Yuddha Kanda Sarga 22 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2287 Verses

Sarga 22

सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge

युद्धकाण्ड

अस्मिन् द्वाविंशे सर्गे निरोधात् उपायप्राप्तिः प्रदर्श्यते। सागरस्यावरोधेन कुपितो रामः ब्रह्मास्त्रतेजसा समुद्रं पातालपर्यन्तं शोषयिष्यामीति प्रतिजज्ञे; ततो वाताः, मेघाः, विद्युतः, तमः चोत्पेतुः, दृश्यादृश्यभूतगणाश्च भीताः समभवन्। अथ सागराधिपः वरुणालयः राजविभूत्या समुत्थाय पञ्चमहाभूतानां स्वभावस्यावध्यतां निवेदयामास, धर्म्यं चोपायं दर्शयामास—सेतुबन्धेन स्थिरं तरणं भवेत् इति। स च रामस्य अमोघं शरं द्रुमकूल्ये पापाचारान् प्लवगान्/दस्यून् निग्रहीतुं विनियोजयितुम् अयाचत। रामोऽपि तं शरं तत्र प्रेषयामास; तेन मरुकान्ताराख्यं प्रसिद्धं प्रदेशं, लवणोदकस्रोतःसमुत्थानयुक्तं ‘व्रण’कूपं च जातम्, वरदानेन च शुभो मार्गः प्रवर्तितः। ततः सागरः विश्वकर्मसुतं नलं दिव्यकौशलसम्पन्नं सेतुकर्तारं निर्दिश्य, नलोऽपि कार्यं स्वीकृतवान्। वानरसेनाः वृक्षान् शिलाः पर्वतांश्च समाहृत्य, दिवसानुक्रमेण शीघ्रं सेतुं निर्ममे; देवर्षयः तं कर्म विस्मयेन पश्यन्तो रामं आशीर्भिः प्रसादयामासुः। अयं सर्गः क्रोधस्य धर्मेण प्रशमनं, स्वभावतत्त्वस्य उपदेशं, तथा धर्मार्थं राज्यनीतिसदृशं सेतुनिर्माणं च एकत्र संयोजयति।

Shlokas

Verse 1

अथोवाचरघुश्रेष्टस्सागरंदारुणंवचः ।अद्यत्वांशोषयिष्यामिसपाताळंमहार्णव: ।।।।

अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः । अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपाताळं महार्णवः ॥

Verse 2

शरनिर्दग्धतोयस्यपरिशुष्कस्यसागर: ।मयाशोषितसत्त्वस्यपांसुरुत्पद्यतेमहान् ।।।।

हे सागर! मया शरैः तव तोयं निर्दग्धं कृत्वा परिशुष्कं च कृतं, तदा शोषितसत्त्वस्य तव महान् पांसुराशिः प्रादुर्भविष्यति—विस्तीर्णा वालुकाभूमिः प्रकाशं यास्यति॥

Verse 3

मत्कार्मुकविसृष्टेवशरवर्षेणसागर ।पारंतेऽद्यगमिष्यन्तिपदभिरेवप्लवङ्गमाः ।।।।

“सागर, मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण त्वां शोषयिष्यामि; अद्य प्लवङ्गमाः पदभिरेव ते पारं गमिष्यन्ति।”

Verse 4

विचिन्वन्नाभिजानासिपौरुषंनापिविक्रमम् ।दानवालयसन्तापंमत्तोनाधिगमिष्यसि ।।।।

विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम् । दानवालयसन्तापं मत्तो नाधिगमिष्यसि ॥

Verse 5

ब्राह्मेणास्त्रेणसंयोज्यब्रह्मदण्डनिभम् शरम् ।संयोज्यधनुषिश्रेष्ठविचकर्षमहाबलः ।।।।

ब्राह्मेणास्त्रेण संयोज्य ब्रह्मदण्डनिभं शरम् । श्रेष्ठे धनुषि संयोज्य विचकर्ष महाबलः ॥

Verse 6

तस्मिन्विविकृष्टेसहसाराघवेणशरासने ।रोदसीसम्पफालेवपर्वताश्चचकम्पिरे ।।।।

राघवेण शरासने सहसा विविकृष्टे रोदसी सम्पफालेव; पर्वताश्च चकम्पिरे॥

Verse 7

तमश्चलोकमाव्रतेदिशश्चवचकाशिरे ।प्रतिचुक्षुभिरेचाशुसरांसिसरितस्तथा ।।।।

तमसा लोक आच्छन्नो दिशश्च न प्रकाशिरे; सरांसि सरितश्चैव शीघ्रं प्रतिचुक्षुभिरे।

Verse 8

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।।।

चन्द्रभास्करौ नक्षत्रैः सह तिर्यग्गतिं जग्मतुः। भास्करांशुभिरपि दीप्तं जगत् तमसा समावृतम्। तथापि तदाकाशम् उल्काशतैर्विदीपितं चकाशे, अन्तरिक्षाच्च अतुलस्वनाः निर्घाताः प्रादुरभवन्॥

Verse 9

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।6.22.8।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।6.22.9।।

तिर्यग्गतौ सह नक्षत्रैश्चन्द्रभास्करौ; तमसा समावृते भास्करांशुषु, उल्काशतप्रदीप्तमिव तदाकाशं चकाशे। अन्तरिक्षाच्च अतुलस्वनाः निर्घाताः समुत्पेतुः॥

Verse 10

वपुस्फुरुश्चघनादिव्यादिविमारुतपङ् ख्कयः ।बभञ्जचतदावृक्षान्जलदानुद्वहन्नपिः ।।।।

तदा घनसमूहादिव स्फुरन् प्रचण्डो दिव्यो वायुः पङ्खवत् प्रववौ। स जलदान् उद्वहन्नपि वृक्षान् अपि बभञ्ज॥

Verse 11

अरुजंश्चैनशैलाग्राशनिखराणिबभञ्जनः ।दिविस्पृशोमहमेघास्सङ्गतास्समहास्वनाः ।।।।मुमुचुर्वैद्युताननगींस्तेमहाशनयस्तदा ।

स प्रचण्डो वेगः शैलाग्र-शिखराणि च अरुजन् बभञ्ज च। दिविस्पृशो महा-मेघाः सङ्गताः महास्वनाः, तदा वैद्युताग्नीन् महाशनयः मुमुचुः॥

Verse 12

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

दृश्यानि भूतानि अशनेसमं चुक्रुशुः स्तब्धानि चाभवन्। अदृश्यानि च भूतानि भैरवस्वनं मुमुचुः॥

Verse 13

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।6.22.12।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।6.22.13।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

अभिभूतानि शिशियिरे, सन्त्रस्तानि च व्यद्विजन्ति। सङ्घातस्थाः अपि सम्प्रविव्यथिरे; भयात् चेष्टितुमपि नाशक्नुवन्॥

Verse 14

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।।।

ततो महोदधिः सहसा महावेगः अभवत्—सतोयोर्मिभिः सहभूतैः, सनागैः सहराक्षसैः। स वेगात् वेलाम् अन्यत्र सम्प्लवन् योजनं व्यतिचक्राम॥

Verse 15

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।6.22.14।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।6.22.15।।

सतोयोर्मिस्सहाभूतैः पन्नगैः सह राक्षसैः सह महोदधिः सहसा घोरवेगः समभवत्। ततो वेगाब्धिमवेगात् वेलां योजनमतिक्रम्य अन्यत्रापि स्थलानि प्लावयामास॥

Verse 16

तंतदासमतिक्रान्तंनातिचक्रामराघवः ।समुद्धतममित्रघ्नोरामोनदनदीपतिम् ।।।।

तदा वेलामतिक्रान्तं समुद्रम् उद्धतं दृष्ट्वापि अमित्रघ्नो राघवो रामः नदीपतिं नातिचक्राम; नात्यर्थं तं प्रत्यवर्तत॥

Verse 17

ततोमथ्यात्समुद्रस्यसागरस्स्वयमुत्थितः ।उदयन् हिमहाशैलान्मेरोरिवदिवाकरः ।।।।

ततः समुद्रमध्यात् सागरः स्वयमेव उत्थितः। सः हिमहाशैलान् उदयन् मेरोरिव दिवाकरः—प्रभया दिशो भासयन्—उदितवान्॥

Verse 18

पन्नगैस्सहदीप्तास्यैस्समुद्रःप्रत्यदृश्यत ।स्निग्धवैढूर्यसङ्काशोजाम्बूनदविभूषणः ।।।।

दीप्तास्यैः पन्नगैः सह समुद्रः प्रत्यदृश्यत। सः स्निग्धवैढूर्यसङ्काशः जाम्बूनदविभूषणः—शुद्धस्वर्णालङ्कृतः—शोभां दधौ॥

Verse 19

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।।।

रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः सर्वपुष्पमयीं दिव्यां स्रजं शिरसा धारयन्। जातरूपमयैस्तपनीयविभूषणैः समुद्रजै रत्नैश्च भूषणोत्तमैर्भूषितः। विविधधातुभिर्मण्डितो हिमवानिव शैलः, विपुलोरसि एकावलीमध्यगतं तरलं पाटलप्रभं कौस्तुभसहोदरमिव मणिं बिभ्रत्। अघूर्णिततरङ्गौघः कालिकानिलसङ्गुलः, गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः, देवतानां सरूपाभिर्नानारूपाभिश्च सेवित ईश्वरः सागरः। स पूर्वमुपक्रम्य राघवं शरपाणिं नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।

Verse 20

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च, सौम्य राघव, स्वस्वभावे तिष्ठन्ति; शाश्वतं मार्गमाश्रिताः।

Verse 21

विविधधातुभिर्मण्डितश्शैलो हिमवानिव बभौ; विपुलोरसि एकावलीमध्यगतं तरलं पाटलप्रभं मणिरलम्बत।

Verse 22

विपुलेनोरसा कौस्तुभस्य सहोदरं मणिं बिभ्रत्; अघूर्णिततरङ्गौघः कालिकानिलसङ्गुलः सागरः समुपागमत्।

Verse 23

गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः; देवतानां सरूपाभिर्नानारूपाभिश्च सेवितः सागरईश्वरः।

Verse 24

अथ सागरः समुपगम्य पूर्वं राघवं नमस्कृत्य, प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्—शरपाणिं रामं प्रति।

Verse 25

पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्चराघव: ।स्वभावेसौम्य तिष्ठन्तिशाश्वतंमार्गमाश्रिताः ।।।।

Verse 26

तत्स्वभावोममाप्येषयदगाधोऽहमप्लवः ।विकारस्तुभवेद्गाधएतत्तेप्रवदाम्यहम् ।।।।

एष ममापि स्वभावः—यदहं अगाधोऽप्लवश्च; गाधत्वे तु विकारः स्यात्। एतत्तेऽहं निवेदयामि।

Verse 27

नकामान्नचलोभाद्वानभयातत्सापार्थिवात्मज: ।ग्राहनकाकुलजलंस्तम्बयेयंकथञ्जन ।।।।

न कामान्न च लोभाद्वा न भयात्, तात पार्थिवात्मज, ग्राह-नकाकुलं जलं कदाचन स्तम्भयेयम्।

Verse 28

विधास्येराम: येनापिविषहिष्येह्यहंतथा ।नग्राहाप्रहरिष्यन्तियावत्सेनातरिष्यति ।।।।हरीणांतरणेरामकरिष्यामियथास्थलम् ।

राम, येन केनापि विधास्ये; तथा अहं विषहिष्ये यथा तरणकाले ग्राहाः न प्रहरिष्यन्ति यावत् सेना तरिष्यति। हरीणां तरणे राम, स्थलमिव करिष्यामि।

Verse 29

तमब्रवीत्तदारामःउद्यतोहिनदीपते ।अमोघोऽयंमहाबाणःकस्मिन् देशेनिपात्यताम् ।।।।

ततः स रामो नदीपते सागरं प्रत्युवाच— “उद्यतो ह्ययं महाबाणोऽमोघः; कस्मिन् देशे निपात्यताम्?”

Verse 30

रामस्यवचनंश्रुत्वातंचदृष्टवामहाशरम् ।महोदधिर्महातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।।।।

रामस्य वचनं श्रुत्वा तं च महाशरं दृष्ट्वा महातेजा महोदधिः राघवं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 31

उत्तरेणावकाशोऽस्तिकश्चित्पुण्यतमोमम ।द्रुमकुल्यइतिख्यातोलोकेयथाभवान् ।।।।

“ममोत्तरे कश्चिदवकाशः पुण्यतमोऽस्ति, द्रुमकुल्येति लोके ख्यातः, यथा भवान् प्रसिद्धः।”

Verse 32

उग्रदर्शनकर्माणोबहवस्तत्रदस्यवः ।आभीरप्रमुखाःपापाःपिबन्तिसलिलंमम ।।।।

“तत्र बहव उग्रदर्शनकर्माणो दस्यवः, आभीरप्रमुखाः पापाः, मम सलिलं पिबन्ति।”

Verse 33

तैस्तुसंस्पर्शनंपापैर्नसहेपापकर्मभिः ।अमोघःक्रियतांराम: तत्रतेषुशरोत्तमः ।।।।

तैः पापकर्मभिः पापैः सह संस्पर्शनं नाहं सहे। अतः, हे राम, तत्र तेषु अमोघः शरोत्तमः प्रयुज्यताम्॥

Verse 34

तस्यतद्वचनंश्रुत्वासागरस्यराघवः ।मुमोचतंशरंदीप्तंवीरस्सागरदर्शनात् ।।।।

सागरस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवो वीरः। सागरदर्शनात् तं दीप्तं शरं मुमोच॥

Verse 35

तेनतन्मरुकान्तारंपृथिव्याखलुविश्रुतम् ।निपातितश्शरोयत्रवज्राशनिसमप्रभः ।।।।

यत्र वज्राशनिसमप्रभो निपातितः शरः। तेन तत् मरुकान्तारं पृथिव्यां खलु विश्रुतम्॥

Verse 36

ननादचतदातत्रवसुधाशल्यपीडिता ।तस्माद्ब्राणमुखात्तोयमुत्पपातरसातलात् ।।।।

तदा तत्र शल्यपीडिता वसुधा ननाद। तस्माद् बाणमुखात् तोयम् रसातलाद् उत्पपात॥

Verse 37

सबभूवतदाकूपोव्रणइत्येभिविश्रुतः ।सततंचोत्थितंतोयंसमुद्रस्येनदृश्यते ।।।।

तदा स कूपो ‘व्रण’ इति नाम्ना विश्रुतः सबभूव। सततं चोत्थितं तोयं समुद्रस्येव न दृश्यते॥

Verse 38

अवधारणशब्दश्चदारुणस्समपद्यत ।तस्मात्तद्बाणनिपातेनत्वपःकुक्षिष्वशोषयत् ।।।।

अवधारणशब्दश्च दारुणः समपद्यत । तस्मात् तद्बाणनिपातेन त्वपः कुक्षिष्वशोषयत् ॥

Verse 39

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।।।

विख्यातं त्रिषु लोकेषु मधुकान्तारमेव तत् । मोक्षयित्वा ततः कुक्षिं रामो दशरथात्मजः । वरं तस्मै ददौ विद्वान् मरवेऽमरविक्रमः ॥

Verse 40

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।6.22.39।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।6.22.40।।

Verse 41

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।।।

पशव्यश्चाल्परोगश्च फलमूलरसायुतः । बहुस्नेहो बहुक्षीरः सुगधनिर्विविधौषधः । एवमेतैर्गुणैरुक्तो बहुभिस्संयुतो मरुः । रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ॥

Verse 42

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।6.22.41।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।6.22.42।।

पशव्यः च अल्परोगश्च फलमूलरसायुतः । बहुस्नेहो बहुक्षीरः सुगन्धिर्नानौषधः । एवमेतैर्गुणैर्युक्तो बहुभिः समन्वितो मरुः । रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ॥

Verse 43

तस्मिन् दग्धेतदाकुक्षौसमुद्रस्सरितांपतिः ।राघवंसर्वशास्त्रज्ञमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।

तस्मिन् दग्धे तदा देशे समुद्रः सरितां पतिः । राघवं सर्वशास्त्रज्ञम् इदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 44

अयंसौम्य: नलोनामतनयोविश्वकर्मणः ।पित्रादत्तवरशीमान्प्रतिमोविश्वकर्मणाः ।।।।

अयं सौम्यः नलो नाम तनयो विश्वकर्मणः । पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रतिमो विश्वकर्मणः ॥

Verse 45

एषसेतुंमहोत्साहःकरोतुमयिवानरः ।तमहंधारयिष्यामियथाह्येषपितातथा ।।।।

एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः । तमहं धारयिष्यामि यथा ह्येष पिता तथा ॥

Verse 46

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टस्समुत्थायनलस्तदा ।अब्रवीद्वानरश्रेष्ठोवाक्यंरामंमहाबलः ।।।।

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्तदा । अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः ॥

Verse 47

अहंसेतुंकरिष्यामिविस्तीर्णेवरुणालये ।पितुस्सामर्थ्यमास्थायतत्त्वमहामहोदधिः ।।6.22.47।।

अहं वरुणालये विस्तीर्णे महोदधौ सेतुं करिष्यामि। पितुः सामर्थ्यमास्थाय स्वसामर्थ्यतत्त्वं नलः प्राह॥

Verse 48

अयंहिसागरोभीमस्सेतुकर्मदिदृक्ष्याः ।ददौदण्डभयाद्गाधंराघवायमहोदधिः ।।।।

अयं भीमः सागरः सेतुकर्म दिदृक्षुः। दण्डभयादपि राघवाय गाधं महोदधिर्ददौ॥

Verse 49

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।।।

मन्दरे विश्वकर्मणा मम मातुः वरः प्रदत्तः। तस्याहमौरसः पुत्रः, शिल्पे च विश्वकर्मसदृशः॥

Verse 50

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।

न चाप्यहमनुक्तो वः स्वगुणान् प्रब्रूयाम्। तथापि वरुणालये सेतुं कर्तुं समर्थोऽहम्॥

Verse 51

अनेनाहं महोदधेस्तत्त्वं स्मारितोऽस्मि। काममद्यैव वानरपुङ्गवाः सेतुं बध्नन्तु॥

Verse 52

ततोविसृष्टारामेणसर्वतोहरियूथपाः ।अभिपेतुर्महारण्यंहृष्टाश्शतसहस्रशः ।।।।

ततः रामेण विसृष्टाः सर्वतो हरियूथपाः । हृष्टाः शतसहस्रशो महारण्यमभ्यपेतुः ॥

Verse 53

तेनगान्नगसङ्काशाश्शाखामृगगणर्षभाः ।बभञ्जुःवानरास्तत्रप्रचकर्षुश्चसागरम् ।।।।

तेनगान्नगसङ्काशाः शाखामृगगणर्षभाः । बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥

Verse 54

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।।।

ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैश्च वानराः । कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्त्रिशिरैरपि ॥

Verse 55

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।6.22.54।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।6.22.55।।

बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च सुपुष्पितैः । चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥

Verse 56

समूलांश्चविमूलांश्चपादपान् हरिसत्तमाः ।इन्द्रकेतूनिवोद्यम्यप्रजह्रूर्वानरास्तरून् ।।।।

हरिसत्तमाः वानराः समूलान् विमूलांश्च पादपान् इन्द्रकेतूनिव उद्यम्य, तान् तरून् प्रजह्रुः।

Verse 57

ताळानदाडिमगुल्मांश्चनारिकेळन्विभीतकान् ।वकुलान्कदिरान्निम्बान्समाजह्रुस्समन्ततः ।।।।

ताळान् दाडिमगुल्मांश्च नारिकेळान् विभीतकान् । वकुलान् कदिरान् निम्बान् च वानराः समन्ततः समाजह्रुः॥

Verse 58

हस्तिमतान्महाकायाःपाषाणांश्चमहाबलाः ।पर्वतांश्चसमुत्पाट्ययन्स्सरैःपरिवहन्तिच ।।।।

महाकायाः महाबलाः वानराः हस्तिमतान् पाषाणान् पर्वतांश्च समुत्पाट्य, यन्त्रैः परिवहन्ति च।

Verse 59

प्रक्षिप्यमाणैरचलैस्सहसाजलमुद्दृतम् ।समुत्ससर्पआकाशमवासर्पत्ततस्ततः ।।।।

प्रक्षिप्यमाणैः अचलैः सहसा जलम् उद्धृतम्; ततः आकाशं समुत्ससर्प, पुनः पुनः ततोऽवासर्पत्।

Verse 60

समुद्रंक्षोभयामासुर्वानराश्चस्समन्ततः ।सूत्राण्यन्येप्रगृह्णान्तिव्यायतंशतयोजनम् ।।।।

वानराः समन्ततः समुद्रं क्षोभयामासुः; अन्ये तु शतयोजनं व्यायतं सूत्राणि प्रगृह्णन्ति, कर्म समं स्यात् इति।

Verse 61

नलश्चक्रेमहासेतुंमध्येनदनदीपतेः ।सतदाक्रियतेसेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ।।।।

नलः समुद्रस्य नदीनां पतेर्मध्ये महत्सेतुं निर्मातुमारब्धवान्। तदा घोरकर्मभिर्वानरैः स सेतुः कृतोऽभवत्॥

Verse 62

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।।।

अन्ये दण्डान् प्रगृह्णन्ति, तथापरे सामग्रीं विचिन्वन्ति। तत्र रामस्याज्ञापुरस्सराः शतशो वानराः मेघाभैः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च सेतुं बबन्धिरे॥

Verse 63

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।6.22.62।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।6.22.63।।

अन्ये दण्डान् प्रगृह्णन्ति, तथापरे सामग्रीं विचिन्वन्ति। तत्र रामस्याज्ञापुरस्सराः शतशो वानराः तृणैः काष्ठैश्च मेघाभैः पर्वताग्रैश्च सेतुं बबन्धिरे॥

Verse 64

पुष्पिताग्रैश्चतरुभिस्सेतुंबध्नन्तिवानराः ।पाषाणांश्चगिरिप्रख्यागनिरीणांशिखराणिच ।।।।दृश्यन्तेपरिधावन्तोगृह्यदानवसन्निभाः ।

पुष्पिताग्रैस्तरुभिर्वानराः सेतुं बध्नन्ति। गिरिप्रख्यान् पाषाणान् गिरीणां शिखराणि च गृह्य परिधावन्तो दानवसन्निभा दृश्यन्ते॥

Verse 65

शिलानांक्षिप्यमाणानांशैलानांनिपात्यताम् ।बभूवतुमुलश्शब्दस्तदातस्मिन्महोदधौ ।।।।

शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां च निपात्यताम् । तस्मिन् महोदधौ तदा तुमुलः शब्दो बभूव ॥

Verse 66

कृतानिप्रथमेनाह्नायोजनानिचतुर्दश ।प्रहृष्टैर्गजसङ्काश्चैस्त्वरमाणैःप्लवङ्गमैः ।।।।

प्रथमेनैव अह्ना चतुर्दश योजनानि कृतानि । प्रहृष्टैर्गजसङ्काशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः ॥

Verse 67

द्वितीयेनतथैचाह्नायोजनानितुविंशतिः ।कृतानिप्लवगैस्तूर्णंभीमकायैर्महाबलैः ।।।।

द्वितीयेन तथैव अह्ना विंशति योजनानि कृतानि । प्लवगैस्तूर्णं भीमकायैर्महाबलैः ॥

Verse 68

अह्नातृतयेनतथायोजनानिकृतानिच ।त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेवच ।।।।

तृतीयेन तथा अह्ना एकविंशति योजनानि कृतानि च । त्वरमाणैर्महाकायैः ॥

Verse 69

चतुर्थेनतथाचाह्नाद्वाविंशतिरथासिवा ।योजनानिमहावेगैःकृतानित्वरितस्तुतैः ।।।।

चतुर्थेन तथैव अह्ना द्वाविंशति योजनानि कृतानि । महावेगैस्त्वरितैस्तुतैः ॥

Verse 70

पञ्चमेनतथाचाह्नाप्लवगैःक्षिप्रकारिभिः ।योजनानित्रयोविंशत्सुवेलमधिकृत्यवै ।।।।

पञ्चमेऽहनि तथा क्षिप्रकारिभिः प्लवगैः त्रयोविंशत् योजनानि कृतानि, सुवेलं पर्वतमधिकृत्य परतः प्राप्ताः।

Verse 71

सवानरवरश्रशीमान्विश्वकर्मात्माजोबली ।बबन्धसागरेसेतुंयथाचाप्यतथापिता ।।।।

स वानरवरः श्रीमान् विश्वकर्मात्मजो बली नलः सागरे सेतुं बबन्ध, यथा तथा पितापि कर्मकुशलः।

Verse 72

सनलेनकृतस्सेतुस्सागरेमकरालये ।शुशुभेसुभगश्रशीमान् स्वातीपथइवाम्बरे ।।।।

स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये सुभगः श्रीमान् शुशुभे, स्वातीपथ इवाम्बरे।

Verse 73

ततोदेवस्सगन्धर्वास्सिद्दाश्चपरमर्षयः ।आगम्यगगनेतस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्बुतम् ।।।।

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः आगम्य गगने तस्थुः, तदद्भुतं द्रष्टुकामाः।

Verse 74

दशयोजनविस्तीर्णंशतयोजनमायतम् ।ददृशुर्देवगन्धर्वानलसेतुंसुदुष्करम् ।।।।

देवगन्धर्वाः नलसेतुं ददृशुः—दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं—अतिदुष्करं महाकर्म।

Verse 75

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः; सर्वभूतानि ददृशुः सागरे सेतुबन्धनं—अचिन्त्यं असह्यं च अद्भुतं रोमहर्षणं च।

Verse 76

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।6.22.75।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

Verse 77

तानिकोटिसहस्राणिवानराणांमहौजसाम् ।बध्नन्तस्सागरेसेतुंजुग्मुःपारंमहोदधेः ।।।।

तानि कोटिसहस्राणि महौजसां वानराणां सागरे सेतुं बध्नन्तः, महोदधेः पारं जुग्मुः।

Verse 78

विशालस्सुकृतश्रशीमान् सुभूमिस्सुसमाहितः ।अशोभतमहान् सेतुस्सीमन्तइवसागरे ।।।।

विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः; महान् सेतुः सागरे सीमन्त इव अशोभत।

Verse 79

ततःपारेसमुद्रस्यगदापाणिर्विभीषणः ।परेषामभिघातार्थमतिष्ठत्सचिवैस्सहा ।।।।

ततः समुद्रस्य पारे गदापाणिः विभीषणः, परेषामभिघातार्थं सचिवैः सह अतिष्ठत्।

Verse 80

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।।।

ततः सुग्रीवः सत्यपराक्रमं रामं प्राह— “त्वं हनूमन्तमारोह; लक्ष्मणश्च अङ्गदं चापि आरोहतु” इति॥

Verse 81

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।6.22.80।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।6.22.81।।

“अयं हि विपुलो वीर सागरो मकरालयः। वैहायपौ युवामेतौ वानरौ तारयिष्यतः” इति॥

Verse 82

अग्रतस्तस्यसैन्यस्यश्रीमान्रामस्सलक्ष्मणः ।जगामधन्वीधर्मात्मासुग्रीवेणसमन्वितः ।।।।

तस्य सैन्यस्य अग्रतः श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः। धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितो जगाम॥

Verse 83

न्येमध्येनगच्छन्तिपार्श्वतोऽन्येप्लवङ्गमाः ।सलिलंप्रपतन्तन्येमार्गमन्येनलेभिरे ।।।।केचिद्वैहायसगतास्सुपर्णाइवपुप्लुवुः ।

केचित् प्लवङ्गमा मध्येण जग्मुः, केचित् पार्श्वतोऽन्ये; केचित् पदं न लब्ध्वा सलिले प्रपतन्ति, केचिन्मार्गान्तरं समन्वेषन्ति। अपरे तु वैहायसपथं प्राप्य सुपर्णा इव पुप्लुवुः॥

Verse 84

घोषेणमहतातस्यसिन्धोर्घोषंसमुच्छ्रितम् ।भीमन्तर्दधेभीमातरन्तीहरिवाहिनी ।।।।

तस्य सिन्धोर्महाघोषं हरिवाहिन्या महता घोषेण भीमं समुच्छ्रितं तर्दधे; तरन्ती सा भीमा वाहिनी सिन्धोर्घोषमप्यतिगर्जत्॥

Verse 85

वानराणांहिसातीर्णावाहिनीनलसेतुना ।तीरेनिविविशेराज्ञाबहुमूलफलोदके ।।।।

नलसेतुना सा वानराणां वाहिनी तीर्णा; राज्ञा नियुक्ता बहुमूलफलोदके तीरे निविविशे॥

Verse 86

तदद्बुतंराघवकर्मदुष्करंसमीक्ष्यदेवास्सहसिद्धचारणैः ।उपेत्यरामसहसामहार्षिभिस्समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैःपृथक् ।।6.2 2.86।।

तदद्भुतं राघवकर्म दुष्करं समीक्ष्य देवाः सिद्धचारणैः सह। उपेत्य रामं सहसा महर्षिभिः पृथक् पृथक् सुशुभैर्जलैरभ्यषिञ्चन्॥

Verse 87

जयस्वशत्रून्नरदे व:मेदिनींससागरांपालयशाश्वतीस्समाः ।इतीवरामंनरदेवसत्कृ तंशुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ।।।।

“जयस्व शत्रून् नरदेव, मेदिनीं ससागरां पालय शाश्वतीः समाः” इति। नरदेवसत्कृतं रामं शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन्॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāma’s righteous anger reaches a punitive extreme—drying the ocean with an unfailing Brahmā-astra—yet the narrative pivots to dharmic restraint when the Ocean-lord appears and proposes a lawful solution (a bridge), while redirecting the missile toward confirmed wrongdoers at Drumakūlya.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The Ocean articulates svabhāva: the elements maintain their fixed nature and cannot be coerced without cosmic deviation; therefore, leadership must align power with natural law, choosing engineered, cooperative solutions over indiscriminate destruction.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Drumakūlya (a northern holy region identified for the arrow’s descent), Marukāntāra (the desert tract created/renowned after the missile’s impact), and Vraṇa (the well-like wound with brackish upwelling), along with Suvela and the sea-crossing Setu attributed to Nala.