Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
युद्धकाण्ड
अष्टादशे सर्गे निर्णायककाले विभीषणस्य शरणागमनं दृष्ट्वा वानरसेनायां संशयो जायते। हनूमतः वचनं श्रुत्वा रामः प्रसन्नः सन् “विभीषणविषये वक्ष्यामि” इति सुहृदः श्रोतुमाह्वयति। तदा सुग्रीवः शङ्कामुपनयन् तं रावणप्रेषितं गूढचरमिव मन्यते, निग्रहं वा बन्धनं वा युक्तमिति ब्रवीति। रामः स्वपराक्रमं निरूप्य “मम कश्चिद् भयहेतुः नास्ति” इति प्रतिज्ञाय धर्मन्यायं प्रवर्तयति। शरणागतस्य अञ्जलिपुटेन याचमानस्य हिंसा न कर्तव्या इति दृष्टान्तैः स्थापयति—शत्रुमपि अतिथिवत् पालयन्ती कपोती इव, तथा कन्दुमुनेः स्मृतधर्मवचनानि स्मारयन्। अन्ते स धर्मप्रतिज्ञां दृढीकृत्य घोषयति—यः कश्चिद् एकवारमपि “शरणं प्रपद्ये” इति वदति, स विभीषणो वा सुग्रीवो वा रावणो वा, तस्मै अहं अभयं दास्यामि। एतद् धर्मवचनं श्रुत्वा सुग्रीवः विभीषणस्य शुद्धभावं मनसा परीक्ष्य अनुमोदते, शीघ्रं सख्यं कर्तुमुपदिशति। ततः रामो विभीषणं प्रतिगन्तुं प्रवर्तते, राजधर्मे शरणागतिप्रतिपत्तेः स्थिरं प्रमाणमिव एषः प्रसङ्गः प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
अथरामःप्रसन्नात्माशृत्वावायुसुतस्यह ।प्रत्यभाषतदुर्धषश्रुतवानात्मनिस्थितम् ।।।।
अथ रामः प्रसन्नात्मा वायुसुतस्य हनूमतः वचनं श्रुत्वा, दुर्धर्षः स्वहृदि निश्चयितं मतं प्रत्यभाषत।
Verse 2
ममापितुविवक्षाऽस्तिकाचित्प्रतिविभीषणम् ।श्रोतुमिच्छामितत्सर्वंभवद्भिश्श्रेयसिस्थितैः ।।।।
ममापि विभीषणं प्रति काचिद् विवक्षा अस्ति; भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि।
Verse 3
मित्रभावेनसम्प्राप्तंनत्यजेयंकथञ्चन ।दोषोयद्यपितस्यस्यात्सतामेतदगर्हितम् ।।।।
मित्रभावेन सम्प्राप्तं कथञ्चन न त्यजेयम्; दोषोऽपि तस्य स्यात् चेत्, सतां एतद् अगर्हितम्।
Verse 4
सुग्रीस्त्वथतद्वाक्यमाभाष्यचविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवः ।।।।
सुग्रीवस्तु तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च। ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः॥
Verse 5
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।ईदृशंव्यसनंप्राप्तंभ्रातरंयःपरित्यजेत् ।।।।कोनामसभवेत्तस्ययमेषनपरित्यजेत् ।
सुदुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः। ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्॥ को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्॥
Verse 6
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।।।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य च। ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्। इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः॥
Verse 7
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।6.18.6।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।6.18.7।।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य च। ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्। इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः॥
Verse 8
अनधीत्यचशास्त्राणिवृद्धाननुपसेव्यच ।नशक्यमीदृशंवक्तुंयदुवाचहरीश्वरः ।।।।
अनधीत्य शास्त्राणि वृद्धांश्चानुपसेव्य च । एवंविधं वचनं वक्तुं न शक्यं यदुवाच हरीश्वरः ॥
Verse 9
अस्तिसूक्ष्मतरंकिंचिद्यदत्रप्रतिभातिमे ।प्रत्यक्षंलौकिकंचापिविद्यतेसर्वराजसु ।।।।
अत्र मे सूक्ष्मतरं किंचिदेव प्रतिभाति । प्रत्यक्षं लौकिकं चैतत् सर्वराजसु विद्यते ॥
Verse 10
अमित्रास्तत्कुलीनाश्चप्रातिदेश्याश्चकीर्तिताः ।व्यसनेषुप्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ।।।।
अमित्राः स्वकुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च नृपाः कीर्तिताः; व्यसनेषु प्रहर्तारः, तस्मादयं तदर्थमिहागतः।
Verse 11
अपापास्तत्कुलीनाश्चमानयन्तिस्वकान्हितान् ।एषप्रायोनरेन्द्राणांशङ्कनीयस्तुशोभनः ।।।।
अपापाः स्वकुलीनाश्च स्वहितान् मानयन्ति; नरेन्द्राणां तु प्रायः शोभनोऽपि शङ्कनीयः।
Verse 12
यस्तुदोषस्त्वयाप्रोक्तोह्यादानेऽरिबलस्यच ।तत्रतेकीर्तयिष्यामियथाशास्त्रमिदंशृणु ।।।।
अरिबलस्यादाने त्वया यो दोषः प्रोक्तः, तत्र शास्त्रमतं ते कीर्तयिष्यामि; इदं यथाशास्त्रं शृणु।
Verse 13
नवयंतत्कुलीनाश्चराज्यकाङ् क्षीचराक्षसः ।पण्डिताहिभविष्यन्तितस्माद्ग्राह्योविभीषणः ।।।।
न वयं तस्य कुलीनाः; न च राज्यकाङ्क्षी राक्षस एव भवति। तेष्वपि पण्डिताः विवेकिनो भवन्ति; तस्माद् विभीषणो ग्राह्यः॥
Verse 14
अव्यग्राश्चप्रहृष्टाश्चनभविष्यन्तिसङ्गता ।प्रणादश्चमहानेषततोऽस्यभयमागतम् ।।।।इतिभेदंगमिष्यन्तितस्माग्राह्योविभीषणः ।
सङ्गताः सन्तोऽव्यग्राः प्रहृष्टाश्च न स्थास्यन्ति। एष महान् प्रणादः ततोऽस्य भयमागतमिति दर्शयति; तेन तेषां भेदो भविष्यति। तस्माद् विभीषणो ग्राह्यः॥
Verse 15
नसर्वेभ्रातरस्तातभवन्तिभरतोपमाः ।मद्विथावापितुःपुत्रास्सुहृदोनाभवद्विथाः ।।।।
तात, न सर्वे भ्रातरः भरतोपमाः भवन्ति; न सर्वे पुत्रा मद्विधाः; न च सर्वे सुहृदः भवद्विधाः॥
Verse 16
एवमुक्तस्तुरामेणसुग्रीवस्सहलक्ष्मणः ।उत्थायेदंमहाप्राज्ञःप्रणतोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
रामेणैवमुक्तः सुग्रीवो महाप्राज्ञः सहलक्ष्मणः। उत्थाय प्रणतः सन् इदं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 17
रावणेनप्रणिहितंतमवेहिविभीषणम् ।तस्याहंनिग्रहंमन्येक्षमंक्षमवतांवर ।।।।
रावणेन प्रणिहितं विभीषणं तमवेहि। तस्य निग्रहं मन्ये क्षमं, क्षमवतां वर॥
Verse 18
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।।।
राक्षसोऽयं जिह्मबुद्ध्या सन्दिष्ट इहागतः। विश्वस्ते त्वयि प्रहर्तुं त्वयि वा मयि वानघ॥ लक्ष्मणे वा महाबाहो; स सचिवैः सह वध्यः। नृशंसस्य रावणस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥ इत्युक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलस्ततो मौनमुपागमत्॥
Verse 19
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।6.18.18।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।6.18.19।।
राक्षसोऽयं जिह्मबुद्ध्या सन्दिष्ट इहागतः। विश्वस्ते त्वयि प्रहर्तुं त्वयि वा मयि वानघ॥ लक्ष्मणे वा महाबाहो; स सचिवैः सह वध्यः। नृशंसस्य रावणस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥ इत्युक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलस्ततो मौनमुपागमत्॥
Verse 20
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंरामश्रुत्वाविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवम् ।।।।
सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च। ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्॥
Verse 21
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।सूक्ष्ममप्यहितंकर्तुंममाशक्तःकथञ्चन ।।।।
सुदुष्टो वा अप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः। सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं ममाशक्तः कथञ्चन॥
Verse 22
पिशाचानदानवान् यक्ष I नपृथिव्यांचैवराक्षसान् ।अङ्गुल्यग्रेणतान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ।।।।
पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान्। अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर॥
Verse 23
श्रूयतेहिकपोतेनशत्रुश्शरणमागतः ।अर्चितश्चयथान्यायंस्वैश्चमांसैर्निमन्त्रितः ।।।।
श्रूयते हि—कपोतेन शत्रुः शरणमागतः यथान्यायम् अर्चितः, स्वैश्च मांसैः स निमन्त्रितः।
Verse 24
सहितंप्रतिजग्राहभार्याहर्तारमागतः ।कपोतोवानरश्रेष्ठ: किंपुनर्मद्विधोजनः ।।।।
वानरश्रेष्ठ! कपोतोऽपि भार्याहर्तारं समीपमागतं सहितं प्रतिजग्राह; किं पुनर्मद्विधो जनः।
Verse 25
ऋषेःकण्वस्यपुत्रेणकण्डुनापरमर्षिणा ।शृणुगाथांपुरागीतांधर्मिष्ठासत्यवादिना ।।।।
कण्वर्षेः पुत्रेण परमर्षिणा कण्डुना धर्मिष्ठेन सत्यवादिना पुरा गीता गाथां शृणु।
Verse 26
बद्धाञ्जलिपुटंदीनंयाचन्तंशरणागतम् ।नहन्यदानृशंस्यार्थमपिशत्रुंपरन्तप ।।।।
परन्तप! बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतं—अनृशंस्यार्थमपि शत्रुं न हन्यात्।
Verse 27
आर्तोवायदिवादृप्तःपरेषांशरणांगतः ।अरिःप्राणान्परित्यज्यरक्षितव्यःकृतात्मना ।।।।
आर्तो वा यदि वा दर्पितः—परेषां शरणं गतः अरिः; प्राणान् परित्यज्यापि कृतात्मना रक्षितव्यः।
Verse 28
सचेद्भयाद्वामोहाद्वाकामाद्वापिनरक्षति ।स्वयाशक्त्यायथासत्त्वंतत्पापंलोकगर्हितम् ।।।।
यदि भयात् वा मोहात् वा कामात् वा कश्चित् शरणागतं स्वशक्त्या यथासत्त्वं न रक्षति, तत् पापं लोके गर्हितं भवति।
Verse 29
विनष्टःपश्यतस्तस्यारक्षिणश्शरणागतः ।आदायसुकृतंतस्यसर्वंगच्छेदरक्षित:।। ।।
पश्यतः तस्यारक्षिणः शरणागतः विनष्टः चेत्, स रक्षिता नष्टो भवति; अरक्षितः च तस्य सर्वं सुकृतम् आदाय गच्छेत्।
Verse 30
एवंदोषोमहानत्रप्रपन्नानामरक्षणे ।अस्वर्ग्यंचायशस्यंचबलवीर्यविनाशनम् ।।।।
एवं प्रपन्नानाम् अरक्षणे अत्र महान् दोषः; अस्वर्ग्यं च अयशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्।
Verse 31
करिष्यामियथार्थंतुकण्डोर्वचनमुत्तमम् ।धर्मिष्ठंचयशस्यंचस्वर्ग्यंस्यात्तुफलोदये ।।।।
कण्डोर्वचनम् उत्तमं यथार्थं तु करिष्यामि; तत् धर्मिष्ठं यशस्यं च, फलोदये स्वर्ग्यं भवेत्।
Verse 32
सकृदेवप्रपन्नायतवास्मीतिचयाचते ।अभयंसर्वभूतेभ्योददाम्येतद्व्रतंमम ।।।।
सकृदेव यः शरणं प्रपद्यते ‘तवास्मि’ इति च याचते, तस्मै सर्वभूतेभ्योऽभयं ददामि—एष मम व्रतः।
Verse 33
अनयैनंहरिश्रेष्ठ: दत्तमस्याभयंमया ।विभीषणोवासुग्रीव: यदिवारावणस्स्वयम् ।।।।
हरिश्रेष्ठ, एनम् आनय; मया अस्याभयं दत्तम्। विभीषणो वा, सुग्रीव, यदि वा रावणः स्वयम्।
Verse 34
रामस्यतुवच्शुत्वासुग्रीवःप्लवगेश्वरः ।प्रत्यभाषतकाकुत्स्थंसौहार्देनप्रचोदितः ।।।।
रामस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः, सौहार्देन प्रचोदितः काकुत्स्थं प्रत्यभाषत।
Verse 35
किमत्रचित्रंधर्मज्ञ: लोकनाथ: सुखावहा: ।यत्त्वमार्यंप्रभाषेथास्सत्त्ववान् सत्पथेस्थितः ।।।।
धर्मज्ञ लोकनाथ सुखावह! अत्र किं चित्रम्? यत् त्वं सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः आर्यं प्रभाषसे।
Verse 36
ममचाप्यन्तरात्मायंशुद्धंवेत्तिविभीषणम् ।अनुमानाच्चभावाच्चसर्वतस्सुपरीक्षितः ।।।।
मम च अन्तरात्मा विभीषणं शुद्धं वेत्ति; अनुमानात् च भावात् च सः सर्वतः सुपरीक्षितः।
Verse 37
तस्मात् क्षिप्रंसहास्माभिस्तुल्योभवतराघव: ।विभीषणोमहाप्राज्ञस्सखित्वंचाभ्युपैतुनः ।।।।
तस्मात्, हे राघव, विभीषणो महाप्राज्ञः क्षिप्रमेवास्माभिः सह तुल्यो भवतु, सखित्वं च नः सम्यगभ्युपैतु॥
Verse 38
ततस्तुसुग्रीववचोनिशम्यतद्दरीश्वरेणाभिहितंनरेश्वरः ।विभीषणेनाशुजगामसङ्गमंपतत्त्रिराजेनयथापुरन्दरः ।।।।
ततः सुग्रीववचो निशम्य दरीश्वराभिहितं नरेश्वरः। विभीषणेनाशु जगाम सङ्गमं पतत्त्रिराजेन यथा पुरन्दरः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Vibhīṣaṇa—Rāvaṇa’s brother—should be treated as a dangerous infiltrator (Sugrīva’s suspicion) or as a legitimate refugee deserving protection. The action resolved is Rāma’s decision to accept and protect the śaraṇāgata despite strategic risk.
The upadeśa is that śaraṇāgati creates a binding moral obligation: a suppliant who begs for refuge must not be harmed, and failure to protect is portrayed as a grave lapse with social and spiritual consequences. Rāma formalizes this as a personal vow to grant abhaya even to an enemy who seeks shelter.
Rather than naming a specific locale, the chapter highlights cultural-ethical institutions: the tradition of hospitality to a seeker of protection (illustrated by the dove exemplum) and the authority of śāstra/ṛṣi-teaching (Kandu and Kanva lineage) as normative landmarks guiding royal decision-making.