Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
युद्धकाण्ड
युद्धोत्तरं कथान्तरं प्रवर्तते। आरक्षसीनां विलापः श्रूयते; मन्दोदरी प्रमुखा महिषी च शोकाकुला भूत्वा पूर्वनिमित्तानि स्मरन्ति—हनूमतः दुर्गमलङ्काप्रवेशं, समुद्रे वानरसेतुबन्धं च—एतानि रामस्य मानुषातीतत्वस्य सूचकानीति मन्यन्ते। रावणस्य विनाशः अधर्मफलमिति, विशेषतः सीताहरणदोषात्, कर्मफलन्यायेन चोपपाद्यते। ततः धर्मनयस्य महत्त्वपूर्णो मोडः—रामो वदति, मृतस्य प्रति वैरं न तिष्ठति; अतः पतितस्य राज्ञः सम्यगन्त्येष्टिः क्रियतामिति आज्ञापयति। विभीषणो लङ्कां प्रविश्य पुरोहितान्, अग्नीन्, चन्दनादि सुगन्धान् च समाहृत्य अलङ्कृतां शिबिकां सज्जीकृत्य अन्त्येष्टियात्रां व्यवस्थापयति। राक्षसाः वेदानुगुणान् पितृमेधविधानान्—वेद्यविन्यासं, हविर्दानं, दाहकर्म च—सम्यक् अनुतिष्ठन्ति; ततः स विधवाः सान्त्वयित्वा नम्रभावेन रामं प्रत्यागच्छति। अन्ते रामो दिव्यायुधानि निक्षिप्य, शत्रुं जित्वा, क्रोधं परित्यज्य सौम्यतां प्रतिपद्यते—विजयेऽपि मर्यादापालनं प्रकाशयन्।
Shlokas
Verse 1
तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।
तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीनाभर्तारं समुदैक्षत ॥
Verse 2
दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा। पतिं मण्डोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्॥
Verse 3
ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।
ननु नाम महाबाहो वैश्रवणानुज, क्रुद्धस्य तव प्रमुखे स्थातुं पुरन्दरः अपि त्रस्यति।
Verse 4
ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।
तवोद्वेगात् दिशो गताः—इति ननु प्रसिद्धम्—महान्तोऽपि ऋषयः, यशस्विनो गन्धर्वाः, चारणाश्चापि सर्वतः पलायिताः।
Verse 5
स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः। न व्यपत्रपसे राजन्, किमिदं राक्षसेश्वर॥
Verse 6
कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।
त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितं, अविषह्यं त्वां वनगोचरो मानुषः कथं जघान?
Verse 7
मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः; सम्युगे रामेण तव विनाशोऽपि नोपपद्यते इव।
Verse 8
न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।
न चैतत्कर्म रामस्य श्रद्धधामि च मूमुखे । सर्वतस्समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम् ॥
Verse 9
यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।
यदैव च जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥
Verse 10
यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
यदैव हनुमान् वीर्यबलसमन्वितः सुरैरपि दुष्प्रवेशां लङ्कानगरीं प्रविवेश, तदैव वयं भयत्रासव्यथाभिरभिभूताः स्म।
Verse 11
यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।
यदैव घोरैर्वानरैर्महार्णवे सेतुर्बद्धः, तदैव हृदयेनाहं शङ्के—रामोऽयममानुषः, न केवलं मनुष्यः।
Verse 12
अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।
गन्धैर्माल्यैश्च रावणं दीनमानसाः अलङ्कृत्य, विभीषणसहायास्ते विविधैर्वस्त्रैरपि आच्छाद्य, तदा बाष्पपूर्णमुखाः लाजैरपि च अवकिरन्ति स्म।
Verse 13
अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।
अथवा महाबल! वासवेनापि त्वं धर्षितोऽसीति वदसि चेत्; वासवस्य तु का शक्तिः, यः संयुगे त्वां द्रष्टुमपि समर्थः स्यात्?
Verse 14
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।
व्यक्तमेवायं महायोगी परमात्मा सनातनः, अनादिमध्यनिधनो महतां परमो महान्। तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः, श्रीवत्सवक्षाः नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः। मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः, सर्वैर्देवैः परिवृतो वानरत्वमुपागतैः। सर्वलोकेश्वरः श्रीमान् लोकानां हितकाम्यया, सराक्षसरपरीवारं हतवान् त्वां महाद्युतिः।
Verse 15
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा त्वया त्रिभुवनं जितम्; अधुना तु तदेव वैरं स्मरद्भिरिवेन्द्रियैरेव त्वं निर्जितः।
Verse 16
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
यदैव हि जनस्थाने बहुभी राक्षसैर्वृतः खरस्तु भ्राता निहतः, तदैव रामो न मानुष इति निश्चयः। यदैव च दुष्प्रवेशां सुरैरपि लङ्कानगरीं हनुमान् वीर्याद् प्रविष्टः, तदैव वयं व्यथिताः।
Verse 17
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
सर्वलोकेश्वरः श्रीमान् लोकानां हितकाम्यया, सराक्षसरपरीवारं त्वां महाद्युतिः हतवान्।
Verse 18
इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा त्वया त्रिभुवनं जितम्; अधुना तु तदेव वैरं स्मरद्भिरिवेन्द्रियैरेव त्वं निर्जितः।
Verse 19
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
यदैव हि जनस्थाने बहुभी राक्षसैर्वृतः खरस्तु भ्राता निहतः, तदैव रामो न मानुष इति निश्चयः। यदैव च दुष्प्रवेशां सुरैरपि लङ्कानगरीं हनुमान् वीर्याद् प्रविष्टः, तदैव वयं व्यथिताः।
Verse 20
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः। खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः॥ यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि। प्रविष्टो हनुमान् वीर्याद् तदैव व्यथिता वयम्॥
Verse 21
क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया। उच्यमानं न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता॥
Verse 22
अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।
अकस्मात् सीताकामोऽभूः, हे राक्षसपुङ्गव; तेन ते ऐश्वर्यस्य नाशो जातः, देहस्य स्वजनस्य च विनाशः।
Verse 23
अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।
दुर्मते! अरुन्धत्याविशिष्टां रोहिण्याश्चापि विशिष्टां मान्यां सीतां धर्षयता त्वया ह्यसदृशं कर्म कृतम्।
Verse 24
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
वसुधासमा क्षमया, श्रियः श्रीसमाना, भर्तृवत्सला, सर्वानवद्याङ्गी, शुभा, विजनेऽरण्ये वसन्तीं सीतां छद्मना दीनाम् आनयित्वा त्वया आत्मस्वदूषणं कृतम्। मैथिली-सङ्गमे कृतं कामं त्वं न प्राप्तवान्; पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि, मे प्रभो।
Verse 25
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
तदा त्वं तनुमध्यमां धर्षयन् यन्न दग्धोऽसि, तस्य कारणम्—इदानीं सर्वे देवाः सेन्द्राः सानग्निपुरोगमाः त्वामभ्युत्थिताः।
Verse 26
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।
तदा त्वं तनुमध्यमां धर्षयन् यन्न दग्धोऽसि, तस्य कारणम्—इदानीं सर्वे देवाः सेन्द्राः सानग्निपुरोगमाः त्वामभ्युत्थिताः।
Verse 27
अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।
पापस्य कर्मणः फलं कर्ता अवश्यमेव लभते; काले पर्यागते घोरकर्मकर्ता विनश्यति—अत्र संशयो नास्ति।
Verse 28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।
मैथिली न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मयाधिकाऽस्ति, नापि मया तुल्या; तथापि त्वं मोहवशात् तदेतन्नावबुध्यसे।
Verse 29
सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।
सर्वदा सर्वभूतानां मृत्युः अलक्षणो न भवति; तव तु अयं मृत्युर्मैथिली‑कृतलक्षणः।
Verse 30
सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।
सीता‑निमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः; मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति।
Verse 31
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
अल्पपुण्या अहं घोरं शोकसागरं पतिता। पूर्वं त्वया सह कैलासे मन्दरे मेरौ च चैत्ररथे वने च विचरन्ती, सर्वेषु देवोद्यानेषु विहृत्य, अनुरूपेण विमानेन अतुलया श्रिया यायामि स्म। चित्रस्रगम्बरधरा नानादेशान् पश्यन्ती, अद्य तव वीर वधात् कामभोगेभ्यः भ्रंशिता अस्मि। धिक्—राज्ञां श्रियः चञ्चलाः; नाहं पूर्वेव संवृत्ता।
Verse 32
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
हा राजन् प्रभो! तव सुकुमारं सुभ्रु सुत्वक् समुन्नसं च मुखम्—इन्दुपद्मदिवाकरैः तुल्यं कान्तिश्रीद्युतिभिः शोभितम्। किरीटकूटेन उज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलं, पानभूमिषु मदव्याकुललोलाक्षं, विविधस्रग्धरं चारु, वल्गुस्मितकथं शुभम्—तदेव अद्य न भ्राजते। रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः, वीशीर्णमेदोमस्तिष्कं, रूक्षस्यन्दनरेणुभिः मलिनीकृतम्।
Verse 33
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
चित्रस्रगम्बरधरा नानाविधान् देशान् पश्यन्ती, तव वीर वधात् कामभोगेभ्यः भ्रंशिता अस्मि।
Verse 34
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हा राजन् प्रभो! तव सुकुमारं सुभ्रु सुत्वक् समुन्नसं च मुखम्—इन्दुपद्मदिवाकरैः तुल्यं कान्तिश्रीद्युतिभिः शोभितम्। किरीटकूटेन उज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलं, पानभूमिषु मदव्याकुललोलाक्षं, विविधस्रग्धरं चारु, वल्गुस्मितकथं शुभम्—तदेव अद्य न भ्राजते। रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः, वीशीर्णमेदोमस्तिष्कं, रूक्षस्यन्दनरेणुभिः मलिनीकृतम्।
Verse 35
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
तव मुखं राजन्—इन्दुपद्मदिवाकरैः तुल्यं कान्तिश्रीद्युतिभिः—किरीटकूटेन उज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलं च बभ्राज।
Verse 36
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
राजन्, यत् तव मुखं पूर्वं शुभं चारु च, विविधस्रग्धरं, पानभूमिषु मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा वल्गुस्मितकथं मनोहरम् आसीत्—
Verse 37
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
प्रभो, तदेव तव वक्त्रम् अद्य न भ्राजते; रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः, वीशीर्णमेदोमस्तिष्कं, स्यन्दनरेणुभिः रूक्षं मलिनं च जातम्।
Verse 38
हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।
हा! पश्चिमामे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी; मन्दया मया कदाचिदपि न सम्बुद्धा यद् एषा कालदशा आगमिष्यति।
Verse 39
पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।
‘पिता मे दानवराजः, भर्ता मे राक्षसेश्वरः, पुत्रो मे शक्रनिर्जेता’ इति मन्यमाना अहं भृशं गर्विता अभवम्।
Verse 40
दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
मम नाथाः शूरा दृप्तान् मर्दयन्ति, प्रख्यातबलपौरुषाः, क्वचिदपि न भयन्ते—इति मम दृढा मतिरासीद्।
Verse 41
तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।
एवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः, मानुषात् इदम् असम्बुद्धं भयम् कथं समागतम्?
Verse 42
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
राजन्, स्निग्धेन्द्रनीलनीलं प्रांशुशैलोपमं महत्, केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्; विहारेषु कान्तं, सङ्ग्रामभूमिषु दीप्तं, यदाभरणभाभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः। तदेवाद्य ते शरीरं तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितं, पुनर्दुर्लभसम्पर्शं, परिष्वक्तुं न शक्यते। श्वाविध इव शलकैः, भाणैर्लग्नैर्निरन्तरं, मर्मसु भृशं स्वर्पितैः, सञ्छिन्नस्नायुबन्धनम्। क्षितौ निपतितं श्यामं रुधिरच्छवि, वज्रप्रहाराभिहतं विकीर्ण इव पर्वतम्॥
Verse 43
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्। विहारेष्वधिकं कान्तं सङ्ग्रामभूमिषु दीप्तम्॥
Verse 44
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
यदाभरणभाभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः भाति, तदेवाद्य ते शरीरं तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम्॥
Verse 45
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
पुनर्दुर्लभसम्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधः शलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥
Verse 46
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
Verse 47
हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:
हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः । त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः ॥
Verse 48
त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।
त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् । जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शङ्करस्य च ॥
Verse 49
दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
दृप्तानां निग्रहीतारम् आविष्कृतपराक्रमम् । लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ॥
Verse 50
ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।
ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसन्निधौ। स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्॥
Verse 51
हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः। निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे॥
Verse 52
नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।
नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च। धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे॥
Verse 53
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः। शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च॥
Verse 54
लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।
लङ्काद्वीपस्य रक्षकं भीमकर्मणां कर्तारम् । अस्माकं कामभोगानां प्रदातारं रथिनां वरम् ॥
Verse 55
एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।
एवं प्रभावं भर्तारं रामेण पातितं दृष्ट्वा । हतप्रिया सतीऽहं देहमिमं धारयामि स्थिरा ॥
Verse 56
शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर । इह कर्मवशात् प्रसुप्त इव धरण्यां रेणुगुण्ठितोऽसि ॥
Verse 57
यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
यदा ते तनय इन्द्रजित् लक्ष्मणेने युधि शस्तः । तदा मम शोकः तीव्रोऽभवत्; अद्य त्वमपि निपातितः ॥
Verse 58
साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
साहं बन्धुजनैर्हीना त्वया च हीनानाथा । कामभोगैश्च विहीना शाश्वतीः समाः शोचिष्ये ॥
Verse 59
प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
राजन्, अद्य त्वं सुदुर्गमं दीर्घमध्वानं प्रपन्नः। दुःखार्तां मामपि नय; त्वया विना अहं न वर्तिष्ये॥
Verse 60
कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।
कस्मात् त्वं मामिह कृपणां विहाय गन्तुमिच्छसि? दीनां विलपतीं मन्दां किं वा मां नाभिभाषसे॥
Verse 61
दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।
प्रभो, मामिहानवकुण्ठितां दृष्ट्वा—नगरद्वारात् निर्गत्य पद्भ्यामेव आगताम्—कथं न खल्वभिक्रुद्धोऽसि?॥
Verse 62
पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।
पश्य, ते इष्टदारदाराः सर्वे भ्रष्टलज्जावकुण्ठिताः बहिर्निष्पतिताः; एतद्दृष्ट्वा कथं न कुप्यसि?॥
Verse 63
अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
अयं जनः ते क्रीडासहायः अनाथ इव लालप्यते; त्वं न चैवमाश्वासयसि, किं वा न बहुमन्यसे?॥
Verse 64
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
राजन्, त्वया अनेकाः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः—पतिव्रताधर्मरताः गुरुशुश्रूषणपरायणाश्च। ताः शोकाभितप्ताः त्वां शशापुः; तेन त्वं परवशं गतः। त्वया विप्रकृताभिः यत् तदा शप्तं, तदेव अद्य त्वामुपागतं।
Verse 65
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
पतिव्रताधर्मरताः गुरुशुश्रूषणेरताश्च ताः स्त्रियः त्वया विप्रकृताः शोकाभितप्ताः। ताभिः शप्तः त्वं परवशं गतः; यत् तदा शप्तं तदेव अद्य आगतम्।
Verse 66
प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
नृप, अयं प्रवादः सत्य एव त्वां प्रति प्रायशः—प्रतिव्रतानां अश्रूणि भूमौ नाकस्मात् पतन्ति; तेषां फलरूपेण एषा आपद् त्वामुपागता।
Verse 67
कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।
राजन्, तेजसा लोकानाक्रम्य स्थितः सन्, शौण्डीर्यमानिना त्वया कथं नाम एतत् क्षुद्रं नारीचौर्यं कृतम्?
Verse 68
अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
मृगच्छद्मना त्वया रामोऽपनीयाश्रमात्; तथा रामपत्नी सीता हृता—एतत्ते कातर्यलक्षणम्।
Verse 69
कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।
युद्धे कदाचित् ते कातर्यं नाहं संस्मरामि; तु भाग्यविपर्यासात् नूनं ते पक्वलक्षणमिदं विनाशसूचकं जातम्।
Verse 70
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।
अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः सत्यवाक् महाबाहो देवरो मे; मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा चिरं निःश्वस्य चायतम् अब्रवीत्—“अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः, कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना।”
Verse 71
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
त्वत्कृते निर्वृत्तोऽयं महान् अनर्थः मूलहरः; त्वयैव कृतमिदं सर्वं, अनाधं राक्षसकुलम्।
Verse 72
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः समुपस्थितः। कामक्रोधसमुत्थेन प्रसङ्गेन व्यसनेन च॥
Verse 73
निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।
त्वत्कृते निर्वृत्तोऽयं महान् अनर्थः मूलहरः; त्वयैव कृतमिदं सर्वं, अनाधं राक्षसकुलम्।
Verse 74
हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।
प्रख्यातबलपौरुषो हि त्वं; न त्वं मया शोचितव्यः। तथापि स्त्रीस्वभावाद् मे बुद्धिः कारुण्ये शोकं च प्रवर्तते॥
Verse 75
सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।
सुकृतं दुष्कृतं च गृहीत्वा स्वां गतिं गतस्त्वम्। त्वद्विनाशेन दुःखिता अहं आत्मानमनुशोचामि॥
Verse 76
सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।
सुहृदां हितकामानां वचनं न त्वया श्रुतम्। भ्रातॄणां चापि कार्त्स्न्येन हितमुक्तं न गृह्यते दशानन॥
Verse 77
हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् । विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत्त्वया ॥
Verse 78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा । न श्रुतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम् ॥
Verse 79
नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।
नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद । स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः ॥
Verse 80
प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे । महावीर्यस्य दक्षस्य सम्युगेष्वपलायिनः ॥ यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥
Verse 81
उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ—किं शेषे? नवे परिभवे कृते। अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः॥
Verse 82
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा। वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः॥ रणॆ बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः। परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नैः सहस्रधा॥
Verse 83
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः। रणॆ बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः॥ परिघो व्यवकीर्णस् ते बाणैश्छिन्नैः सहस्रधा॥
Verse 84
अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।
अप्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम्। अप्रियामिव कस्माच्छ मां नेच्छस्यभिभाषितुम्॥
Verse 85
धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा। त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्॥
Verse 86
इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपूरितलोचना । स्नेहाक्रान्तहृदया तदा मोहवशं गता ॥
Verse 87
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि । सन्ध्यारागारुणे मेघे दीप्तविद्युदिवोज्ज्वला ॥
Verse 88
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः । पर्यवस्थापयामासुरुदन्त्योरुदतीं भृशम् ॥
Verse 89
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।
न ते सुविदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा । दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः ॥
Verse 90
इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
इत्येवं समुपदिश्यमाना सा पुनः सशब्दं प्ररुरोद; तदा अश्रुभिः स्तनौ वक्रं च सुनिर्मलं मुखं स्नापयामास॥
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।
अथान्तरे रामो विभीषणमुवाच— ‘भ्रातुः संस्कारः क्रियताम्; स्त्रीगणश्च परिसान्त्व्यताम्’ इति॥
Verse 92
तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
ततः स धर्मज्ञो धीमान् विभीषणो बुद्ध्या विमृश्य धर्मार्थसहितं हितं वचनमिदं तमुवाच॥
Verse 93
त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।
त्यक्तधर्मव्रतं शूरं नृशंसमनृतं तथा; परदाराभिमर्शिनं तं संस्कर्तुं नाहमर्होऽस्मि॥
Verse 94
भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
भ्रातृरूपोऽपि मे शत्रुरेष सर्वाहितेरतः; रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्॥
Verse 95
नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।
नृशंस इति मां राम मनुजाः पृथिवीतले वदिष्यन्ति। तस्य दोषान् समाकर्ण्य सर्वे पुनः सुकृतमिति वदिष्यन्ति॥
Verse 96
तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः। वाक्यज्ञो वाक्यकोविदो विभीषणमिदं वचः उवाच॥
Verse 97
तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम्। अवश्यं तु क्षमं वाच्यं मया त्वां राक्षसेश्वर॥
Verse 98
अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।
अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः। तेजस्वी बलवान् शूरः सङ्ग्रामेषु च नित्यशः॥
Verse 99
शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।
शतक्रतुमुखैर्वीरैः श्रूयते न पराजितः। महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः॥
Verse 100
मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
मरणे प्राप्ते वैराणि नान्ति; अस्माकं प्रयोजनं निर्वृत्तम्। अस्य संस्कारः क्रियताम्—यथा तव, तथा ममाप्येष अभिप्रायः।
Verse 101
त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
त्वत्सत्सकाशाद् दशग्रीवः विधिपूर्वकं धर्मेण संस्कारम् अर्हति; तत्कृत्वा त्वं शीघ्रं यशोभाग् भविष्यसि।
Verse 102
राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा विभीषणः त्वरमाणः हतं भ्रातरं रावणं संस्कारयितुम् आरभत।
Verse 103
सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
स राक्षसेन्द्रो विभीषणः लङ्कापुरीं प्रविश्य रावणस्य अग्निहोत्रसंस्कारं तु सत्वरं निर्यापयामास।
Verse 104
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
स राक्षसः शकटान् दारुरूपाणि, यज्ञाग्नीन् याजकांश्च, चन्दनकाष्ठानि नानाविधानि काष्ठानि च, अगरूणि सुगन्धानि सुरभीन् गन्धान् च, मणिमुक्ताप्रवाळानि च—कर्मसामग्रीं सम्यक् निर्यापयामास।
Verse 105
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
स राक्षसः पुनरपि शकटान् दारुरूपाणि, यज्ञाग्नीन् याजकांश्च, चन्दनकाष्ठानि नानाविधानि काष्ठानि च, अगरूणि सुगन्धानि सुरभीन् गन्धान् च, मणिमुक्ताप्रवाळानि च—अन्त्येष्ट्यर्थं सर्वथा सम्यक् निर्यापयामास।
Verse 106
आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।
स मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः पुनर् आजगाम; ततः माल्यवता सार्धं यथाविधि क्रियामेव चकार।
Verse 107
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
क्षौमवासनं रावणं राक्षसाधीशं दिव्यां सौवर्णीं शिबिकामारोप्य, अश्रुपूर्यमुखा द्विजाः विविधतूर्यघोषैः स्तुतिभिश्चाभिनन्दयामासुः। सा शिबिका चित्रपताकाभिः सुमनोभिश्च विभूषिता; तां शिबिकामुत्क्षिप्य विभीषणपुरोगमाः सर्वे दक्षिणाभिमुखाः काष्ठानि गृह्य जग्मुः।
Verse 108
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
क्षौमवासनं रावणं दिव्यां सौवर्णीं शिबिकामारोप्य, अश्रुपूर्यमुखा द्विजाः विविधतूर्यघोषैः स्तुतिभिश्च तं समभिनन्दन्।
Verse 109
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
पताकाभिश्चित्राभिः सुमनोभिश्च शोभितां तां शिबिकामुत्क्षिप्य, विभीषणपुरोगमाः सर्वे दक्षिणाभिमुखा भूत्वा काष्ठानि गृह्य श्मशानमार्गं भेजिरे।
Verse 110
अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
तदा अध्वर्युसमीरिताः अग्नयो दीप्यमानाः प्रज्वलिताः; शरणाभिगताः सर्वे तस्य पुरस्तात् अग्रे ययुः।
Verse 111
अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
अन्तःपुराणि सर्वाणि रुदमानानि सत्वरं पृष्ठतोऽनुययुः; सर्वतः प्लवमानानीव शोकाकुलानि बभूवुः।
Verse 112
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
प्रयते देशे रावणं स्थापयित्वा ते भृशदुःखिताः चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मककाष्ठैश्च समाचिन्वन्; कुशाङ्कवास्तरणैः संवृतां ब्राह्म्या विधिना संवर्तयामासुः। एवं वेदविहितो राज्ञः पश्चिमः क्रतुः प्रवृत्तः।
Verse 113
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
प्रयते देशे रावणं स्थापयित्वा ते भृशदुःखिताः। चन्दनपद्मककाष्ठैः चितां रचयामासुः, कुशवस्त्रादिभिराच्छाद्य ब्राह्म्यां विधिना संवर्तयामासुः; एवं राज्ञो वेदविहितः पश्चिमः क्रतुः प्रवृत्तः।
Verse 114
प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
ततः राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुक्रमं यथाविधि प्रचक्रुः। वेदिं दक्षिणप्राच्यां न्यधुः, पावकं च यथास्थानं न्यवेशयन्।
Verse 115
पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।
ततः पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं सर्वे तस्मै प्रचिक्षिपुः। पादयोः शकटं प्रादुः, अन्तरूर्वोः उलूखलं तदा न्यधुः।
Verse 116
दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।
दारुपात्राणि सर्वाणि आरणिं चोत्तरारणिं। दत्त्वा तु मुसलं चान्यद् यथास्थानं विचक्षणाः न्यवेशयन्।
Verse 117
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।
शास्त्रादृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च। तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः, राज्ञः परिस्तरणिकां घृताक्तां समवेशयन्।
Verse 118
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिभिरनुशिष्टेन च, तत्र राक्षसाः राक्षसेन्द्रस्य निमित्तं मेध्यं पशुं हत्वा, राज्ञः परिस्तरणिकां घृताक्तां सम्यक् समवेशयन्।
Verse 119
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।
गन्धैर्माल्यैश्च रावणं दीनमानसाः अलङ्कृत्य, विभीषणसहायास्ते विविधैर्वस्त्रैरपि आच्छाद्य, तदा बाष्पपूर्णमुखाः लाजैरपि च अवकिरन्ति स्म।
Verse 120
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।
गन्धैर्माल्यैश्च रावणं दीनमानसाः अलङ्कृत्य, विभीषणसहायास्ते विविधैर्वस्त्रैरपि आच्छाद्य, तदा बाष्पपूर्णमुखाः लाजैरपि च अवकिरन्ति स्म।
Verse 121
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।
विधियुक्तं तस्य पावकं विभीषणो ददौ। स्नात्वा च आर्द्रवस्त्रेण तिलान् दूर्वाभिमिश्रितान् उदकेन सम्मिश्रान् विधिपूर्वकं प्रदाय, तस्मै चोदकं प्रदाय, मूर्ध्ना चैनं नमस्य च। ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्ववचनं पुनःपुनरुक्त्वा—“गम्यताम्” इति; तदा ताः सर्वा नगरीं विविशुः।
Verse 122
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
विधियुक्तं तस्य पावकं विभीषणो ददौ। स्नात्वा च आर्द्रवस्त्रेण तिलान् दूर्वाभिमिश्रितान् उदकेन सम्मिश्रान् विधिपूर्वकं प्रदाय, तस्मै चोदकं प्रदाय, मूर्ध्ना चैनं नमस्य च।
Verse 123
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
स ताः स्त्रियः पुनःपुनः सान्त्ववचोभिरनुनयामास—“गम्यताम्” इति; ततः सर्वास्ता नगरीं तदा विविशुः।
Verse 124
प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।
सर्वासु राक्षसीषु प्रविष्टासु, विभीषणो रामपार्श्वमुपागम्य तदा विनीतवत् अतिष्ठत्।
Verse 125
रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।
रामोऽपि सह सैन्येन सुग्रीवेण लक्ष्मणेन च, रिपुं हत्वा हर्षं लेभे—यथा वृत्रं हत्वा शतक्रतुः।
Verse 126
ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।
ततः सशरं शरासनं महेन्द्रदत्तं महत् कवचं च विमुक्त्वा, रिपुनिग्रहात् रोषं विमुच्य, अरिहा रामः सुसौम्यत्वमुपागमत्।
Frequently Asked Questions
The key action is Rāma’s directive to perform Rāvaṇa’s last rites: despite a life-and-death conflict, the sarga asserts that hostility ends with death and that proper funerary duty (antyeṣṭi) must be upheld for a fallen ruler.
The sarga teaches that dharma governs both war and its aftermath: moral causality explains downfall, while righteous conduct demands compassion, ritual propriety, and the relinquishing of anger once justice is accomplished.
Laṅkā is foregrounded as the ritual and political center; culturally, the chapter emphasizes Vedic funerary procedure (altar placement, agnihotra, offerings of sesame-water and kuśa, fragrant woods, procession protocols), mapping the transition from battlefield to sanctioned rites.