The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
अत्र श्रीब्रह्मा ईशानकल्पे प्रकीर्णं वसिष्ठायाग्निना प्रोक्तम् आग्नेयपुराणस्य सुव्यवस्थिताम् अनुक्रमणीं निवेदयति। तस्य प्रमाणं पञ्चदशसहस्रश्लोकात्मकं, पाठक-श्रोतॄणां च पावनफलप्रदं इति वदति। ततः अवतारकथाः, सृष्टिवर्णनम्, वैष्णवपूजा, अग्निकर्माणि, मन्त्र-मुद्रातत्त्वम्, दीक्षा-अभिषेकौ, मण्डलरचना, शुद्धिकर्म, पवित्रप्रतिष्ठा, देवालयनियमाः, प्रतिमालक्षणम्, न्यासः, प्रतिष्ठा-देवालयनिर्माणम्, विनायक-कुब्जिकोपासनाप्रवाहाः, कोटिहोमः, मन्वन्तराणि, आश्रमधर्माः (ब्रह्मचर्यादयः), श्राद्धम्, ग्रहयज्ञः, प्रायश्चित्तम्, तिथि-वार-नक्षत्र-मासव्रतानि, दीपदानम्, व्यूहपूजा, नरकवर्णनम्, नाडीचक्र-सन्ध्याविधिः, गायत्र्यर्थः, लिङ्गस्तोत्रम्, राजाभिषेकमन्त्रः राजधर्मश्च, स्वप्न-शकुनज्ञानम्, रत्नदीक्षा रत्नशास्त्रम्, रामनीतिः, धनुर्वेदः, व्यवहारः, देवासुरविमर्दः, आयुर्वेदः पशुचिकित्सा शान्तिकर्म च, छन्दः, साहित्यं, कोशः, प्रलयतत्त्वम्, देहविचारः, योगः, श्रवणेन ब्रह्मज्ञानफलम् इत्यादि विस्तरेण निर्दिश्यते। अन्ते मार्गशीर्षे सुवर्णलेखनीयुक्तग्रन्थदानं तिलधेनुदानं च विधाय लौकिक-पारलौकिकसिद्धिं प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि तवाग्नेयपुराणकम् । ईशानकल्पवृत्तांतं वसिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—अथातः तेऽहं सम्यक् प्रवक्ष्यामि अग्नेयपुराणकम्। ईशानकल्पवृत्तान्तं यद् वसिष्ठायानलोऽब्रवीत्॥
Verse 2
तत्पंचदशसाहस्रं नाना चरितमद्भुतम् । पठतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापहरं नृणाम् ॥ २ ॥
तत् पञ्चदशसाहस्रं नानाचरितमद्भुतम्। पठतां शृण्वतां चैव नृणां सर्वपापहारकम्॥
Verse 3
प्रश्नः पूर्वं पुराणस्य कथा सर्वावतारजा । सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः ॥ ३ ॥
प्रश्नः पूर्वं पुराणस्य कथा सर्वावतारजा। सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः॥
Verse 4
अग्निकार्यं ततः पश्चान्मंत्रमुद्रादिलक्षणम् । सर्वदीक्षाविधानं च अभिषेकनिरूपणम् ॥ ४ ॥
अग्निकार्यं ततः पश्चान्मन्त्र-मुद्रादिलक्षणम्। सर्वदीक्षाविधानं चाभिषेकनिरूपणम्॥
Verse 5
लक्षणं मंडलादीनां कुशापामार्जनं ततः । पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः ॥ ५ ॥
लक्षणं मण्डलादीनां कुशापामार्जनं ततः। पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः॥
Verse 6
शालग्रामादिपूजा च मूर्तिलक्ष्म पृथक्पृथक् । न्यासादीनां विधानं च प्रतिष्ठापूर्तकं ततः ॥ ६ ॥
शालग्रामादीनां पावनविग्रहाणां पूजाविधिं च, मूर्तिलक्षणं पृथक् पृथक् निरूपयति। ततः न्यासादिविधिं तथा प्रतिष्ठा-पूर्तकर्मविधानं च प्रदिशति॥
Verse 7
विनायकादिपूजा च नानादीक्षाविधिः परम् । प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ब्रह्मंडस्य निरूपणम् ॥ ७ ॥
विनायकादिपूजां च, नानादीक्षाविधिं परं, सर्वदेवानां प्रतिष्ठां, तथा ब्रह्माण्डस्य निरूपणं च उपदिशति॥
Verse 8
गंगादितीर्थमाहात्म्यं द्वीपवर्षानुवर्णनम् । ऊर्द्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥ ८ ॥
गङ्गादितीर्थमाहात्म्यं, द्वीपवर्षाणां चानुवर्णनम्। ऊर्ध्वाधोलोक-रचना तथा ज्योतिश्चक्रस्य निरूपणं च वर्णयति॥
Verse 9
ज्योतिषं च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् । षट्कर्म च ततः प्रोक्तं मंत्रमंत्रौषधीगणः ॥ ९ ॥
ततः ज्योतिषशास्त्रं प्रोक्तं, तथा ‘युद्धजयार्णव’ नाम शास्त्रम्। अनन्तरं षट्कर्मविधानं, मन्त्र-प्रतिमन्त्र-औषधीगणश्च निरूपितः॥
Verse 10
कुब्जिकादिसमर्चत्वं षोढा न्यासविधिस्तथा । कोटिहोमविधानं च मन्वंतरनिरूपणम् ॥ १० ॥
कुब्जिकादिसमार्चनविधानं, षोढा न्यासविधिं तथा। कोटिहोमविधानं च, मन्वन्तराणां निरूपणं च कथयति॥
Verse 11
ब्रह्मचर्यादिधर्मांश्च श्राद्धकल्पविधिस्ततः । ग्रहयज्ञस्ततः प्रोक्तोवैदिकस्मार्तकर्म च ॥ ११ ॥
ततः ब्रह्मचर्यादिधर्माः कथ्यन्ते; अनन्तरं श्राद्धकल्पविधिः प्रदर्श्यते। ततः ग्रहयज्ञः प्रोक्तो, वैदिकस्मार्तकर्म च निरूप्यते॥
Verse 12
प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनां च व्रतादिकम् । वारव्रतानुकथनं नक्षत्रव्रतकीर्तनम् ॥ १२ ॥
प्रायश्चित्तविधिः कथ्यते, तिथिसम्बद्धं व्रतादिकं च। वारव्रतानां कथनं, नक्षत्रव्रतकीर्तनं च॥
Verse 13
मासिकव्रतनिर्द्देशो दीपदानविधिस्तथा । नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ॥ १३ ॥
मासिकव्रतनिर्देशो दीपदानविधिस्तथा। नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम्॥
Verse 14
व्रतानां चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् । नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः ॥ १४ ॥
व्रतानां दानानां च निरूपणमिहोदितम्। नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः॥
Verse 15
गायत्र्यर्थस्य निर्द्देशो लिंगस्तोत्रं ततः परम् । राज्याभिषेकमन्त्रोक्तिर्द्धर्मकृत्यं च भूभुजाम् ॥ १५ ॥
गायत्र्यर्थस्य निर्द्देशः, ततः परं लिङ्गस्तोत्रम्। राज्याभिषेकमन्त्राणां उक्तिः, भूभुजां धर्मकृत्यं च॥
Verse 16
स्वप्नाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् । मंडलादिकनिर्द्देंशो रत्नदीक्षाविधिस्ततः ॥ १६ ॥
ततः स्वप्नाध्यायः प्रोक्तः, शकुनादिनिरूपणं च; अनन्तरं मण्डलादिकनिर्देशः, ततः रत्नदीक्षाविधिः कथ्यते ॥
Verse 17
रामोक्तनीतिनिर्द्देशो रत्नानां लक्षणं ततः । धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥ १७ ॥
ततः रामोक्तनीतिनिर्देशः, अनन्तरं रत्नानां लक्षणं; ततः धनुर्विद्या प्रोक्ता, व्यवहारप्रदर्शनं च ॥
Verse 18
देवासुरविमर्दाख्या ह्यायुर्वेदनिरूपणम् । गजादीनां चिकित्सा च तेषां शांतिस्ततः परम् ॥ १८ ॥
देवासुरविमर्दाख्यं प्रकरणं, आयुर्वेदनिरूपणं च; गजादीनां चिकित्सा, ततः परं तेषां शान्तिः परमोऽपायः ॥
Verse 19
गोनरादिचिकित्सा च नानापूजास्ततः परम् । शांतयश्चापि विविधाश्छन्दः शास्त्रमतः परम् ॥ १९ ॥
गोनराद्यादिचिकित्सा, ततः परं नानापूजाः; विविधाः शान्तयश्च, ततः परं छन्दःशास्त्रं प्रवर्तते ॥
Verse 20
साहित्यं च ततः पश्चादेकार्णादिसमाह्वयाः । सिद्धशब्दानुशिष्टिश्चकोशः सर्गादिवर्गकः ॥ २० ॥
ततः पश्चात् साहित्यं, एकार्णादिसमाह्वया संहिता; सिद्धशब्दानुशिष्टिः, सर्गादिवर्गकः कोशश्च कथ्यते ॥
Verse 21
प्रलयानां लक्षणं च शारीरकनिरूपणम् । वर्णनं नरकाणां च योगाशास्त्र परम् ॥ २१ ॥
प्रलयानां लक्षणं च शारीरकस्य निरूपणम् । नरकाणां च वर्णनं योगशास्त्रस्य च परम् ॥
Verse 22
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात्पुराणश्रवणे फलम् । एतदाग्नेयकं विप्र पुराणं परिकीर्तितम् ॥ २२ ॥
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात् पुराणश्रवणे फलम् । एतदाग्नेयकं विप्र पुराणं परिकीर्तितम् ॥
Verse 23
तल्लिखित्वा तु यो दद्यात्सुवर्णकलमान्वितम् । तिलधेनु युतं चापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ॥ २३ ॥
तल्लिखित्वा तु यो दद्यात् सुवर्णकलमान्वितम् । तिलधेनुयुतं चापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ॥
Verse 24
पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते । एषानुक्रमणी प्रोक्ता तवाग्नेयस्य मुक्तिदा ॥ २४ ॥
पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते । एषानुक्रमणी प्रोक्ता तवाग्नेयस्य मुक्तिदा ॥
Verse 25
श्रृण्वतां पठतां चैव नृणां चेह परत्र च ॥ २५ ॥
शृण्वतां पठतां चैव नृणामिह परत्र च । उभयत्र हितं प्रोक्तं पुराणश्रवणाद्भवेत् ॥
Verse 26
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादेऽग्निपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादेऽग्निपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोनशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ९९ ॥
Frequently Asked Questions
Because the Nārada Purāṇa uses anukramaṇīs to classify Purāṇic knowledge for transmission and study—showing the scope, sequence, and authority-line (Agni → Vasiṣṭha) while highlighting the soteriological value of śravaṇa and pāṭha.
It functions as a topical index: it quickly identifies where the Agni Purāṇa positions tantra-ritual procedures (dīkṣā/nyāsa/pratiṣṭhā), dharma topics (āśrama, śrāddha, prāyaścitta), and śāstra disciplines (jyotiṣa, chandas, vyavahāra, āyurveda), enabling targeted comparative study.
The chapter states that the fruit of hearing is Brahman-realization (brahma-jñāna), while also affirming broad purification from sins for both listeners and reciters and benefit in this world and the next.