूमिप्रदेशांश्च फलवन्ति वनानि च । मध्येन समन्ताच्च तिर्यगधश्च सर्वथा समाविशन् ॥

Verse 62

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।।।

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः । ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥

Verse 63

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।।।

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः । हर्षं वीर्यबलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥

Verse 64

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः । हर्षं वीर्यबलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥

Verse 65

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।।।

तत्र केचिद् द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे । केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥

Verse 66

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि ।भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।।।

केचित् पुच्छानि भूमौ प्रास्फोटयन्तः, केचित् पदानि सन्निघ्नन्तः; अन्ये तु भुजबलं निक्षिप्य शैलान् द्रुमांश्च बभञ्जिरे।

Verse 67

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।।।

गिरिगोचराः केचिद् गिरीणां शृङ्गाण्यारोह्य महानादान् प्रमुञ्चन्ति; अन्ये क्ष्वेळ्वां कृत्वा परितो भ्रमन्ति।

Verse 68

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।।।

ऊरुवेगैः केचिद् अनेकशो लताजालानि ममृदुः; जृम्भमाणाश्च विक्रान्ताः शिलाद्रुमैर्विचिक्रीडुः।

Verse 69

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।।।

शतशः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः सुघोरैर्वानरैः श्रीमत् सर्वतः परिवृता मही।

Verse 70

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।।।

सा महती हरिवाहिनी सुग्रीवेणाभिपालिता दिवारात्रं निरन्तरं ययौ। प्रहृष्टमुदिताः सर्वे वानराः युद्धाभिनन्दिनः, सीतां प्रमोक्तुमुद्यताः, मुहूर्तमपि क्वापि न न्यवसन्॥

Verse 71

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

सा महती हरिवाहिनी सुग्रीवस्य संरक्षणेन दिवारात्रं प्रहृष्टा ययौ। युद्धागमनं नन्दन्तः सर्वे वानराः सीताप्रमोक्षणे तत्पराः, क्वापि मुहूर्तमपि न विश्रान्ताः॥

Verse 72

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।।।

ततः पादपसम्बाधं नानामृगसमायुतम्। सह्यपर्वतमासेदुः मलयं च महीधरम्॥

Verse 73

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च ।पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।।।

काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च। पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च॥

Verse 74

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् ।करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।।।

वकुळान् तिलकान् चूतान् अशोकान् सिन्धुवारकान्। करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः॥

Verse 75

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।।।

प्लवङ्गमाः तत्र अङ्कोलकरञ्जप्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान्, जम्ब्वामलकनीपांश्च समाश्रित्य हृष्टाः समुपभुञ्जते स्म।

Verse 76

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।।।

रम्येषु प्रस्तरेषु स्थिताः विविधाः काननद्रुमाः वायुवेगप्रचलिताः सन्तः पुष्पैः तान् अवकिरन्ति स्म।

Verse 77

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।।।

मारुतः सुखसंस्पर्शः चन्दनशीतलश्च वाति; मधुगन्धिषु वनेषु षट्पदैः अनुकूजद्भिः सह।

Verse 78

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।।।

शैलराजः धातुभिः सुविभूषितः अधिकं विरराज; धातुभ्यः प्रसृतः रेणुः वायुवेगविघट्टितः सुमहत् वानरानीकं सर्वतः छादयामास।

Verse 79

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।।।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।।।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।।।हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।।।प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।।।

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः केतकाः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः; माधव्यः गन्धपूर्णाः कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः; चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुलाः प्रियकास्तथा; सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः; चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः; मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा; धवाः शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा; हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा; नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा—एते सर्वे प्लवमानैः प्लवङ्गैः पर्याकुलीकृताः।

Verse 80

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

तत्र माधव्यः गन्धपूर्णाः, कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुलाः प्रियकास्तथा सर्वतः सुमनोहराः ॥

Verse 81

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

तासु रम्यासु गिरिप्रदेशेषु सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च सर्वशः सुमनोहराः ॥

Verse 82

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवाश्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा तत्र सन्ति स्म पुष्पिताः ॥

Verse 83

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा तत्र सर्वे सुमनोहराः ॥

Verse 84

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे देशाः समन्ततः । हर्षोल्लाससमाकीर्णाः पर्याकुलीकृताः ॥

Verse 85

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

तस्मिन् गिरौ शीताः वाप्यः पल्वलानि च सन्ति वै । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥

Verse 86

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सङ्कीर्णाः वराहमृगसेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः ॥

Verse 87

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः । पद्मैः सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥

Verse 88

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।।।स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।।।

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥

Verse 89

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

तत्र वानराः स्नात्वा पीत्वा चोदकानि, जलेषु क्रीडां चक्रुः। शैलानारुह्य परस्परं प्लावयन्तोऽभ्यषिञ्चन् क्रीडया॥

Verse 90

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।।।

तत्र मदोत्कटा वानराः पादपान् आरुह्य बभञ्जुः। अमृतगन्धीनि फलानि मूलानि कुसुमानि च भक्षयामासुः॥

Verse 91

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।।।

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि मधूनि ते मधुपिङ्गलाः। हृष्टाः पिबन्तः प्रययुः वानराः॥

Verse 92

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।।।

पादपान् अवभञ्जन्तो लताश्च विकर्षन्तः। गिरिवरान् अपि विधमन्तः प्रययुः प्लवगर्षभाः॥

Verse 93

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।।।

वृक्षेभ्यः केचित् कपयः मधुना दर्पिताः नदन्तो विचेरुः। अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते, अपरे पुनः पुनः प्रपिबन्ति च॥

Verse 94

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: ।यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।।।

तैः हरियूथपैः वसुधा सम्पूर्णा बभूव। यथा पक्वैः कलमकेदारैः वसुन्दरा सान्द्रा इव दृश्यते॥

Verse 95

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।।।

अथ रामः राजीवलोचनः महेन्द्रं सम्प्राप्य, महाबाहुः द्रुमभूषितं शिखरम् अध्यारोहत्॥

Verse 96

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।।।

ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः, कूर्ममीनसमाकीर्णं सलिलाकुलं समुद्रम् अपश्यत्॥

Verse 97

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।।।

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम्, आनुपूर्व्येण भीमनिस्स्वनं समुद्रम् आसेदुः॥

Verse 98

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।।।

अवरुह्य रामो रमयतां श्रेष्ठः सुग्रीवेण सह लक्ष्मणेन च । आशु जगाम वेलावनमनुत्तमं समुद्रतीरशोभितम् ॥

Verse 99

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।।।

अथ सहसोत्थितैस्तोयौघैर्धौतोपलतलां विपुलां वेलामासाद्य । रामो वचनमिदं प्रोवाच ॥

Verse 100

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।।।

हे सुग्रीव, वयं वरुणालयं सागरं प्राप्ताः। इदानीमेवात्र पूर्वं यन्मनसि समुत्थितं तदुपायविचारं कुर्मः॥

Verse 101

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।।।

अतः परं तीरमस्ति—अयं सागरः सरितां पतिः। अनुपायेन त्वयं अर्णवो न शक्यः तरितुम्॥

Verse 102

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।।।

तस्मादिहैव निवेशोऽस्तु, अत्रैव मन्त्रः प्रवर्त्यताम्। यथा एतद्वानरबलं परं पारमवाप्नुयात्॥

Verse 103

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।।।

इत्युक्त्वा स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः। रामः सागरमासाद्य तदा वासमाज्ञापयत्॥

Verse 104

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।।।

हे हरिपुङ्गव, वेलायां सर्वा सेना निवेश्यताम्। इह सागरस्य लङ्घने नः मन्त्रकालः समुपस्थितः॥

Verse 105

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।।।

स्वस्वां सेनां न परित्यज्य कश्चिदपि क्वचिद् न व्रजेत्। वानराः शूरा जाग्रतां; छन्नं भयं नोऽस्तीत्यवगम्यताम्॥

Verse 106

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।।।

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः। सागरस्य तटे सेनां निवेशयामास द्रुमायुते॥

Verse 107

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।।।

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम्। मधुपाण्डुजलच्छायं द्वितीय इव सागरः॥

Verse 108

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।।।

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः। निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः॥

Verse 109

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।।।

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः। अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे॥

Verse 110

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।।।

सुग्रीवेणाभिपालिता सा महती वानरध्वजिनी त्रिधा निविष्टा रामस्यार्थपरैवाभवत्।

Verse 111

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।।।

सा वानरवाहिनी महार्णवमासाद्य हृष्टा वायुवेगसमाधूतं महार्णवं पश्यन्ती मुदिता बभूव।

Verse 112

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।।।

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितं वरुणावासं पश्यन्तो हरियूथपाः निषेदुः।

Verse 113

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।।।

क्षपादौ दिवसक्ष्ये चण्डनक्रग्राहं घोरं महार्णवं फेनौघैर्हसन्तमिवोर्मिभिर्नृत्यन्तमिव च ददृशुः।

Verse 114

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।।।

चन्द्रोदयसमये सागरः समुद्भूतः, प्रतिचन्द्रप्रतिबिम्बैः समाकुलः; चण्डानिलप्रेरितैर्महाग्राहैः तिमितिमिङ्गिलैश्च कीर्णो बभूव ॥

Verse 115

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।।।

दीप्तभोगैरिव भुजङ्गैः आकीर्णं वरुणालयं बभासे। महासत्त्वैः अवगाढं, नानाशैलैः समाकुलं; सुदुर्गं दुर्गमार्गं तदगाधं, असुरालयमिव घोरम् ॥

Verse 116

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।।।

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढाः, वातेन लोलिताः प्रवृद्धा जलराशयः; उत्पेतुश्च निपेतुश्च पुनः पुनः ॥

Verse 117

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।।।

अग्निचूर्णमिव आविद्धं भास्वराम्बु महोरगम्; घोरं सुरारिविषयं, सदा पाताळविषमं इव सागरं बभूव ॥

Verse 118

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।।।

सागरः अम्बरप्रख्यः, अम्बरं सागरोपमम्; ‘सागरं च अम्बरं च’ इति निर्विशेषं मदृश्यत ॥

Verse 119

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।।।

नभसा सहाम्भः सम्पृक्तं, अम्भसा च नभः पुनः। तादृशे रूपे दृश्येते, तारारत्नसमाकुले॥

Verse 120

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।।।

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च सागरस्याम्बरस्य च द्वयोः विशेषो नासीत्।

Verse 121

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।।।

अन्योन्यैराहताः स्सक्ताः सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे।

Verse 122

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।।।

रत्नौघजलसन्नादं वायुना विषक्तमिव, क्रुद्धमिवोत्पतन्तं यादोगणसमाकुलम्। ते महोत्साहाः ददृशुः वाताहतजलाशयं, अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्तमिवोर्मिभिः।

Verse 123

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

ते महोत्साहाः कपयः समुद्रं ददृशुः—रत्नौघजलसन्नादं वायुना विषक्तमिव, क्रुद्धमिवोत्पतन्तं, यादोगणसमाकुलम्। वाताहतजलाशयम् अनिलेनोद्धूतं, उर्मिभिराकाशे प्रवल्गन्तमिव।

Verse 124

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।।।

ततः हरयः विस्मयमापन्नाः सागरं ददृशुः—भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं, प्रलोलं व्याकुलमिव, दुःखितमिव च।