Shloka 12
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः
Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya
Devanagari script
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।।।।दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः।
Transliteration
sa hi tepe tapas tīvraṃ māṇḍakarṇir mahāmuniḥ |
daśa-varṣa-sahasrāṇi vāyu-bhakṣo jalāśrayaḥ ||
Translation
स हि माण्डकर्णिर्महामुनिस्ते तपस्तीव्रं तेपे। दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः स्थित्वा तपश्चर्यां चकार॥
Word by Word
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हिindeed, for
हि:
Hetu/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थक-निपात
तेपेperformed (austerities)
तेपे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
तपःpenance
तपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
तीव्रम्intense
तीव्रम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीव्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तपः)
माण्डकर्णिःMandakarni
माण्डकर्णिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमाण्डकर्णि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
महामुनिःthe great sage
महामुनिः:
Apposition (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootमहामुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः महा + मुनि (कर्मधारयः)
दशवर्षसहस्राणिfor ten thousand years
दशवर्षसहस्राणि:
Kāla-parimāṇa (कालपरिमाण)
TypeNoun
Rootदशवर्षसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; द्विगु-समासः (दश + वर्ष + सहस्र) = 'ten thousand years' (कालपरिमाण)
वायुभक्षःliving on air
वायुभक्षः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायुभक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः वायु + भक्ष (तत्पुरुषः: 'वायुम् भक्षयति')
जलाश्रयःstanding in water / water-dwelling
जलाश्रयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootजलाश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः जल + आश्रय (तत्पुरुषः: 'जले आश्रयः/स्थितः')
Context
Great sage Mandakarni standing in water and living on air performed rigorous penance for ten thousand years.
Characters & Entities
M
MāṇḍakarṇiT
tapasJ
jala (water)V
vāyu (air)FAQs
Dharma values self-mastery: sustained discipline and restraint are shown as legitimate means to spiritual power and public good.
The sage describes the severity and duration of Māṇḍakarṇi’s penance.
Extreme perseverance (dhṛti) and austerity (tapas).