Sarga 100
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
युद्धकाण्ड
महोधरमहापार्श्ववीरूपाक्षादीनां महाबलानां निहतेषु रावणः परमक्रोधसमाविष्टोऽभवत्। स सारथिं शीघ्रं प्रेरयामास; तस्य रथप्रसरः पृथिवीं कम्पयन् दिशो धून्वन् इवाभवत्। ततः ब्रह्मदत्तं तमसास्त्रं सन्दधे—तेन तमसा व्याप्ते रणाङ्गणे वानरसेना दग्धा विद्रुता, रजःसमूहश्च भूमौ समुत्थितः। वानरान् विद्रुतान् दृष्ट्वा रावणस्य चाभिगमनं ज्ञात्वा रामः लक्ष्मणसहितः स्थिरं पदं चकार; विष्णुरिन्द्र इव महाबलौ तौ बभूवतुः, धनुषा च नभः स्पृशन्निव दीप्तिमान्। ततः शरवर्षयोः सन्ततं समरं प्रवृत्तम्—मध्ये शरच्छेदनं, हस्तलाघवप्रदर्शनं, परिभ्रमणं च; राहोः सूर्यचन्द्रयोः समीपगमनमिव, विद्युत्प्रभा-मेघच्छन्नं नभ इव च दृश्यते स्म। रावणो रामस्य ललाटं नाराचवृष्ट्या विव्याध; रामोऽपि तान् न व्यथितः सहमानः रौद्रास्त्रं समादधे, किन्तु रावणकवचं तद्वेगं न्यवारयत्। अथ राक्षसाधिष्ठितं मायामयं शस्त्रजालं मुमोच—पशुवदनपञ्चशीर्षसर्पाकारशरान्; रामस्तु अग्न्यधिष्ठितैः सूर्यचन्द्रकेतुग्रहविद्युत्सदृशैः शरैः तान् सर्वान् विदार्य सहस्रधा चूर्णयामास। शत्र्वस्त्रनिवारणं दृष्ट्वा वानराधिपाः प्रहृष्टा बभूवुः, सुग्रीवश्च दाशरथेः अक्षयपराक्रमं सम्यक् प्रशशंस।
Shlokas
Verse 1
महोदरमहापार्श्वौहतौदृष्टवातुराक्ष ।तस्मिंश्चनिहतेवीरेविरूपाक्षेमहाबले ।।6.100.1।।आविवेशमहान् क्रोधोरावणंतुमहामृधे ।सूतं सञ्चोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।6.100.2।।
महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ, तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले, महामृधे रावणमाविवेश महान् क्रोधः। स सूतं सञ्चोदयामास, वाक्यं चेदमुवाच ह।
Verse 2
महोदरमहापार्श्वौहतौदृष्टवातुराक्ष ।तस्मिंश्चनिहतेवीरेविरूपाक्षेमहाबले ।।6.100.1।।आविवेशमहान् क्रोधोरावणंतुमहामृधे ।सूतं सञ्चोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।6.100.2।।
महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ, तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले, महामृधे रावणमाविवेश महान् क्रोधः। स सूतं सञ्चोदयामास, वाक्यं चेदमुवाच ह।
Verse 3
निहतानाममात्यानांरुद्धस्यनगरस्य च ।दुःखमेवापनेष्यामि हत्या तौ रामलक्ष्मणौ ।।6.100.3।।
निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च । दुःखमेवापनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥
Verse 4
रामवृक्षंरणेहमनिसीतापुष्पफलप्रदम् ।प्रशाखायस्यसुग्रीवोजाम्बवान्कुमुदोनलः ।।6.100.4।।दिविदश्चैवमैन्दश्चअङ्गदोगन्दमादनः ।हनुमांश्चसुषेणव्चसर्वे च हरियूथपाः ।।6.100.5।।
रणे रामवृक्षोऽयं हन्यते—अनसीतापुष्पफलप्रदः। यस्य प्रशाखाः सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलश्च, द्विविदो मैन्दश्चाङ्गदो गन्धमादनः, हनुमान् सुषेणश्च सर्वे च हरियूथपाः।
Verse 5
रामवृक्षंरणेहमनिसीतापुष्पफलप्रदम् ।प्रशाखायस्यसुग्रीवोजाम्बवान्कुमुदोनलः ।।6.100.4।।दिविदश्चैवमैन्दश्चअङ्गदोगन्दमादनः ।हनुमांश्चसुषेणव्चसर्वे च हरियूथपाः ।।6.100.5।।
रणे रामवृक्षोऽयं हन्यते—अनसीतापुष्पफलप्रदः। यस्य प्रशाखाः सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलश्च, द्विविदो मैन्दश्चाङ्गदो गन्धमादनः, हनुमान् सुषेणश्च सर्वे च हरियूथपाः।
Verse 6
स दिशोदशघोषेणरथस्यातिरथोमहान् ।नादयन् प्रययौतूर्णंराघवंचाभ्यधावत ।।6.100.6।।
स दिशो दशघोषेण रथस्यातिरथो महान् । नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवञ्चाभ्यधावत ॥
Verse 7
पूरितातेनशब्देनसनदीगिरिकानना ।सञ्चचाल मही सर्वा त्रस्तसिंहमृगद्विजा ।।6.100.7।।
तेन शब्देन पूरिता सा वसुधा नदीगिरिकाननैः सह समन्ततः सञ्चचाल; त्रस्ताः सिंहमृगद्विजाश्च सर्वे भयाकुला बभूवुः।
Verse 8
तामसंसुमहाघोरंचकारास्त्रंसुदारुणम् ।निर्ददाहकपीन् सर्वांस्तेप्रपेतुःसमन्ततः ।।6.100.8।।
स सुदारुणं सुमहाघोरं तामसमस्त्रं चकार; तेन सर्वान् कपीन् निर्ददाह, ते च समन्ततः प्रपेतुः।
Verse 9
उत्पपातरजोभूमौतैर्भग्नैःसम्प्रधावितैः ।न हितत्सहितुंशेकुर्भ्रह्मणानिर्मितंस्वयम् ।।6.100.9।।
तैर्भग्नैः सम्प्रधावितैः भूमौ रज उत्पपात; ब्रह्मणा स्वयमेव निर्मितं तदस्त्रं सोढुं न शेकुः।
Verse 10
तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः ।दृष्टवाभग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ।।6.100.10।।
रावणस्य शरोत्तमैः शतशो भग्नानि तान्यनेकान्यनीकानि दृष्ट्वा राघवः अचलः धैर्येण स्थितः।
Verse 11
ततोराक्षसशार्दूलोविद्राव्यहरिवाहिनीम् ।स ददर्शततोरामंतिष्ठन्तमपराजितम् ।।6.100.11।।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविष्णुनावासवंयथा ।अलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्यमहद्धनुः ।।6.100.12।।पद्मपत्रविशालाक्षंदीर्घबाहुमरिन्दमम् ।
ततः राक्षसशार्दूलः हरिवाहिनीं विद्राव्य, ततोऽपराजितं रामं ददर्श—लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा; महद्धनुरवष्टभ्य आकाशमिव अलिखन्तं, पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिन्दमम्।
Verse 12
ततोराक्षसशार्दूलोविद्राव्यहरिवाहिनीम् ।स ददर्शततोरामंतिष्ठन्तमपराजितम् ।।6.100.11।।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविष्णुनावासवंयथा ।अलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्यमहद्धनुः ।।6.100.12।।पद्मपत्रविशालाक्षंदीर्घबाहुमरिन्दमम् ।
ततः राक्षसशार्दूलः हरिवाहिनीं विद्राव्य, ततोऽपराजितं रामं ददर्श—लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा; महद्धनुरवष्टभ्य आकाशमिव अलिखन्तं, पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिन्दमम्।
Verse 13
ततोरामोमहातेजाःसौमित्रिसहितोबली ।।6.100.13।।वानरांश्चरणेभग्नानापतन्तं च रावणम् ।समीक्ष्यराघवोहृष्टोमध्येजग्राहकार्मुकम् ।।6.100.14।।
ततः महातेजाः बली रामः सौमित्रिसहितः, रणॆ भग्नान् वानरान् रावणं च आपतन्तं समीक्ष्य, राघवः हृष्टः मध्ये कार्मुकं जग्राह।
Verse 14
ततोरामोमहातेजाःसौमित्रिसहितोबली ।।6.100.13।।वानरांश्चरणेभग्नानापतन्तं च रावणम् ।समीक्ष्यराघवोहृष्टोमध्येजग्राहकार्मुकम् ।।6.100.14।।
ततः महातेजाः बली रामः सौमित्रिसहितः, रणॆ भग्नान् वानरान् रावणं च आपतन्तं समीक्ष्य, राघवः हृष्टः मध्ये कार्मुकं जग्राह।
Verse 15
विस्फारयितुमारेभेततः स धनुरुत्तमम् ।महावेगंमहानादंनिर्भन्दन्निवमेदिनीम् ।।6.100.15।।
ततः स महावेगं महानादं धनुरुत्तमं विस्फारयितुमारेभे, मेदिनीमिव निर्भिन्दन्।
Verse 16
रावणस्य च बाणौघैरामविस्फारितेन च ।शब्देनराक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा ।।6.100.16।।
रावणस्य बाणौघैः रामविस्फारितस्य च तेन शब्देन तदा राक्षसाः शतशः पेतुः।
Verse 17
तयोःशरपथंप्राप्यरावणोराजपुत्रयोः ।स बभौ च यथाराहुःसमीपशशिसूर्ययोः ।।6.100.17।।
तयोः राजपुत्रयोः शरपथं प्राप्य रावणः समीपशशिसूर्ययोः राहुरिव बभौ।
Verse 18
तमिच्छन् प्रधमम् योद्धुंलक्ष्मणोनिशितैःशरैः ।मुमोचधनुरायम्यशरानग्निशिखोपमान् ।।6.100.18।।
तं प्रधमं योद्धुमिच्छन् लक्ष्मणो धनुरायम्य निशितैः शरैरग्निशिखोपमान् शरान् मुमोच।
Verse 19
तान्मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता ।बाणान् बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ।।6.100.19।।
लक्ष्मणेन धनुष्मता तान् बाणान् आकाशे मुक्तमात्रान् महातेजा रावणो बाणैः प्रत्यवारयत्।
Verse 20
एकमेकेनबाणेनत्रिभिस्त्रीन् दशभिर्दश ।लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन् पाणिलाघवम् ।।6.100.20।।
एकमेकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन् दशभिर्दश । लक्ष्मणस्य शरान् शीघ्रं प्रचिच्छेद पाणिलाघवं प्रदर्शयन् ॥
Verse 21
अभ्यतिक्रम्यसौमित्रिंरावणःसमितिञ्जयः ।आससादरणेरामंस्थितंशैलमिवापरम् ।।6.100.21।।
अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिञ्जयः । आससाद रणॆ रामं स्थितं शैलमिवापरम् ॥
Verse 22
स राघवंसमासाद्यक्रोधसंरक्तलोचनः ।व्यसृजच्छरवर्षाणिरावणो राक्षसेश्वरः ।।6.100.22।।
स राघवं समासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः । व्यसृजच्छरवर्षाणि रावणो राक्षसेश्वरः ॥
Verse 23
शराधारास्ततोरामोरावणस्यधनुश्च्युताः ।दृष्टवैवापतिताःशीघ्रंभल्लान् जग्राहसत्वरम् ।।6.100.23।।
ततः रामो रावणधनुश्च्युताः शराधाराः स्वसमीपं पतन्तीर्दृष्ट्वा, तत्क्षणमेव शीघ्रं भल्लान् सत्वरं जग्राह।
Verse 24
तान् शरौघांस्ततोभल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदराघवः ।दीप्यमानान् महाघोरान्क्रुद्धानाशीविषानिव ।।6.100.24।।
ततः राघवः तान् शरौघान् तीक्ष्णैर्भल्लैश्चिच्छेद—दीप्यमानान् महाघोरान्, क्रुद्धानाशीविषानिव।
Verse 25
राघवोरावणंतूर्णंरावणोराघवंतथा ।अन्योन्यंविविधैस्तीक्ष्णैःशरवर्षैर्ववर्षतुः ।।6.100.25।।
राघवो रावणं तूर्णं, रावणोऽपि राघवं तथा; अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरवर्षैर्ववर्षतुः।
Verse 26
चेरतुश्चचिरंचित्रंमण्डलंसव्यदक्षिणम् ।बाणवेगात्समुत्क्षिप्तावन्योन्यमपराजितौ ।।6.100.26।।
चिरं तौऽपराजितौ बाणवेगात्समुत्क्षिप्तौ, सव्यदक्षिणं चित्रं मण्डलं चेरतुः, अन्योन्यं प्रेरयन्तौ निवारयन्तौ च।
Verse 27
तयोर्भूतानिवित्रेसुर्युगपत्सम्प्रयुध्यतोः ।रौद्रयोःसायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ।।6.100.27।।
युगपत्सम्प्रयुध्यतोः रौद्रयोः सायकमुचोः यमान्तकनिकाशयोः, तयोर्दर्शनात् सर्वाणि भूतानि वित्रेसुः।
Verse 28
सततंविविधैर्बाणैर्बभूवगगनंतदा ।घनैरिवातपापायेविद्युन्मालाससमाकुलैः ।।6.100.28।।
तदा नानाविधैर्बाणैः सततं गगनं पूर्णं बभूव; अस्तमितातपे घनैरिव, विद्युत्प्रभामालाभिः समाकुलं दिदृक्ष्यते।
Verse 29
गवाक्षितमिवाकाशंबभूवशरवृष्टिभिः ।महावेगैस्सुतीक्ष्णैग्रैर्गृध्रपत्रैःसुवाजितैः ।।6.100.29।।
महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैः गृध्रपत्रैः सुवाजितैः शरवृष्टिभिः आकाशं गवाक्षितमिव बभूव।
Verse 30
शरान्धकारमाकाशंचक्रतुःप्रथमंतदा ।गतेऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोथतितौ ।।6.100.30।।
तदा प्रथममेव तौ शरैः आकाशं शरान्धकारं चक्रतुः; तपनेऽस्तं गतेऽपि, महामेघाविवोत्थितौ इव दृश्येते स्म।
Verse 31
तयोरभून्महद्युद्धमन्योन्यवथकाङ्क्षिणोः ।अनासाद्यमच्नित्यं च वृत्रवासवयोरिव ।।6.100.31।।
तयोः अन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः महद्युद्धम् अभूत्; अनासाद्यम् अचिन्त्यं च, वृत्रवासवयोरिव।
Verse 32
उभौहिपरमेष्वासावुभौयुद्धविशारदौ ।उभावस्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धेविचेरतुः ।।6.100.32।।
उभौ हि परमेष्वासौ, उभौ युद्धविशारदौ; उभावस्त्रविदां मुख्यौ, उभौ युद्धे विचेरतुः।
Verse 33
उभौहियेनव्रजतस्तेनतेनशरोर्मयः ।ऊर्मयोवायुनाविद्धा जग्मुः सागरयोरिव ।।6.100.33।।
उभौ यत्र यत्र जग्मतुः तत्र तत्र शरोर्मयः प्रववृधुः। वायुनाविद्धा इव सागरयोर्द्वयोः ऊर्मयः समन्तात् प्रचुक्रुशुः॥
Verse 34
ततःसंसक्तहस्तस्तुरावणोलोकरावणः ।नराचमालांरामस्यललाटेप्रत्यमुञ्चत ।।6.100.34।।
ततः संसक्तहस्तः स लोकरावणो रावणः। रामस्य ललाटे नराचमालां प्रत्यमुञ्चत॥
Verse 35
रौद्रचापप्रयुक्तांतांनीलोत्पलदलप्रभाम् ।शिरसाधारयद्रामो न व्यथमभ्यपद्यत ।।6.100.35।।
रौद्रचापप्रयुक्तान् तान् नीलोत्पलदलप्रभान्। रामः शिरसा धारयामास, न व्यथामभ्यपद्यत॥
Verse 36
अथमन्त्रानभिजपन्रौद्रमस्तमुदीरयन् ।शरान् भूयःसमादाय रामः क्रोधसमन्वितः ।।6.100.36।।मुमोच च महातेजाश्चापमायम्यवीर्यवान् ।
अथ रामः क्रोधसमन्वितो मन्त्रानभिजपन् रौद्रमस्त्रमुदीरयन्। भूयः शरान् समादाय महातेजा वीर्यवान् चापमायम्य मुमोच॥
Verse 37
तेमहामेघसङ्काशेकवचेपतिताःशराः ।।6.100.37।।अवध्येराक्षसेन्द्रस्य न व्यथांजनयंस्तदा ।
ते शराः महामेघसङ्काशे कवचे पतिताः। अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य तदा व्यथां न जनयन्॥
Verse 38
पुनरेवाधतंरामोरथस्थंराक्षसाधिपम् ।।6.100.38।।ललाटेपरमास्त्रणसर्वास्त्रकुशलोऽभिनत् ।
पुनरेव सर्वास्त्रकुशलो रामो रथस्थं राक्षसाधिपं परमास्त्रेण ललाटेऽभिनत्, तं विदारयामास।
Verse 39
तेभित्त्वाबाणरूपाणिपञ्चशीर्षाइवोरगाः ।।6.100.39।।श्वसन्तोविविशुर्भूमिंरावणप्रतिकूलिताः ।
ते बाणाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः भित्त्वा रावणेन प्रतिकूलिताः; श्वसन्तो भूमिं विविशुः।
Verse 40
निहत्यराघवस्यास्त्रंरावणःक्रोधमूर्छितः ।।6.100.40।।असुरंसुमहाघोरमन्यदस्त्रं चकारसः ।
राघवस्यास्त्रं निहत्य रावणः क्रोधमूर्छितः; असुरं सुमहाघोरम् अन्यदस्त्रं चकार सः।
Verse 41
सिंहव्याघ्रमुखांश्चापिकङ्ककाकमुखानपि ।।6.100.41।।गृध्रश्येनमुखांश्चापिशृगाववदनांस्तथा ।ईहामृगमुखांश्चापिव्यादितास्यान् भयावहान् ।।6.100.42।।पञ्चास्यान् लेलिहानांश्चससर्जनिशितान् शरान् ।
सिंहव्याघ्रमुखान् कङ्ककाकमुखान् गृध्रश्येनमुखान् शृगालवदनान् ईहामृगमुखांश्च व्यादितास्यान् भयावहान् निशितान् शरान् ससर्ज; पञ्चास्यान् लेलिहानांश्च सर्पसदृशान् अपि।
Verse 42
सिंहव्याघ्रमुखांश्चापिकङ्ककाकमुखानपि ।।6.100.41।।गृध्रश्येनमुखांश्चापिशृगाववदनांस्तथा ।ईहामृगमुखांश्चापिव्यादितास्यान् भयावहान् ।।6.100.42।।पञ्चास्यान् लेलिहानांश्चससर्जनिशितान् शरान् ।
सिंहव्याघ्रमुखान् कङ्ककाकमुखान् गृध्रश्येनमुखान् शृगालवदनान् ईहामृगमुखांश्च व्यादितास्यान् भयावहान् निशितान् शरान् ससर्ज; पञ्चास्यान् लेलिहानांश्च सर्पसदृशान् अपि।
Verse 43
शरान् खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंश्रितान् ।।6.100.43।।श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्चमकराशीविषाननान् ।एतांश्चान्यांश्चमायावीससर्जनिशितान् शरान् ।।6.100.44।।रामंप्रतिमहातेजाःक्रुद्धस्सर्पइवश्वसन् ।
स महातेजा मायावी क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् रामं प्रति पुनर्निशितान् शरान् ससर्ज—केचित् खरमुखान्, केचित् वराहमुखसंश्रितान्, केचित् श्वानकुक्कुटवक्त्रान्, केचित् मकराशीविषाननान्, तथा बहून् अन्यानपि।
Verse 44
शरान् खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंश्रितान् ।।6.100.43।।श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्चमकराशीविषाननान् ।एतांश्चान्यांश्चमायावीससर्जनिशितान् शरान् ।।6.100.44।।रामंप्रतिमहातेजाःक्रुद्धस्सर्पइवश्वसन् ।
स महातेजा मायावी क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् रामं प्रति पुनर्निशितान् शरान् ससर्ज—केचित् खरमुखान्, केचित् वराहमुखसंश्रितान्, केचित् श्वानकुक्कुटवक्त्रान्, केचित् मकराशीविषाननान्, तथा बहून् अन्यानपि।
Verse 45
असुरेणसमाविष्टंसोऽस्त्रणरघुपुङ्गवः ।।6.100.45।।ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकः पावकोपमः ।
असुरेण समाविष्टं तदस्त्रं समुपस्थिते, रघुपुङ्गवो महोत्साहः पावकः पावकोपमः प्रत्यस्त्रार्थं पावकास्त्रं ससर्ज।
Verse 46
अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तत्रसूर्यमुखानपि ।।6.100.46।।चन्द्रार्धचन्द्रवक्रांश्चधूमकेतुमुखानपि ।ग्रहनक्षत्रवर्णांश्चमहोल्कामुखसंस्थितान् ।।6.100.47।।विद्युजजिह्वोपमांश्चापिससर्ज विविधान् शरान् ।
ततः स विविधान् शरान् ससर्ज—अग्निदीप्तमुखान्, सूर्यमुखान्, चन्द्रार्धचन्द्रवक्रान्, धूमकेतुमुखान्, ग्रहनक्षत्रवर्णान्, महोल्कामुखसंस्थितान्, विद्यుఞ्जिह्वोपमान् च।
Verse 47
अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तत्रसूर्यमुखानपि ।।6.100.46।।चन्द्रार्धचन्द्रवक्रांश्चधूमकेतुमुखानपि ।ग्रहनक्षत्रवर्णांश्चमहोल्कामुखसंस्थितान् ।।6.100.47।।विद्युजजिह्वोपमांश्चापिससर्ज विविधान् शरान् ।
ततः स विविधान् शरान् ससर्ज—अग्निदीप्तमुखान्, सूर्यमुखान्, चन्द्रार्धचन्द्रवक्रान्, धूमकेतुमुखान्, ग्रहनक्षत्रवर्णान्, महोल्कामुखसंस्थितान्, विद्यుఞ्जिह्वोपमान् च।
Verse 48
तेरावणशराघोराराघवास्त्रसमाहताः ।।6.100.48।।विलयं जग्मुराकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ।
ते रावणशराः घोराः राघवास्त्रसमाहताः, आकाशे विलयं जग्मुः सहस्रशश्चैव भिन्ना जग्मुः।
Verse 49
तदस्त्रंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.100.49।।हृष्टानेदुस्ततःसर्वेकपयःकामरूपिणः ।सुग्रीवप्रमुखावीराःसम्परिक्षिप्यराघवम् ।।6.100.50।।
रामेणाक्लिष्टकर्मणा तदस्त्रं निहतं दृष्ट्वा, कामरूपिणः सर्वे कपयः हृष्टा नेदुः; सुग्रीवप्रमुखा वीराः राघवं सम्परिक्षिप्य तस्थुः।
Verse 50
तदस्त्रंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.100.49।।हृष्टानेदुस्ततःसर्वेकपयःकामरूपिणः ।सुग्रीवप्रमुखावीराःसम्परिक्षिप्यराघवम् ।।6.100.50।।
स दिशो दशघोषेण रथस्यातिरथो महान् । नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवञ्चाभ्यधावत ॥
Verse 51
ततः राघवो रावणबाहुप्रमुक्तान् शरास्त्रान् प्रतिहत्य, महात्मा दाशरथिः हर्षसमन्वितः विजयी बभूव; प्रमुदिताः कपिपतयश्च उच्चैर्नेदुः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is leadership under catastrophic loss: Rāvaṇa responds to the deaths of his champions by escalating force through Brahmā-bestowed and demon-presided astras, while Rāma answers with controlled, technically sanctioned counter-weapons—framing victory as disciplined dharma rather than mere rage.
The sarga presents a contrast between anger-driven escalation and steady mastery: true martial authority is shown as composure, trained intelligence (astra-vidyā with mantra), and resilience—Rāma’s unshaken bearing becomes an ethical model for action under pressure.
The battlefield before Laṅkā is implied through references to the besieged city’s suffering and the routed Vānara host; culturally, the chapter foregrounds epic ‘astra culture’—named divine weapons (Tāmasa, Raudra, Agni), armor (kavaca), and chariot warfare conventions.