Previous Verse
Next Verse

Shloka 78

The Greatness of Puṣkara: Tripuṣkara Pilgrimage, Sacred Geography, and the Doctrine of Self-Restraint

तानेवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः प्राणांस्ततोऽसौ सहसोत्ससर्ज । सुरास्तदस्थीनि सवासवास्ते यथोपयोगं जगृहुः स्म तस्य

tānevamuktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ prāṇāṃstato'sau sahasotsasarja | surāstadasthīni savāsavāste yathopayogaṃ jagṛhuḥ sma tasya

एवं तान् उक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः सः सहसा प्राणान् उत्ससर्ज। तस्य अस्थीनि सवासवाः सुराः यथोपयोगं जगृहुः स्म।

तान्them
तान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
एवम्thus
एवम्:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय (प्रकारवाचक क्रियाविशेषण)
उक्त्वाhaving spoken
उक्त्वा:
Kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-भाव; पूर्वक्रिया
द्विपदाम्of bipeds (humans)
द्विपदाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootद्वि-पद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन; समासः द्विगुः (द्वौ पादौ यस्य/येषाम्) ‘bipeds’
वरिष्ठःthe best
वरिष्ठः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootवरिष्ठ (प्रातिपदिक; तृतीय-तुल्यतम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (दधीचिः)
प्राणान्life-breaths
प्राणान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
ततःthen
ततः:
Adhikarana (Context/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण)
असौhe
असौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/असौ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
सहसाsuddenly
सहसा:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) = suddenly/at once
उत्ससर्जreleased/gave up
उत्ससर्ज:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootउत्-सृज् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; उपसर्ग: उत्
सुराःthe gods
सुराः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तत्those
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (अस्थीनि)
अस्थीनिbones
अस्थीनि:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअस्थि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
सवासवाःtogether with Indra
सवासवाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस-वासव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः उपपद-तत्पुरुषः (वासवेन सह)
तेthey
ते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम
यथाaccording to
यथा:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय (प्रकार/उपमानवाचक) = as/according to
उपयोगम्proper use
उपयोगम्:
Adhikarana (Manner/अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे (accusative of respect/extent)
जगृहुःtook/collected
जगृहुः:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
स्मindeed (past marker)
स्म:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formअव्यय (स्मृत्यर्थक/भूतार्थक निपात) = past-tense marker
तस्यof him/of that
तस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध

Narrator (contextual speaker not explicit in this single verse)

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: vira

Type: forest

Sandhi Resolution Notes: तानेवमुक्त्वा = तान् एवम् उक्त्वा; प्राणांस्ततोऽसौ = प्राणान् ततः असौ; सहसोत्ससर्ज = सहसा उत्ससर्ज; सुरास्तदस्थीनि = सुराः तत् अस्थीनि; सवासवास्ते = सवासवाः ते; यथोपयोगं = यथा उपयोगम्

S
Surāḥ (the gods)
V
Vāsava (Indra)

FAQs

A revered human (the “best among bipeds”) suddenly relinquishes his life-breath, after which the gods, led by Indra, gather his bones for a specific sacred or cosmic purpose.

Vāsava is a common epithet of Indra, the king of the gods, indicating that Indra is present among the devas who collect the bones.

It suggests purposeful stewardship: even the remains of a great person are treated as instruments for dharmic or cosmic ends, emphasizing that actions and resources are to be directed toward rightful, higher aims.