The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
अस्मिन्नध्याये श्रीब्रह्मा मार्कण्डेयपुराणस्य अनुक्रमणीं निरूपयति—तस्य प्रसिद्धं नवसहस्रश्लोकपरिमाणं, पक्षिरूपेण धर्मोपदेशः, तथा कथाविभागानां क्रमः। जैमिनिना निवेदिता मार्कण्डेयस्य जिज्ञासा, पक्षिधर्मः उत्पत्तयश्च, पूर्वजन्मकथाः, सूर्यस्य अद्भुतपरिवर्तनम्, बलरामतीर्थयात्रा, द्रौपदीपुत्राः, हरिश्चन्द्रः, आडीबकयुद्धम्, पितृपुत्रकथा, दत्तात्रेयः, हैहयवृत्तान्ताः, मदालका-अलर्कौ, नवधा सृष्टिवर्णनं (कल्पान्तकालः, यक्षसृष्टिः, रुद्रोत्पत्तिसृष्टिश्च), द्वीपाचारः परिभ्रमणं च, मन्वन्तरकथाः; अष्टमे विभागे दुर्गाकथा; वैदिकतेजसः प्रणवोत्पत्तिः; मार्तण्डजन्म महिमा च; वैवस्वतमन्वन्वयः; वत्सप्री-खनित्र- अविक्षि-किमिच्छाव्रत-नरिष्यन्त-इक्ष्वाकु-नल-रामचन्द्र-कुशवंशाः; चन्द्रवंशः पुरूरवाः नहुषः ययातिः यदुवंशः; कृष्णबाललीलाः, मथुरावृत्तान्तः, द्वारका, अवतारसम्बद्धा कथा; संक्षिप्तं सांख्यं च, व्यक्तजगतः असत्त्वोपदेशेन सह। अन्ते फलश्रुतिः—श्रवणाध्यापनाभ्यां परमगतिḥ; कार्त्तिके सुवर्णगजसहितं लिखित्वा दानात् ब्रह्मलोकप्राप्तिः; अनुक्रमणीश्रवणेनापि इष्टफलसिद्धिः।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयाभिधं मुने । पुराणं सुमहत्पुण्यं पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—अथ ते संप्रवक्ष्यामि, मार्कण्डेयाभिधं मुने। पुराणं सुमहत् पुण्यं, पठतां शृण्वतां सदा॥
Verse 2
यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कंडेयपुराणं तन्नवसाहस्रमीरितम् ॥ २ ॥
यत्राधिकृत्य शकुनीन् सर्वधर्मनिरूपणम्। तन्मार्कण्डेयपुराणं नवसाहस्रमीरितम्॥
Verse 3
मार्कंडेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः । पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम् ॥ ३ ॥
मार्कण्डेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः। पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम्॥
Verse 4
पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चा दिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम् ॥ ४ ॥
पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया च दिवस्पतेः। तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम्॥
Verse 5
हरिश्चंद्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम् । पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ॥ ५ ॥
हरिश्चन्द्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम्। पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः॥
Verse 6
हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमन्वितम् । मदालकसाकथा प्रोक्ता ह्यलर्कचरितान्विता ॥ ६ ॥
ततः हैहयवंशस्य महाख्यानसमन्वितं चरितं कथितम्। मदालकायाः कथा च प्रोक्ता, अलर्कस्य चरितेन सह॥
Verse 7
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम् । कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ७ ॥
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम्। कल्पान्तकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणं च॥
Verse 8
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम् । मनूनां च कथा नानाकीर्तिताः पापहारिकाः ॥ ८ ॥
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम्। मनूनां च कथा नाना कीर्तिताः पापहारिकाः॥
Verse 9
तासु दुर्गाकथात्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे । तत्पश्चात्प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजः समुद्भवा ॥ ९ ॥
तासु दुर्गाकथा अत्यन्तं पुण्यदा चाष्टमेऽन्तरे। ततः पश्चात् प्रणवोत्पत्तिः त्रयीतेजःसमुद्भवा॥
Verse 10
मार्तंडस्य च जन्माख्यातन्माहात्म्यसमन्विता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्सप्रीश्चरितं ततः ॥ १० ॥
मार्तण्डस्य च जन्माख्यातं माहात्म्यसमन्वितम्। वैवस्वतान्वयश्चापि ततः वत्सप्रीश्चरितं स्मृतम्॥
Verse 11
खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ॥ ११ ॥
ततः खनित्रमहात्मनः पुण्या पावनी कथा प्रोक्ता, तथा अविक्षेः चरितं, किमिच्छव्रतस्य कीर्तनं च निरूपितम् ॥
Verse 12
नरिष्यंतस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । नलस्य चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥ १२ ॥
ततः नरिष्यन्तस्य चरितं, इक्ष्वाकुचरितं ततः; पश्चान्नलस्याख्यानं, अनन्तरं रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥
Verse 13
कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् । पुरुरवः कथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ॥ १३ ॥
कुशवंशसमाख्यानं, सोमवंशानुकीर्तनम्; पुरुरवः कथा पुण्या, नहुषस्य कथाद्भुता ॥
Verse 14
ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ॥ १४ ॥
ययातिचरितं पुण्यं, यदुवंशानुकीर्तनम्; श्रीकृष्णबालचरितं, ततः माथुरं चरितं स्मृतम् ॥
Verse 15
द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा । ततः सांख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥ १५ ॥
द्वारकाचरितं चाथ, कथा सर्वावतारजा; ततः सांख्यसमुद्देशः, प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥
Verse 16
मार्कंडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् । यः श्रृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ॥ १६ ॥
मार्कण्डेयचरितश्रवणं पुराणश्रवणस्य फलरूपम्। यो नरः भक्त्या आदरात् इदं पुराणं शृणोति, स तद्-पुण्यं प्राप्नोति॥
Verse 17
मार्कंडेयाभिधं वत्स स लभेत्परमां गतिम् । यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥ १७ ॥
वत्स, मार्कण्डेयाभिधः स परमाṃ गतिं लभते। यस्तु एतत् शैवं तत्त्वं व्याकुरुते, सोऽपि दिव्यं पदं प्राप्नोति॥
Verse 18
तत्प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां द्विजवर्याय स लभेंद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥
यः लिखित्वा तत् प्रयच्छेत् सौवर्ण-करि-संयुतम्। कार्त्तिक्यां द्विजवर्याय, स ब्रह्मणः पदं लभेत्॥
Verse 19
श्रृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् । मार्कंडेयपुराणस्य स लभेद्वांछितं फलम् ॥ १९ ॥
यः इमां मार्कण्डेयपुराणस्य अनुक्रमणीं शृणोति श्रावयेद्वापि। स वाञ्छितं फलं लभते॥
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ‘मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणम्’ नाम अष्टनवतितमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
In Purāṇic dharma, textual transmission is itself a yajña-like act: śravaṇa and pravacana purify the listener and speaker, while lekhana-dāna (commissioning/copying and gifting) sacralizes patronage—here explicitly linked to higher lokas and “desired fruit,” aligning with mokṣa-dharma and vrata-kalpa ethics.
It provides a traditional topic-order map: major narrative clusters (dynasties, avatāra-kathā, creation cycles, Durgā section, philosophical Sāṅkhya) and named episodes, enabling cross-referencing of manuscripts/recensions and rapid identification of thematic strata.