Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रावणवधोत्तरं रणभूमौ पतितं भ्रातरं दृष्ट्वा विभीषणः शोकाकुलो विललाप। स रावणं महान्तं “राक्षसराजवृक्षं” राघववातेन भग्नमिव, इक्ष्वाकुसिंहेन मत्तगजमिव निपातितम्, राममेघवृष्ट्या राक्षसाग्निमिव निर्वापितं चोपमाभिरनुक्रमेण वर्णयामास। तेन सह लङ्कायाः प्रजाजनस्य तेजोव्यवस्थायाश्च पतनं शोकयन् लोकविपर्यासमिव—सूर्यपातं, चन्द्रतमः, अग्निनिर्वाणं—प्रलापयामास। रामस्तु धैर्ययुक्तया नीत्या तमुपदिदेश—क्षत्रधर्मेण रणमध्ये निहतः शूरो न शोचनीयः; युद्धे जयः सर्वथा निश्चयेन न भवति; त्रैलोक्यभीषणाः अपि कालवशं यान्ति। एवं श्रुत्वा विभीषणः रावणस्य श्राद्धादिसंस्कारान् कर्तुं आज्ञां याचते, तस्य यज्ञसंस्कारयोग्यतां स्मारयन्, मृत्युनैव वैरस्य समाप्तिं च प्रतिपादयन्। रामोऽनुज्ञां दत्त्वा युद्धात् संस्काराय, तथा राजधर्म-यज्ञधर्मयोः स्थैर्याय च प्रवृत्तिं निर्देशयति।
Shlokas
Verse 1
भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणॆ, शोकवेगपरीतात्मा विभीषणो विललाप ।
Verse 2
वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।
वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद। महार्हाशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि॥
Verse 3
विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।
विक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजौ अङ्गदभूषितौ। मुकुटं चापवृत्तं ते भास्कराकारवर्चसा॥
Verse 4
दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।
वीर! यन्मया पूर्वमुक्तं तदिदानीं समुपस्थितम्। काममोहपर्यस्तस्य तव तद्वचनं न रुचितम्॥
Verse 5
यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।
दर्पात् न प्रहस्तः, न इन्द्रजित्, नापरे जनाः। न कुम्भकर्णोऽतिरथः, नातिकायो नरान्तकः॥ न स्वयं त्वमपि तद्वाक्यं मन्येथाः; तस्योदर्कोऽयमागतः॥
Verse 6
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।
अस्मिन् भूमौ निपतिते वीरे शस्त्रभृतां वरे। गतः सेतुः सुनीतीनां, गतो धर्मस्य विग्रहः॥ गतः सत्त्वस्य सङ्क्षेपः, प्रस्तावानां गतिर् गता। आदित्यः पतितो भूमौ, मग्नस्तमसि चन्द्रमाः॥ चित्रभानुः प्रशान्तार्चिः, व्यवसायो निरुद्यमः॥
Verse 7
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
तस्मिन् निपतिते वीर्ये सुनीतिसेतुरिव क्षीणः, धर्मस्य विग्रह इव गतः; सत्त्वस्य सङ्क्षेपो निपतितः, प्रस्तावानां गतिरिव नष्टा। आदित्य इव भूमौ पतितः, चन्द्रमा इव तमसि मग्नः।
Verse 8
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
अस्मिन् शस्त्रभृतां वरे वीरे भूमौ निपतिते, चित्रभानुः प्रशान्तार्चिरिव, व्यावसायोऽपि निरुद्यम इवाभवत्।
Verse 9
किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।
रणे राक्षसशार्दूले पांसुषु प्रसुप्त इव निपतिते, सम्प्रति गतसत्त्वस्य लोकस्येह किं शेषम्?
Verse 10
धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।
धृतिप्रवालः प्रसह्याग्र्यपुष्पस् तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः । रणॆ महान् राक्षसराजवृक्षः सम्मर्दितो राघवमारुतेन ॥
Verse 11
तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।
तेजोविषाणो बलदर्पविषाणः कुलवंशमहाकायः कोपप्रसादमयाङ्गहस्तः। इक्ष्वाकुसिंहेन गृहीतदेहः सुप्त इव क्षितौ रावणगन्धहस्ती॥
Verse 12
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।
पराक्रमोत्साहज्वलितार्चिरग्निः निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः। प्रतापवान् सम्यति राक्षसाग्निर्निर्वापितो रामपयोधरेण॥
Verse 13
सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।
सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणः पराभिजिद् गन्धमदगन्धहस्ती। रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः॥
Verse 14
वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।
हेतुमद्वाक्यं वदन्तं परिदृष्टार्थनिश्चयम्। शोकसमाविष्टं विभीषणं राम इत्युवाच॥
Verse 15
नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः। अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः॥
Verse 16
नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।
नैवं विनष्टाः शोच्यन्ते क्षत्रधर्मे व्यवस्थिताः। वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे॥
Verse 17
येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता। तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम्॥
Verse 18
नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन। परैराहन्यते वीरः परान्वाहन्ति संयुगे॥
Verse 19
इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।
इयं हि पूर्वैः सन्दिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता। क्षत्रियो निहतः सङ्ख्ये न शोच्य इति निश्चयः॥
Verse 20
तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।
तदेतन्निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वे प्रतिष्ठितो भव। शोकज्वरं परित्यज्य यदनन्तरं कार्यं तदनुचिन्तय, यथोचितं च कल्पय॥
Verse 21
मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।
मुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं निशम्य सः। विभीषणः शोकसन्तप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम् उवाच॥
Verse 22
योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।
योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः सुरैः समस्तैः सह वासवेन। स त्वां समासाद्य रणे विभग्नो वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः॥
Verse 23
अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।
अनेन दत्तानि वनीपकेषु भुक्ताश्च भोगा भृताश्च भृत्याः। धनानि मित्रेषु समर्पितानि वैराण्यमित्रेषु निपातितानि॥
Verse 24
एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।
एषो हिताग्निश्च महातपाश्च वेदान्तगः कर्मसु चाग्रशूरः। एतस्य यत्प्रेतगतस्य कृत्यं तत्कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात्॥
Verse 25
मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।
मरणेन वैराणि शान्तिं यान्ति; भवतां प्रयोजनं सिद्धम्। अस्य अन्त्येष्टिसंस्कारः क्रियताम्—एष ममापि तथा भवतामपि कार्यः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a slain enemy-king—also Vibhīṣaṇa’s brother—should be mourned and how to act immediately after victory; the action resolved is the authorization and performance of proper funerary rites (saṃskāra) despite prior enmity.
Rāma’s upadeśa frames battlefield death as an accepted kṣatriya end, rejects the notion of permanent victory, and places even world-feared rulers under Kāla (time/death), thereby converting grief into duty-bound, stabilizing action.
The primary setting is the battlefield at Laṅkā (implied by the war context); culturally, the chapter highlights Vedic-royal ritual practice—maintenance of sacred fire (hitāgni) and the necessity of prētakṛtya/saṃskāra (last rites) as a post-war norm.