Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे सभामध्ये रामस्य लोकापवादाश्रितं कठोरं वचनं श्रुत्वा वैदेही गाढं व्यथिता भवति। सा तु युक्तिपूर्वकं प्रत्युवाच—साध्वी स्त्री जनस्य निन्द्याचारैः “ग्राम्यस्त्रीणामिव” न निर्णेया; बन्धनावस्थायां देहस्य परवशता भवति, मनः-हृदययोस्तु न दोषः; दाम्पत्यस्य दीर्घस्नेहविश्वासौ स्मारयित्वा शङ्कायाः प्राधान्ये मोचनं मित्रबलस्य परिश्रमश्च निष्फलः स्यादिति दर्शयति। ततः वादात् प्रमाणकर्मणि प्रवृत्ता लक्ष्मणं चितां कर्तुं याचते—सभायां परित्यक्ता सती आत्मदाह एव शेषो मान्यः पन्था इति। लक्ष्मणः क्रुद्धोऽपि रामस्य मौनसंकेतं ज्ञात्वा अग्निं प्रज्वालयति; रामो मृत्युसमप्रायनिश्चयः, तं प्रति कश्चिदपि निवारणं न शक्नोति। सीता प्रदक्षिणं कृत्वा देवान् ब्राह्मणांश्च नमस्कृत्य लोकपालान् देवताश्च तथा अग्निं साक्षिणं कृत्वा स्वशरीरवाङ्मनसां शुद्धिं पतिव्रतधर्मं च प्रतिजानाति। ततः निर्भया ज्वलितं वह्निं प्रविशति; मनुष्यवानरराक्षसाः सुरगणाश्च विस्मयशोकजयघोषैः समवेताः साक्षित्वेन तस्याः परीक्षां प्रतिपद्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तातुवैदेहिपरुषंरोमहर्षणम् ।राघवेणसरोषेणश्रुत्वाप्रव्यथिताऽभवत् ।।।।
एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम् । राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताऽभवत् ॥
Verse 2
सातदश्रुतपूर्वंहिजनेमहतिमैथिली ।श्रुत्वाभर्तृर्वचोरूक्षंलज्जयावनताभवत् ।।।।
तदा जनस्य महति संसदि मैथिली, श्रुतपूर्वं न कदाचन। श्रुत्वा भर्तुर्वचो रूक्षं, लज्जया वानता अभवत्॥
Verse 3
प्रविशन्तीवगात्राणिस्वानिसाजनकात्मजा ।वाक्षरैस्स्सैःसशल्येवभृशमाश्रूण्यवर्तयत् ।।।।
तैर्वाक्शरैः सशल्येव सा जनकात्मजा स्वानि गात्राणि प्रविशन्तीव, भृशं अश्रूणि अवर्तयत्।
Verse 4
ततोबाष्पपरिक्लिन्नंप्रमार्जन्तीस्वमाननम् ।शनैर्गद्गदयावाचाभर्तारमिदमब्रवीत् ।।।।
ततो बाष्पपरिक्लिन्नं स्वमाननं प्रमार्जन्ती, शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्।
Verse 5
किंमामसदृशंवाक्यमीदृशंश्रोत्रदारुणम् ।रूक्षंश्रावयसेवीर प्राकृतःप्राकृतमिव ।।।।
किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम्। रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतमिव॥
Verse 6
न तथास्मिमहाबाहो यथामामवगच्छसि ।प्रत्ययंगच्छमेस्वेनचारित्रेणैवतेशपे ।।।।
न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि। प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे॥
Verse 7
पृथकस्त्रीणांप्रचारेणजातिंत्वंपरिशङ्कसे ।परित्यजैनांशङ्कांतुयदितेऽहंपरीक्षिता ।।।।
पृथक् स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे। परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता॥
Verse 8
यदहंगात्रसम्पर्शंगतास्मिविशवाप्रभो ।कामकारो न मेतत्रदैवंतत्रापराध्यति ।।।।
यदि अहं प्रभो परगात्रसम्पर्शं विवशा प्राप्तास्मि, तत्र मम कामकारो नासीत्; तत्र दैवमेव बलं च दोषं वहति, नाहम्।
Verse 9
मदधीनंतुयत्तन्मेहृदयंत्वयिवर्तते ।पराधीनेषुगात्रेषुकिंकरिष्याम्यनीश्वरी ।।।।
यत्तु ममाधीनं तन्मे हृदयं त्वय्येव वर्तते; पराधीनेषु गात्रेषु अहं अनीश्वरी किं करिष्यामि?
Verse 10
सहसम्वृद्धभावेनसंसर्गेण च मानद ।यदितेऽहं न विज्ञाताहतातेनास्मिशाश्वतम् ।।।।
सहसम्वृद्धभावेन संसर्गेण च मानद । यदि तेऽहं न विज्ञाता हताऽस्मि शाश्वतम् ॥
Verse 11
प्रेषितस्तेमहावीरोहनुमानवलोककः ।लङ्कास्थाहंत्वयाराजन्किंतदा न विसर्जिता ।।।।
प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः । लङ्कास्थाऽहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता ॥
Verse 12
प्रत्यक्षंवानरस्यास्यतद्वाक्यसमनन्तरम् ।त्वयासन्त्यक्तयावीरत्यक्तंस्याजजीवितंमया ।।।।
प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम् । त्वया सन्त्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥
Verse 13
न वृथातेश्रमोऽयंस्यात्संशयेन्यस्यजीवितम् ।सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायंविपुलस्तव ।।।।
यदि ते हृदि संशयोऽभूत्, तर्ह्ययं तव श्रमो वृथा स्यात्; अन्येषां च जीवितं संशये निपतितम्। सुहृज्जनानां विपुलः परिक्लेशोऽप्ययं न युक्तोऽभवत् तव।
Verse 14
त्वयातुनृपशार्दूलदोषमेवानुवर्तता ।लघुनेवमनुष्येणस्त्रीत्वमेवपुरस्कृतम् ।।।।
त्वं तु नृपशार्दूल, दोषमेवानुवर्तमानः, लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम्; स्त्रीभावमेव हेतुमिव कृत्वा मां संशयितवान्।
Verse 15
अपदेशेनजनकादुत्पततिर्वसुथातलात् ।ममवृत्तं च वृत्तज्ञबहुते न पुरस्कृतम् ।।6.119.15।।
अपदेशेन जनकादुत्पत्तिर्मम वसुधातलात्, मम वृत्तं च वृत्तज्ञ—एतानि बहूनि प्रसिद्धानि सन्ति; तथापि ते न पुरस्कृतानि।
Verse 16
न प्रमाणीकृतंपाणिर्भाल्येममनिपीडितः ।ममभक्तिश्चशीलं च सर्वंतेपृष्ठतःकृतम् ।।।।
बाल्ये मम पाणिग्रहणं न प्रमाणीकृतम्? मम भक्तिश्च शीलं च, यत् सर्वं मया आचरितं, तत् ते पृष्ठतः कृतम् किम्?
Verse 17
इतिब्रुवन्तीरुदतीबाष्पगद्गगभाषिणी ।उवाचलक्ष्मणंसीतादीनंध्यानपरायणम् ।।।।
इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी, दीनं ध्यानपरायणं लक्ष्मणं सीता उवाच।
Verse 18
चितांमेकुरुसौमित्रेव्यवनस्यास्यभेषजम् ।मिध्यापवादोपहतानाहंजीवितुमुत्सहे ।।।।
चितां मे कुरु सौमित्रे, व्यसनस्यास्य भेषजम्। मिथ्यापवादोपहताहं जीवितुं नोत्सहे॥
Verse 19
अप्रीतेनगुणैर्भर्त्रात्यक्तायाजनसंसदि ।याक्षमामेगतिर्गन्तुंप्रवेक्ष्येहव्यवाहनम् ।।।।
अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि। याक्षमा मे गतिर् गन्तुं—प्रवेक्ष्येह हव्यवाहनम्॥
Verse 20
एवमुक्तस्तुवैदेह्यालक्ष्मणःपरवीरहा ।अमर्षवशमापन्नोराघवंसमुदैक्षत ।।।।
एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा। अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत॥
Verse 21
स विज्ञायततश्छन्दंरामस्याकारसूचितम् ।चितांचकारसौमित्रिर्मतेरामस्यवीर्यवान् ।।।।
स विज्ञाय ततश्छन्दं रामस्याकारसूचितम्। चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान्॥
Verse 22
नहिरामंतदाकश्चित्कालान्तकयमोपमम् ।अनुनेतुमथोवक्तुंद्रष्टुंवाप्यशकत्सुहृत् ।।।।
तदा कालान्तकयमोपमं रामं प्रति कश्चित् सुहृदपि नोपसर्पितुं शशाक; नानुनयितुं, न वक्तुं, नापि द्रष्टुम्।
Verse 23
अधोमुखंस्थितंरामंततःकृत्वाप्रदक्षिणम् ।उपावर्ततवैदेहीदीप्यमानंहुताशनम् ।।।।
ततः अधोमुखं स्थितं रामं प्रदक्षिणीकृत्य वैदेही दीप्तं हुताशनं प्रति उपावर्तत।
Verse 24
प्रणम्यदैवतेभ्यश्चब्राह्मणेभ्यश्चमैथिली ।बद्धाञ्जलिपुटाचेदमुवाचानगिसमीपतः ।।।।
दैवतेभ्यः ब्राह्मणेभ्यश्च प्रणम्य मैथिली बद्धाञ्जलिपुटा अनग्निसमीपतः इदं वचः उवाच।
Verse 25
यथामेहृदयंनित्यंनापसर्पतिराघवात् ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
यथा मे हृदयं नित्यं राघवात् नापसर्पति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु।
Verse 26
यथामांशुद्धचरितांदुष्टांजानातिराघवः ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
यथा राघवः मां शुद्धचरितां अदुष्टां जानाति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु।
Verse 27
कर्मणामनसावाचायथानातिचराम्यहम् ।राघवंसर्वधर्मज्ञंतथामांपातुपावकः ।।।।
यदि कर्मणा मनसा वाचा वा राघवं सर्वधर्मज्ञं नातिचराम्यहम्, तर्हि मां पावकः पातु।
Verse 28
आदित्योभगवान्वायुर्धिशश्चन्द्रस्तथैव च ।अहश्चापितथासन्ध्येरात्रिश्चपृथिवीतथआ ।।।।यथान्येऽपिविजानन्तितथाचारित्रसंयुताम् ।
आदित्यो भगवान् वायुः दिशश्चन्द्रस्तथैव च, अहश्च सन्ध्ये रात्रिश्च पृथिवी च तथा; अन्येऽपि ये विजानन्ति, ते मां सदाचारित्रसंयुक्ताम् इति यथावत् विजानन्तु।
Verse 29
एवमुक्त्वातुवैदेहीपरिक्रम्यहुताशनम् ।विवेशज्वलनंदीप्तंनिःशङ्केनान्तरात्मना ।।।।
एवम् उक्त्वा तु वैदेही हुताशनं परिक्रम्य, निःशङ्केनान्तरात्मना दीप्तं ज्वलनं विवेश।
Verse 30
नश्चसुमहांस्तत्रबालवृद्धसमाकुलः ।।।।ददर्शमैथिलींदीप्तांप्रविशन्तींहुताशनम् ।
तत्र बालवृद्धसमाकीर्णो महान् जनसमूहः सुमहान् न च; स तु दीप्तां मैथिलीं हुताशनं प्रविशन्तीं ददर्श।
Verse 31
सातप्तनवहेमाभातप्तकाञ्चनभूषणा ।।।।पपातज्वलनंदीप्तंसर्वलोकस्यसन्निधौ ।
सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा, सर्वलोकस्य सन्निधौ दीप्तं ज्वलनं पपात।
Verse 32
ददृशुस्तांविशालाक्षींपतन्तींहव्यवाहनम् ।।।।सीतांसर्वाणिरूपाणिरुक्मवेदिनिभांतदा ।
तदा सर्वाणि भूतानि विशालाक्षीं सीतां हव्यवाहनं पतन्तीं ददृशुः, रुक्मवेदिनिभां प्रभामयीं च।
Verse 33
ददृशुस्तांमहाभागांप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।सीतांकृत्स्नास्त्रयोलोकाःपुण्यामाज्याहुतीमिव ।
कृत्स्नास्त्रयो लोकाः पुण्यामाज्याहुतीमिव महाभागां सीतां हुताशनं प्रविशन्तीं ददृशुः।
Verse 34
प्रचुक्रुशुःस्त्रियःसर्वास्तांदृष्टवाहव्यवाहवे ।।।।पतन्तींसंस्कृतांमन्रन्स्सैर्वसोर्दारामिवाध्वरे ।
तां हव्यवाहवे पतन्तीं दृष्ट्वा सर्वाः स्त्रियः प्रचुक्रुशुः—मन्त्रैः संस्कृतां वसोर्दारामिवाध्वरे स्थिरां घृतधारामिव।
Verse 35
ददृशुस्तांत्रयोलोकादेवगन्धर्वदानवाः ।।।।शस्तांपतन्तींनिरयेत्रिविवाद्धेवतामिव ।
त्रिषु लोकेषु देवगन्धर्वदानवाः सर्वे तां ददृशुः—शस्तां पतन्तीं निरये, स्वर्गादिव पतितां देवीं यथा।
Verse 36
तस्यामग्निंविशन्त्यांतुहाहेतिविपुलःस्वनः ।।।।रक्षसांवानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।
तस्यामग्निं विशन्त्यां तु ‘हा हा’ इति विपुलः स्वनः। रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥
Frequently Asked Questions
The sarga centers on a public dharma-conflict: Rama’s concern for royal reputation and communal judgment versus Sita’s claim to unimpeachable fidelity under coercive captivity. The decisive action is Sita’s choice of ritual ordeal—entering fire—to establish truth through cosmic and communal witnessing.
It distinguishes moral culpability by intention and agency (mind/word/deed) rather than mere physical contact under compulsion, while also showing how public office can demand proofs framed for society. The text thereby stages a tension between inner virtue and external validation mechanisms.
Key landmarks include Lanka as the site of captivity recalled in argument, and the public assembly setting where reputation is negotiated. Culturally, the chapter highlights pradakṣiṇa, salutations to gods and brahmanas, and the fire-ordeal (Agni as witness) as a ritual-legal idiom of verification.