Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

पम्पादर्शनम्

Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।

aravindotpalavatīṁ padmasaugandhikāyutām || 3.75.14 ||

puṣpitāmravaṇopetāṁ barhiṇodghuṣṭanāditām |

tilakair bījapūraiś ca dhavaiḥ śukladrumais tathā || 3.75.15 ||

puṣpitaiḥ karavīraiś ca punnāgaiś ca supuṣpitaiḥ |

mālatīkundagulmaiś ca bhāṇḍīrair niculais tathā || 3.75.16 ||

aśokaiḥ saptaparṇaiś ca ketakair atimuktakaiḥ |

anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ pramadām iva bhūṣitām || 3.75.17 ||

samīkṣamāṇau puṣpāḍhyaṁ sarvato vipuladrumam |

koyaṣṭikaiś cārjunakaiḥ śatapatraiś ca kīrakaiḥ || 3.75.18 ||

etaiś cānyaiś ca vihagair nāditaṁ tu vanaṁ mahat |

tato jagmatur avyagrau rāghavau susamāhitau || 3.75.19 ||

tad vanaṁ caiva sarasaḥ paśyantaiḥ śakunair yutam |

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौरभसमन्वितां पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादितां, तिलकबीजपूरधवशुक्लद्रुमैः पुष्पितकरवीरपुन्नागैः मालतीकुन्दगुल्मैर्भाण्डीरनिचुलैः, अशोकसप्तपर्णकेतकातिमुक्तकादिभिरन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषितां तां सरसः वनभूमिं तौ राघवौ ददृशतुः। पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमं तद्वनं कोयष्टिकार्जुनशतपत्रकीरकादिभिर्विहगैर्नादितं निरीक्ष्य, अव्यग्रौ सुसमाहितौ ततो जग्मतुः, शकुनैर्युतं सरस्तीरवनं पश्यन्तौ।

एतैःwith these
एतैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural); सर्वनाम (pronoun)
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
अन्यैःwith other
अन्यैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) विहगैः इत्यस्य
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
विहगैःwith birds
विहगैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootविहग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)
नादितम्resounding
नादितम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootनद् (धातु) + णिच् + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formकृदन्तः क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) वनम् इत्यस्य
तुindeed
तु:
सम्बन्ध (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis/contrast)
वनम्forest
वनम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
महत्great
महत्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) वनम् इत्यस्य
ततःthen/thereafter
ततः:
कालाधिकरण (temporal)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb of time/sequence)
जग्मतुःthe two went
जग्मतुः:
क्रिया (verbal action)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), द्विवचन (Dual); परस्मैपद
अव्यग्रौunperturbed
अव्यग्रौ:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootअव्यग्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन (Dual); विशेषण (adjective) राघवौ इत्यस्य
राघवौthe two Rāghavas (Rāma and Lakṣmaṇa)
राघवौ:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन (Dual)
सुसमाहितौwell-composed, attentive
सुसमाहितौ:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootसु + समाहित (प्रातिपदिक; सम्+आ+धा (धातु) + क्त)
Formकृदन्त-विशेषण (PPP used adjectivally); पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन (Dual); उपसर्गपूर्वक (with prefix सु-)

Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
R
Rāghavau
A
aravinda
U
utpala
P
padma
Ā
āmra
B
barhiṇa
T
tilaka
B
bījapūra
D
dhava
K
karavīra
P
punnāga
M
mālatī
K
kunda
B
bhāṇḍīra
N
nicula
A
aśoka
S
saptaparṇa
K
ketaka
A
atimuktaka
K
koyaṣṭika
Ś
śatapatra
K
kīraka
V
vana
S
sarasaḥ

FAQs

By showing Rāma and Lakṣmaṇa moving through exile with steadiness (avyagra, susamāhita), the verse highlights dharma as inner discipline—remaining composed and dutiful even amid hardship, without being shaken by external conditions.

Satya appears indirectly through consistency of conduct: Rāma’s truthful commitment to his exile and obligations is mirrored in his calm, unwavering mind as he observes the forest; his actions align with his accepted word and duty.