Yuddha Kanda Sarga 21 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2133 Verses

Sarga 21

सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)

युद्धकाण्ड

समुद्रतीरे श्रीरामः कुशान् संस्तीर्य प्राङ्मुखो भूत्वा सागरं प्रति अञ्जलिं कृत्वा नियमव्रतेन शयितवान्। त्रिरात्रं स ‘नदीपतेः’ सागरस्य दर्शनं प्रत्याशंसमानोऽपि यथोचितपूजितेऽपि तस्मिन् प्रत्युत्तररूपं न ददर्श। ततः संयमात् धर्म्यः क्रोधः प्रादुरभवत्। शमः क्षमा आर्जवम् प्रियवाक्यं च कदाचिद् निर्गुणैः गर्वितैश्च दुर्बलत्वेन गृह्यन्ते इति स लक्ष्मणं प्रति नीतिधर्मयुक्तं वचनं जगाद; केवलसाम्ना कीर्तिर्जयो वा न सिध्यतीति च न्यवेदयत्। वानरसेनायाः पद्भ्यां तरणाय सागरं शोषयितुं वा नागबाणैः पीडयितुं निश्चयं कृत्वा घोरं धनुरानमयत्। तदा बाणाः सलिले ज्वलन्तः पतन्ति, ऊर्मयः पर्वतप्रख्याः समुत्पेतुः, शङ्खशुक्तयः क्षुभ्यन्ति, धूमः समुत्थितः, पातालस्थाः नागा दानवाश्च पीडिताः। एतस्मिन्नन्तरे सौमित्रिः तं निवारयामास—धनुः गृहीत्वा “अलम्” इति विनयेनोवाच।

Shlokas

Verse 1

ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।

ततः सागरवेलायां राघवो दर्भान् आस्तीर्य, प्राङ्मुखोऽञ्जलिं कृत्वा महोदधेः समीपे प्रतिशिश्ये। अरिसूदनः स भुजगभोगाभं बाहुम् उपधाय शयितवान्॥

Verse 2

वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।

वरकाञ्चनकेयूरैर्मुक्ताप्रवरभूषणैश्च विभूषितौ—परमनारीणाम् भुजौ अनेकदा अभिमृष्टौ स्म।

Verse 3

Verse 4

चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।

चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादधिवासितम् । बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ॥

Verse 5

शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।

शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा । तक्षकस्येव सम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ॥

Verse 6

संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।

संयुगे युगसङ्काशं, शत्रूणां शोकवर्धनम्। सुहृदानन्दनं दीर्घं, सागरान्तव्यपाश्रयम्॥

Verse 7

असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।

असत्या च पुनः सव्यं ज्याघातविगतत्वचम्। दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसन्निभम्॥ गोसहस्रप्रदारंमुपधाय महद्भुजम्। अद्य मे मरणं वा तरणं सागरस्य वा॥ तिरामो मतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्। अधिशिश्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः॥

Verse 8

गोसहस्रप्रदारम् उपधाय महद्भुजम् । अद्य मे मरणं वा दातरणं सागरस्य वा ॥

Verse 9

तिरामो मतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् । अधिशिश्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः ॥

Verse 10

तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।

कुशास्तीर्णे महीतले रामस्य सुप्तस्य, नियमेनाप्रमत्तस्य, तिस्रो निशाः शीघ्रम् अतिचक्रमुः॥

Verse 11

सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।

स तत्र त्रिरात्रम् उषितः, नयज्ञो धर्मवत्सलो रामः, सरितां पतिं सागरम् उपासत॥

Verse 12

नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।

प्रयतेनापि रामेण यथार्हम् अभिपूजितोऽपि, मन्दः सागरः रामस्य रूपं न दर्शयामास॥

Verse 13

समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।

ततः समुद्रे क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः । समीपस्थं शुभलक्षणं लक्ष्मणमिदमब्रवीत् ॥

Verse 14

अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।

समुद्रस्यावलेपोऽयं यत् स्वयं नोपदर्शयेत् । प्रशमः क्षमा चार्जवं प्रियवादिता च ये । असामर्थ्यं फलन्त्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ॥

Verse 15

आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।

आत्मप्रशंसिनं दृष्टं धृष्टं विपरीतावकम् । सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ॥

Verse 16

नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।

न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः । प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिन् न जयः शस्त्रमूर्धनि ॥

Verse 17

अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।

अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम् । निरुद्धतोयं सौमित्रे पश्य प्लवगभिः सर्वतः ॥

Verse 18

महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।

लक्ष्मण, पश्य—मया छिन्नाः महाभोगाः मत्स्याः, करिणश्च, महाभोगिनश्च नागाः; एते सर्वेऽत्र विकीर्णा दृश्यन्ते।

Verse 19

सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।

शङ्खशुक्तिजालसहितं समीनमकरं तथा—अद्य महता युद्धेन समुद्रं परिशोषयिष्यामि।

Verse 20

क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।

क्षमया समायुक्तं मामयं मकरालयः असमर्थं विजानाति; धिक्—ईदृशे जने क्षमा दुर्बलता इव मन्यते।

Verse 21

नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।

साम्ना अपि मे सागरो आत्मनः रूपं न दर्शयति। सौमित्रे, चापमानय, आशीविषोपमान् शरांश्च; अहं सागरं शोषयिष्यामि—पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः।

Verse 22

Verse 23

अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।

अद्य क्रुद्धोऽहमक्षोभ्यमपि सागरं क्षोभयिष्यामि। वेलाकृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलं वरुणालयं सायकैर्निर्मर्यादं करिष्यामि; महादानवसङ्कुलं महार्णवं क्षोभयिष्ये॥

Verse 24

Verse 25

एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः। रामो दुर्धर्षो बभूव युगान्तानल इव ज्वलन्॥

Verse 26

सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।

सम्पीड्य घोरं धनुः कम्पयित्वा शरैर्जगत्। मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः॥

Verse 27

तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।

तेज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः। प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलं त्रस्तपन्नगम्॥

Verse 28

तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।

तोयवेगः समुद्रस्य स नक्रमकरो महान्। सम्बभूव महाघोरः समारुतरवस्तदा॥

Verse 29

महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।

महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः। सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसा आसीन्महोदधिः॥

Verse 30

व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।

व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्यादीप्तलोचनाः। दानवाश्च महावीर्याः पाताळतलवासिनः॥

Verse 31

ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।

ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्र-मकरास्तथा। विन्ध्य-मन्दर-सङ्काशाः समुत्पेतुः सहस्रशः॥

Verse 32

आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।

आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः । उद्वर्तितमहाग्राहः संवृत्तः सलिलाशयः ॥

Verse 33

ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।

ततः तु तं राघवम् उग्रवेगं प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम् । सौमित्रिरुत्पत्य समुच्छ्वसन्तं ‘मा एति’ इत्युक्त्वा धनुराललम्बे ॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.