Sarga 34
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे युद्धकाण्डेऽपि मध्ये शान्त-नीतिपरः संवादः प्रवर्तते। कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी सरमा सीतां सान्त्वयति; तस्या शोकः वर्षेण शुष्कभूमिरिव शनैः प्रशाम्यति। सीता रावणस्य मायां, पुनःपुनः तर्जनं, अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः निग्रह-पर्यवेक्षणं च स्मरन्ती सत्यापितां वार्तां याचते—रावणस्य निश्चयः कः, इति सरमां पृच्छति। सरमा तदनुज्ञाता रावणं प्रति गत्वा मन्त्रिभिः सह तस्य विचारं शृणोति। शीघ्रं निवृत्त्य सीतया परिष्वक्ता आसने निवेशिता च, रावणस्याभिप्रायस्य सत्यं वक्तुं प्रेर्यते। सरमा निवेदयति—रावणमाता कैकसी वृद्धश्च मन्त्री अविद्धः मैथिलीं सत्कृत्य मोचयितुं ब्रूतः; रामस्य सामर्थ्यस्य प्रमाणानि च दर्शयतः—जनस्थानविनाशः, हनूमतः सागरोल्लङ्घनं, राक्षसानां वधश्च। किन्तु रावणः कञ्जुष इव निधिं धारयन्, युद्धे मृत्युना एव बाध्यमानः स्यात्, अन्यथा न मोक्ष्यामीति दृढं निश्चयं करोति। अन्ते भेरी-शङ्ख-निनादैः कपीनां कोलाहलैश्च भूमिः कम्पते; तेन राक्षसपरिवारः विषण्णो भवति, नृपदोषैः समीपस्थं विनाशलक्षणं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
अथतांजातन्तापांतेनवाक्येनमोहिताम् ।सरमाह्लादयामासमहींघौरीमिवाम्भसा ।।।।
अथ तां जातसन्तापां तेन वाक्येन मोहिताम्। सरमा आह्लादयामास महीं घौरीमिवाम्भसा॥
Verse 2
ततस्तस्याहितंसख्याश्चिकीर्षन्तीसखीवचः ।उवाचकालेकालज्ञास्मितपूर्वाभिभाषिणी ।।।।
ततः सीतायाः हितं सख्याः कर्तुमिच्छन्ती सखी सरमा, कालं विज्ञाय, स्मितपूर्वं मधुरं हितवचनम् उवाच।
Verse 3
उत्सहेयमहंगत्वात्वद्वाक्यमसितेक्षणे: ।निवेद्यकुशलंरामेप्रतिच्छन्नानिवर्तितुम् ।।।।
असितेक्षणे सीते, अहं गत्वा रामे कुशलं निवेद्य त्वद्वाक्यं च समर्प्य, प्रतिच्छन्ना पुनर्निवर्तितुम् उत्सहेयम्॥
Verse 4
नहिमेक्रममाणायानिरालम्बेविहायसि ।समर्थोगतिमन्वेतुंपवनोगरुडोऽपिवा ।।।।
निरालम्बे विहायसि मम क्रममाणायाः गतिमन्वेतुं पवनोऽपि गरुडोऽपि वा समर्थो न हि॥
Verse 5
एवंब्रुवाणांतांसीतासरमांपुनरब्रवीत् ।मधुरंश्लक्क्षणयावाचापूर्वशोकाभिपन्नया ।।।।
एवं ब्रुवाणां सरमां सीता पुनरब्रवीत्। पूर्वशोकाभिपन्ना सा श्लक्ष्णया मधुरया वाचा तम् उवाच॥
Verse 6
समर्थागगनंगन्तुमपिवात्वंरसातलम् ।अवगच्छाम्यकर्तव्यंकर्तव्यंतेमदन्तरे ।।।।
समर्था त्वं गगनं गन्तुम्, अपि वा रसातलं; अवगच्छामि—मदर्थं ते अकर्तव्यमपि कर्तव्यं भवति॥
Verse 7
मत्प्रियंयदिकर्तव्यंयदिबुद्धि: स्थिरातव ।ज्ञातुमिच्छामितंगत्वाकिंकरोतीतिरावणः ।।।।
मत्प्रियं यदि कर्तव्यं, यदि बुद्धिः स्थिरा तव; गत्वा तं ज्ञातुमिच्छामि—किं करोतीति रावणः॥
Verse 8
सहिमायाबलःक्रूरोरावणश्शत्रुरावणः ।मांमोहयतिदुष्टात्मापीतामात्रेववारुणी ।।।।
स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः; मां मोहयति दुष्टात्मा पीतामात्रेव वारुणी॥
Verse 9
तर्जापयतिमांनित्यंभर्त्सापयतिचासकृत् ।राक्षसीभिस्सुघूराभिर्यामांरक्षन्तिनित्यशः ।।।।
तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत्; राक्षसीभिः सुघोराभिर्याः मां रक्षन्ति नित्यशः॥
Verse 10
उद्विग्नाशङ्किताचास्मिनस्वस्थंचमनोमम ।तद्भयाच्चाहमुद्विग्नाअशोकवनिकांगता ।।।।
उद्विग्ना शङ्किता चास्मिन् मम मनोऽस्वस्थमेव च। तस्य भयेनाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गता॥
Verse 11
यदिनामकथातस्यनिश्चितंवापियद्भवेत् ।निवेदयेथास्सर्वंतत्परोमेस्यादमनुग्रहः ।।।।
यन्नाम तेन निश्चितं यद्वा निश्चयतः भवेत्। तत्सर्वं मे निवेदेथाः परो मे स्यादनुग्रहः॥
Verse 12
सात्वेवंब्रुवतींसीतांसरमावल्गुभाषिणी ।उवाचवदनंतस्यास्स्पृशन्तीबाष्पविक्लबम् ।।।।
एवं ब्रुवतीं सीतां सरमा वल्गुभाषिणी। तस्याः बाष्पविक्लबं वदनं स्पृशन्त्युवाच॥
Verse 13
एषतेयद्यभिप्रायस्तदागच्छामिजानकी: ।गृह्यशत्रोरभिप्रायमुपावृत्तांचपश्यमाम् ।।।।
एष ते यद्यभिप्रायस्तदागच्छामि जानकि। गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावृत्तां च पश्य माम्॥
Verse 14
एवमुक्त्वाततोगत्वासमीपंतस्यरक्षसः ।शुश्रावकथितंतस्यरावणस्यसमन्त्रिणः ।।।।
एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः। शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः॥
Verse 15
साश्रुत्वानिश्चयंतस्यनिश्चयज्ञादुरात्मनः ।पुनरेवागमत्क्षिप्रमशोकवनिकांशुभाम् ।।।।
सा तस्य दुरात्मनः निश्चयं श्रुत्वा निश्चयज्ञा सती, क्षिप्रमेव पुनरागमत् शुभामशोकवनिकाम्।
Verse 16
साप्रविष्टाततस्तत्रददर्शजनकात्मजाम् ।प्रतीक्षमाणांस्वामेवभ्रष्टपद्मामिवश्रियम् ।।।।
सा तत्र प्रविष्टा ततः जनकात्मजां ददर्श—स्वामेव प्रतीक्षमाणां, भ्रष्टपद्मामिव श्रियम्।
Verse 17
तांतुसीतापुनःप्राप्तांसरमांवल्गुभाषिणीम् ।परिष्वज्यचसुस्निग्धंददौचस्वयमासनम् ।।।।
तां तु सरमां पुनः प्राप्तां वल्गुभाषिणीं सीता परिष्वज्य सुस्निग्धं स्वयमेवासनं ददौ।
Verse 18
इहासीनासुखंसर्वमाख्याहिममतत्त्वतः ।क्रूरस्यनिश्चयंतस्यरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
इह आसीना सुखं सर्वं मम तत्त्वतः आख्याहि—क्रूरस्य दुरात्मनः रावणस्य तस्य निश्चयम्।
Verse 19
एवमुक्तातुसरमासीतयावेपमानया ।कथितंसर्वमाचष्टेरावणस्यसमन्त्रिणः ।।6.33.19।।
एवमुक्ता तु सीतया वेपमानया सरमा सर्वं कथितम् आचष्टे—रावणस्य समन्त्रिणः।
Verse 20
जनन्याराक्षसेन्द्रोवैत्वन्मोक्षार्थंबृहद्वचः ।अविद्धेनचवैदेहिमन्त्रिवृद्धेनबोधितः ।।6.33.20।।
वैदेहि, त्वन्मोक्षार्थं राक्षसेन्द्रः जनन्या च अविद्धेन मन्त्रिवृद्धेन च बृहद्वचः प्रेरितः बोधितश्च।
Verse 21
दीयतामभिसत्कृत्यमनुजेन्द्रायमैथिली ।निदर्शनंतेपर्याप्तंजनस्थानेयदद्भुतम् ।।।।
मैथिली मनुजेन्द्राय सत्कृत्य दीयताम्; जनस्थाने यदद्भुतं कर्म, तत् ते निदर्शनं पर्याप्तम्—तं प्रकोप्य यत्फलं भवति।
Verse 22
लङ्घनंचसमुद्रस्यदर्शनंचहनूमतः ।वधंचरक्षसांयुद्धेकःकुर्यान्मानुषोभुवि ।।।।
समुद्रलङ्घनं हनूमतः, सीतादर्शनं च, युद्धे रक्षसां वधं च—एतत् भुवि कः मानुषः कर्तुं शक्नुयात्?
Verse 23
एवंसमन्त्रिवृद्धैश्चाविद्धेनबहुभाषितः ।नत्वामुत्पनिहतेमोक्तुमर्थमर्थपरोयथा ।।।।
एवं समन्त्रिवृद्धैः अविद्धेन च बहुभाषितः सन् अपि, अर्थपरो न त्वां मोक्तुम् इच्छति—निहितार्थे आसक्तः कृपण इव।
Verse 24
नोत्सहत्यमृतोमोक्तुंयुद्धेत्वामितिमैथिली: ।सामात्यस्यनृशंसस्यनिश्चयोह्येषवर्तते ।।।।
मैथिलि, स युद्धे त्वां मोक्तुं नोत्सहते; अमृतोऽपि न स्यात्, यावत् रणमरणं न प्राप्नुयात्। सामात्यस्य तस्य नृशंसस्यैष एव निश्चयो वर्तते॥
Verse 25
तदेषासुस्थिराबुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता ।भयान्नशक्तस्त्वांमोक्तुमनिरस्तस्संयुगे ।।।।रक्षसानांचसर्वेषामात्मनश्चवधेनहि ।
मृत्युलोभादुपस्थिता तस्यैषा सुस्थिरा बुद्धिः स्थिता। भयात् संयुगेऽनिरस्तः सन् त्वां मोक्तुं न शक्नोति; वधेन हि रक्षसां सर्वेषामात्मनश्च विनाशो भवति॥
Verse 26
निहत्यरावणंसङ् ख्येसर्वथानिशितैश्शरैः ।।।।प्रतिनेष्यतिरामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे: ।
निहत्य रावणं सङ्ख्ये सर्वथा निशितैः शरैः; प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्याम् असितेक्षणे॥
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेशब्दोभेरीशङ्खसमाकुलः ।।।।श्रुतोवानरसैन्यानांकम्पयन् धरणीतलम् ।
अथान्तरे वानरसैन्यानां भेरीशङ्खसमाकुलः शब्दः श्रुतः, धरणीतलमिव कम्पयन्।
Verse 28
श्रुत्वातुतद्वानरसैन्यशब्दंलङ्कागताराक्षसराजभृत्याः ।नष्टौजसोदैन्यरीतचेष्टाःश्रेयोनपश्यन्तिनृपस्यदोषैः ।।।।
तद्वानरसैन्यशब्दं श्रुत्वा लङ्कागताः राक्षसराजभृत्याः नष्टौजसो दैन्यरीतचेष्टाः, नृपस्य दोषैः श्रेयो न पश्यन्ति।
Frequently Asked Questions
Sita faces a dharma-sankat of uncertainty: whether to accept consoling words without evidence or demand verified knowledge of Ravana’s intent. She chooses disciplined inquiry—asking Saarana to gather intelligence—balancing emotional vulnerability with responsibility to act prudently.
The sarga teaches that compassion must be paired with truthful reporting, and that counsel (even from elders and a mother) is ineffective when a ruler is governed by possessiveness and fear. Inner steadiness is strengthened by reliable knowledge and supportive companionship.
Aśoka-vāṭikā functions as the captivity-space where surveillance and intimidation operate; Laṅkā is the political center where ministerial deliberation occurs; Janasthāna is invoked as a precedent-proof of Rama’s power; the Ocean crossing underscores Hanuman’s extraordinary agency; the war instruments (bherī-śaṅkha) mark the cultural soundscape of imminent battle.