Shloka 2

षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम्

Consoling Sita and Ascending Mount Arishta

Devanagari script

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनुमन्तमभाषत।।।।

Transliteration

tatas taṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |

bhartṛ-snehānvitaṃ vākyaṃ hanumantam abhāṣata ||

Translation

ततः सीता तं प्रस्थितं हनुमन्तं पुनः पुनर्वीक्षमाणा, भर्तृस्नेहसमन्वितं वचनमुवाच।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: कालाधिकरण (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• प्रस्थितम्: departing, set out
• प्रस्थितम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past participle, क्त); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying तम्/हनुमन्तम्)

• सीता: Sita
• सीता: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वीक्षमाणा: looking
• वीक्षमाणा: कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Verb
• Root: वीक्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (Present middle participle, शानच्); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; आत्मनेपदी

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक

• भर्तृस्नेहान्वितम्: filled with love for her husband
• भर्तृस्नेहान्वितम्: विशेषण (Qualifier of वाक्यम्)
• Type: Adjective
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक) + स्नेह (प्रातिपदिक) + अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘भर्तुः स्नेहेन अन्वितम्’ (endowed with love for husband)

• वाक्यम्: words, speech
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• हनुमन्तम्: Hanuman
• हनुमन्तम्: कर्म (Karma/Object; addressee)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभाषत: spoke
• अभाषत: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदी

Context

Looking at Hanuman again and again, as he was ready to start on his return journey, thus spoke Sita expressing her love for her husband:

Characters & Entities

• Sītā
• Hanumān
• bhartṛ (husband—Śrī Rāma, implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Marital fidelity and steadfastness (pativratā-dharma) grounded in Satya: Sītā’s words arise from unwavering commitment to Rāma and to truth, even under captivity and fear.

What is the narrative situation?

After delivering Rāma’s message and receiving Sītā’s response, Hanumān is preparing to leave Laṅkā; Sītā addresses him with urgency and affection tied to her duty and hope.

Which character virtue is emphasized?

Constancy (niṣṭhā): Sītā’s repeated gaze and husband-centered speech show unwavering loyalty, emotional restraint, and focus on righteous relationship.