Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

The Horse’s Journey

to Cyavana’s Hermitage

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया । प्रलंभितो लोकनमस्कृतो मुनिः । त्वया जराग्रस्तमसंमतं पतिं । विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम्

cikīrṣitaṃ te kimidaṃ patistvayā | pralaṃbhito lokanamaskṛto muniḥ | tvayā jarāgrastamasaṃmataṃ patiṃ | vihāya jāraṃ bhajase'mumadhvagam

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया? लोकनमस्कृतो मुनिः पतिः प्रलंभितः। त्वया जराग्रस्तमसंमतं पतिं विहाय, पथि गच्छन्तं जारमिमं भजसे।

चिकीर्षितम्intended (to be done)
चिकीर्षितम्:
कर्म/विषय (Object/Topic of question)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formसन्-प्रत्यय-आधारित desiderative-stem (चिकीर्ष्) + क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (context: predicate noun ‘intended act’)
तेyour
ते:
सम्बन्ध (Possessor)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी-विभक्ति (Genitive/Dative), एकवचन; अत्र षष्ठी (your)
किम्what?
किम्:
प्रश्न (Interrogative)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नवाचक
इदम्this
इदम्:
प्रश्न-विषय (Topic)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
पतिःhusband
पतिः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
त्वयाby you
त्वया:
करण/कर्ता (Agent in passive sense)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
प्रलंभितःdeceived, cheated
प्रलंभितः:
विशेषण (Predicate adjective of muniḥ)
TypeVerb
Rootप्र-लम्भ् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
लोकनमस्कृतःrevered by the world
लोकनमस्कृतः:
विशेषण (Qualifier of muniḥ)
TypeAdjective
Rootलोक (प्रातिपदिक) + नमस्कृत (नमस् + कृ; क्त)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लोकैः नमस्कृतः)
मुनिःthe sage
मुनिः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
त्वयाby you
त्वया:
करण/कर्ता (Agent)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति, एकवचन
जराग्रस्तम्afflicted by old age
जराग्रस्तम्:
विशेषण (Qualifier of patiṃ)
TypeAdjective
Rootजरा (प्रातिपदिक) + ग्रस्त (ग्रह् धातु, क्त)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (जरया ग्रस्तः)
असम्मतम्not approved, not acceptable
असम्मतम्:
विशेषण (Qualifier of patiṃ)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + सम्मत (सम्+मन्/मन् धातु, क्त)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (न सम्मतः)
पतिम्husband
पतिम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
विहायhaving abandoned
विहाय:
पूर्वकाल (Prior action)
TypeVerb
Rootवि-हा (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव-रूप (gerund/absolutive)
जारम्a lover, paramour
जारम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootजार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
भजसेyou resort to, you seek
भजसे:
क्रिया (Predicate)
TypeVerb
Rootभज् (धातु)
Formलट्-लकार (Present); आत्मनेपद; मध्यम-पुरुष (2nd), एकवचन
अमुम्that one (him)
अमुम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अध्वगम्a traveler, wayfarer
अध्वगम्:
कर्म (Object, apposition to amum)
TypeNoun
Rootअध्व (प्रातिपदिक) + ग (गम् धातु, क्विप्/अच्)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (अध्वनि गच्छति इति)

Uncertain from the single-verse excerpt (a reproachful speaker addressing a woman); likely within a dialogue narrative of Pātālakhaṇḍa.

Primary Rasa: raudra

Secondary Rasa: karuna

Sandhi Resolution Notes: पतिस्त्वया = पतिः + त्वया; भजसेऽमुमध्वगम् = भजसे + अमुम् + अध्वगम् (ऽ = अ-लोप/अवग्रह)। लोकनमस्कृतः = लोकैः नमस्कृतः (षष्ठी-तत्पुरुषार्थः)।

FAQs

It condemns deceiving a socially revered husband and abandoning him—especially when he is aged—in favor of an illicit lover, framing it as a breach of dharma.

It indicates the husband is a sage respected by society, so the wrongdoing is portrayed as both personal betrayal and a moral offense against a venerable figure.

“Adhvaga” suggests a wayfarer or transient person, emphasizing the instability and impropriety of choosing a passing liaison over a legitimate household bond.