Adhyaya 25

Verse 1

भीष्म उवाच । उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्

भीष्म उवाच—उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः। अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्॥

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते । यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्

पुलस्त्य उवाच—उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते। यस्मिन् व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्॥

Verse 3

आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् । येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते

आदित्यशयनं नाम यथावच्छङ्करार्चनम्। येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते॥

Verse 4

यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत् । सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी

यदा हस्तनक्षत्रयुक्तायां सप्तम्यां रविवासरः स्यात्, तथा सूर्यस्य संक्रान्तिरपि तदा भवेत्, सा तिथिः ‘सार्वकामिकी’ इति ख्याता, सर्वकामफलप्रदा।

Verse 5

उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः । सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः

उमामहेश्वरस्य प्रतिमां सूर्यनामभिः समर्चयेत्; यतः एवं कृत्वा सूर्यप्रतिमां च शिवलिङ्गं च उभयमेकत्र पूजयति।

Verse 6

उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते । यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्

उमापतेः रवेश्चापि भेदः क्वचिदपि नाभ्युपगम्यते। तस्मात्, नृपश्रेष्ठ, स्वगृहे भानुं सम्यगर्चयेत्।

Verse 7

हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं । स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्

हस्ते नमोऽस्तु सूर्याय, पादौ अर्काय समर्पयेत्। चित्रासु गुल्फदेशं पूज्यं, स्वातीषु जङ्घे; तत्र पुरुषोत्तमाय नमः। विशाखासु धात्रे नमो, जानुदेशं च पूजयेत्।

Verse 8

तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः । ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले

तथानुराधासु पूज्याय नमोऽस्तु; सहस्रभानोः रुद्रद्वयाय च नमः। ज्येष्ठासु अनङ्गाय नमोऽस्तु, गुह्याय च नमः; इन्द्राय भीमाय च, कटिदेशं मूलदेशं च पूजयेत्।

Verse 9

पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय । तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

पूर्वाषाढोत्तराषाढयोः संधौ नाभिं समर्चयेत्—सप्ततुरङ्गमाय त्वष्ट्रे नमः। श्रवणे कर्णौ, ततः कुक्षिं; धनिष्ठासु पृष्ठं—तीक्ष्णांशवे विकर्तनाय नमः।

Verse 10

वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम् । पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ

ध्वान्तविनाशनाय वक्षःस्थलं जलाधिपर्क्षे विशेषतः प्रतिपूजनीयम्। पूर्वोत्तरभाद्रपदद्वये च बाहूत्तमौ चण्डकराय पूज्यौ।

Verse 11

साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु । नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय

रेवतीषु नृप साम्नामधीशस्य करद्वयं सम्यक् संपूजनीयम्। अश्विनीषु तथा नखानि पूज्यानि—सप्ताश्वधुरन्धराय नमोऽस्तु।

Verse 12

कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम् । ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु

भरणीषु कठोरधाम्ने कण्ठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम्। ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु रोहिणीषु भारत संपूजयेत्।

Verse 13

मृगेर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते । नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभि पूज्या च पुनर्वसौ च

मृगेऽर्चनीया रसना पुरारे; रौद्रे तु दन्ता हरये नमस्ते। “नमः सवित्रे” इति मन्त्रेण शङ्करस्य नासिका च पूज्या, पुनर्वसौ च।

Verse 14

ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येलकान्वेदशरीरधारिणे । सार्पे च मौलिविबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ

पुष्ये ललाटं पद्मवल्लभस्य प्रियं पूजयेत्, तथा कटिं वेदशरीरधारिणः। सार्पे मौलिं देवप्रियं समर्चयेत्, मघासु कर्णौ—एते पूजनीयाः॥

Verse 15

पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः । अथोत्तराफाल्गुनि भे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये

पूर्वाषाढासु शम्भोः परमप्रियाणि नेत्राणि ‘गोब्राह्मणनन्दन’ इति संपूजयेत्। अथोत्तराफाल्गुन्यां भ्रुवौ ‘विश्वेश्वर’ इति पूजनीये॥

Verse 16

नमोस्तु पाशांकुशपद्मशूल कपालसर्पेन्दुधनुर्धराय । गयासुरानङ्गपुरांधकादि विनाशमूलाय नमः शिवाय

पाशाङ्कुशपद्मशूलकपालसर्पेन्दुधनुर्धराय नमः। गयासुरानङ्गपुरान्धकादिविनाशमूलाय शिवाय नमो नमः॥

Verse 17

इत्यादिकांगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोभिपूज्यम् । अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्

इत्यादिकान्यङ्गानि पूजयित्वा ‘विश्वेश्वराय’ इति शिरसा प्रणमेत्। अत्रापि भुञ्जीतान्नमतैलममांसमक्षारं, नैवेद्यशेषमेव च॥

Verse 18

इत्येवं नृप नक्तानि कृत्वा दद्यात्पुनर्वसौ । शालेयतंडुलप्रस्थमौदुंबरमथो घृतम्

एवं नृप नक्तव्रतानि कृत्वा पुनर्वसौ दिने दद्यात्। शालेयतण्डुलप्रस्थं मौदुम्बरं तथा घृतम्॥

Verse 19

संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् । सप्तमे वस्त्रयुग्मं तु पारणे त्वधिकं भवेत्

पात्रे संस्थाप्य तद् द्रव्यं सुवर्णसहितं ततः । योग्याय विप्राय दद्यात् सप्तमे वस्त्रयुग्मकम् ॥ पारणे तु समापत्तौ दानं भूयः प्रवर्धयेत् ॥

Verse 20

चतुर्दशे तु संप्राप्ते पारणे भारतादिके । ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

चतुर्दशे समायाते पारणे भारतादिके । भक्त्या ब्राह्मणमश्नीयाद् गुडक्षीरघृतादिभिः ॥

Verse 21

कृत्वा च कांचनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् । शुद्धमष्टांगुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्

कृत्वा कांचनपद्मं तु अष्टपत्रं सकर्णिकम् । शुद्धं चाष्टाङ्गुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम् ॥

Verse 22

शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रंथिवर्जिताम् । सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम्

शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रन्थिवर्जिताम् । सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम् ॥

Verse 23

पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः । भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः

पादुकोपानहच्छत्रचामरासनदर्पणैः । भूषणैरपि संयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः ॥

Verse 24

तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम् । कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्

तत्र तत्पद्मं विन्यस्य समलंकृत्य, गुणोपेतां कपिलां धेनुं वस्त्रसंयुक्ताम् अतिशीलां पयस्विनीं च विधाय।

Verse 25

रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् । दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्

रौप्यखुरां हेमशृङ्गीं सवत्सां कांस्यदोहनां धेनुं मन्त्रेण दद्यात्; पूर्वाह्णं नातिलङ्घयेत्।

Verse 26

यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा । कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः

यथैव, आदित्य, तव शयनमशून्यं सर्वदा; तथा मे कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या च वृद्धयः सन्तु।

Verse 27

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्

यथा देवाः त्वदन्यमनघं न कञ्चित् श्रेयांसं विदुः, तथा मामशेषं दुःखसंसारसागरात् उद्धर।

Verse 28

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत् । शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत्; शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्।

Verse 29

नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः । गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते

नैतदिन्दुमौलेर्व्रतं दुर्वृत्ताय न दाम्भिकाय च प्रकाशनीयम्। गोविप्रदेवर्षिसत्कर्मयोगिनां यः कश्चिदतिनिन्दां विधत्ते तस्मै अपि न कथनीयम्॥

Verse 30

भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च । इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति

भक्ताय दान्ताय चैतद्गुह्यं शिवं सुखदं च कथनीयम्। इदं श्रावितं कथितं वा आनन्दकरं भवति; महापातकिनामपि नराणामघक्षयं वेदविदो वदन्ति॥

Verse 31

न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां । नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या

या नारी भक्त्या आचरति, तस्याः पतिः न बन्धुपुत्रधनैर्वियुज्यते, पत्नीभिरानन्दकरो भवति, सुरवत् सौभाग्यवान्। न च रोगं न दुःखं न मोहं प्राप्नोति॥

Verse 32

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण । यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कुबेरेण पुरन्दरेण च कृतम्। अस्य कीर्तनमात्रेणापि अखिलानि पापानि नाशमायान्ति—अत्र न संशयः॥

Verse 33

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात् । अपि नरकगतान्पितॄनशेषानपि दिवमानयतीह यः करोति

य इति पठति शृणोति वा, स पुरुहूतवल्लभो भवति। यश्चेह रविशयनं करोति, स नरकगतान् अशेषान् पितॄन् अपि दिवं नयति॥

Verse 34

अश्वत्थं च वटं चैवोदुंबरं वृक्षमेव च । नंदीशं जंबुवृक्षं च बिल्वं प्राहुर्महर्षयः

अश्वत्थं वटवृक्षं चोदुम्बरं तथा द्रुमम् । नन्दीशं जम्बुवृक्षं च बिल्वं च महर्षयः पवित्रान् प्राहुः ॥

Verse 35

मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथ क्रमात् । एकैकं दंतधवनं वृक्षेष्वेतेषु कारयेत्

मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां क्रमात् । एतेषु वृक्षेषु क्रमशः एकैकं दन्तधावनं कारयेत् ॥

Verse 36

दद्यात्समाप्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम् । द्विजानामुदकुंभांश्च पंचरत्नसमन्वितान्

समाप्ते दध्यन्नं दद्यात् वितानध्वजचामरम् । द्विजेभ्य उदकुम्भांश्च पञ्चरत्नसमन्वितान् ॥

Verse 37

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषानवाप्नुयात्

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत; कुर्वन् दोषान् अवाप्नुयात् । अतः सत्येन वित्तेऽपि व्यवहारः प्रशस्यते ॥