Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् षोडशे सर्गे सभामध्ये हितोपदेश-प्रसङ्गेन महान् भेदः प्रादुरभवत्। विभीषणो रावणस्य कल्याणम् अभिसन्धाय हितं वचनं ब्रूते; किन्तु कालचोदितो रावणः परुषवाक्यैः प्रत्यवदत्। स च अनार्येण सह मैत्र्यस्य वैफल्यम् उपमाभिः प्रदर्शयति—पद्मपत्रे जलस्य अनवस्थानम्, मधु आस्वाद्यापि कृतघ्नभ्रमराः, स्नात्वापि मलिनो गजः, शरद्घनानां गर्जनं वृष्ट्यभावश्च—इत्येतैः धर्माभावे नैतिक-निष्फलतां दृढयति। अन्येनोक्ते तादृशे वचने तत्क्षणदण्डं च धमयति। न्यायवादी विभीषणः गदां गृहीत्वा चतुर्भिः राक्षसैः सहोत्थाय गगनमारुरोह, रावणं च प्रत्यवोचत्—ज्येष्ठभ्रातृत्वं पूज्यं, त्वं तु धर्मात् परिभ्रष्टः। स राजधर्मनीतिसारं वदति—प्रियवक्तारः बहवः, अप्रियं हितं वदन्ति शृण्वन्ति च विरलाः। मृत्युपाशबद्धं रावणं रामस्य ज्वलद्भिर् बाणैः हन्यमानं भविष्यतीति चेतयति; कालगृहीताः महाबलाः अपि पतन्तीति। अन्ते ज्येष्ठस्य हितैषिणा मया उक्तमिति क्षमां याचित्वा, आत्मानं लङ्कां च रक्षस्वेति उपदिश्य, स विदायं कृत्वा निर्गतः; उपसंहारे चोक्तं—मरणान्तिकाः सन्तो मित्रहितोपदेशं न गृह्णन्ति।
Shlokas
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
विभीषणेन हितं सम्यगाधारितं वचनं प्रोक्तं श्रुत्वापि, कालप्रेरितो मृत्युसन्निकृष्टो रावणः परुषं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
वसेत् सहसपत्नेन, क्रुद्धेनाशीविषेण वा; न तु मित्रप्रवादेन शत्रुसेविना सह संवसेत्।
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
राक्षस, सर्वलोकेषु ज्ञातीनां शीलं जानामि—एते ज्ञातयः स्वज्ञातीनां व्यसनेषु सदा हृष्यन्ति।
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
राक्षस, प्रधानं साधनं वैद्यं धर्मशीलं शूरं चापि ज्ञातयः अवमन्यन्ते, परिभवन्ति च।
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः।
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
श्रूयते पद्मवने क्वचिद् हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः। पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा तान् श्लोकान् मम वचनात् शृणुत॥
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः। घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः॥
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
उपायमेतॆ वक्ष्यन्ति ग्रहणेनात्र संशयः। कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयं सुकष्टं विदितं च नः॥
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः। विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम्॥
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
ततः सौम्य, एतद् त्वं न सहसे—यदहं लोके सत्कृतः, ऐश्वर्यसम्पन्नः, अभिजातश्च, ज्ञातीनां मूर्ध्नि स्थितः।
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः श्लेषं नाभिगच्छन्ति, तथा अनार्येषु सङ्गतं न स्थिरं सौहृदं जनयति।
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
यथा मधुकरस्तर्षात् रसं लब्ध्वा पश्चान्न विद्यते तत्र आदरः, तथा अनार्येषु न खलु सत्यं सौहृदं भवति।
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
यथा गजः स्नात्वा हस्तेन वैरजः गृहीत्वा स्वदेहं दूषयति, तथा अनार्येषु सङ्गतं स्वकीयं शुभभावं मलिनयति।
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
यथा शरदि मेघाः सिञ्चन्तोऽपि गर्जन्तोऽपि न चिरं नभसि जलसंक्लेदं जनयन्ति, तथा अनार्येषु सौहृदं न स्थिरं भवति।
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
यथा मधुकरः तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि तत्र रसं न लभते, तथा अनार्येषु सौहृदं नोपलभ्यते।
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
अन्यः कश्चिद् एवंविधं वाक्यम् अब्रवीत् निशाचरः, अस्मिन् मुहूर्ते तस्य प्राणान् अपाहरिष्यं; त्वां तु धिक्—कुलपांसन!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
इति परुषं वाक्यम् उक्तः न्यायवादी विभीषणः, गदापाणिः चतुर्भिः सह राक्षसैः उत्पपात।
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
इति परुषं वाक्यम् उक्तः न्यायवादी विभीषणः, गदापाणिः चतुर्भिः सह राक्षसैः उत्पपात।
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
तदा जातक्रोधो विभीषणः श्रीमान् अन्तरिक्षगतः सन् भ्रातरं राक्षसाधिपं प्रति वाक्यमिदम् अब्रवीत्।
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
स त्वं मे भ्राताऽसि राजन्; यद्यद् इच्छसि तन्मां ब्रूहि। ज्येष्ठो मान्यः पितृसमोऽसि, तथापि धर्मपथे न स्थितः। इदं तु ते परुषं वाक्यम्—अग्रजस्यापि—न क्षमामि।
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
दशानन, हितकामेन सुनीतं वाक्यमुक्तं न गृह्णन्त्यकृतात्मानः, कालवशमागताः।
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
राजन्, सततं प्रियवादिनः पुरुषाः सुलभाः; अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः।
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
कालस्य सर्वभूतापहारिणः पाशेन बद्धं त्वां न नश्यन्तम् उपेक्षेत; प्रदीप्तं शरणं यथा।
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
दीप्तपावकसङ्काशैः शितैः काञ्चनभूषणैः शरैः रामेण निहतं त्वां द्रष्टुमहं न इच्छामि।
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
रणाजिरे शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्चापि कालाभिपन्नाः सीदन्ति, यथा वालुकसेतवः।
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
तन् मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता। आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम्। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मयाविना॥
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
राक्षस, प्रधानं साधनं वैद्यं धर्मशीलं शूरं चापि ज्ञातयः अवमन्यन्ते, परिभवन्ति च।
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
निशाचर! मया हितैषिणा त्वां निवारयितुं यद्वचनं प्रोक्तं, तत्ते न रोचते। यदा तु परीता कालः, गतायुषश्च जनाः, तदा सुहृद्भिरुक्तमपि हितं न गृह्णन्ति॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.